Сузыер
| Ер | |
| Сузакъер | |
|---|---|
| руш. Глухое | |
_06.jpg) | |
| Морфометрий | |
| Абсолют кӱкшыт | 66 м |
| Кугыт | 0,950 × 0,100 км |
| Кумдык | 0,095 км² |
| Эн кугу келгыт | 26 м |
| Гидрологий | |
| Вошт коймаш | 3,5—5 м |
| Верланымаш | |
| 56°02′23″ с. ш. 48°27′34″ в. д.GЯO | |
| Эл | |
| Регион | Марий Эл |
| Район | Юлсер кундем |
 | |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
_05.jpg)
Сузыер (руш. Глухое) — тиде Россий Федерацийын Марий Эл Республикыштыже верланыше ер. Тудо «Марий Чодыра» калыкле паркыште верлана.
Топонимике
Марла лӱмжӧ сузо (глухарь) кайык лӱм дене кылдалтын. Руш йылмысе лӱмжӧ — Глухое, тудо ерын шкешотан — петырналтше, вӱд йогыдымо улмыжым — ончыкта[1].
Верланымыже
Ер Марий Элысе Юлсер кундемын рӱдӧ ужашыштыже, «Марий Чодыра» калыкле паркын кечывалвел-эрвел могырыштыжо, верлана, теҥыз деч 66 м кӱшнӧ улеш[2], Ялчык ер деч йӱдвел-эрвел могырыш 3 уштыш тораште, Токпайэҥер (посёлко) деч касвел могырыш 2 меҥге тораште улеш. Ер Элнет эҥерын ӱлыл йогын лапыштыже верлана.
Геологий да гидрологий
Сузыер, Марий Элын шуко моло ерже семынак мланде порволымо (карст) йӧн дене шочын, тудо икмыняр карст лаке ушнымо дене ышталтын, тудо кужу, аҥысыр, сорла гай сынан кумдыкан[3].
Эн кугу келгытше — 26 м, лопкытшо — 100 м, кужытшо — 950 м, кумдыкшо — 9,5 га[3] (моло данный почеш — 28,85 га[4]).
Ерын серже лондеман (эрвел ужашыштыже — тура), шуйналтше серысе лондем-влак ерыште вӱд келгытын иземмыж нерген ойлат. Пундашыштыже икмыняр лаке уло[4].
Ерыш кеҥеж жаплан кошкышо кок эҥер йоген пура — Корем (Овражка) да Пызле памаш (Рябиновый ключ), йоген лекше изэҥер уке[4].
Сузыерын вӱдшӧ яндар, вошт койшо, кеҥежым — 5 м марте, шыжым — 3,5 м марте коеш[4].
Кушкыл тӱня (флоро)
Сузыер серыште ужаргын нӧлталтше пӱнчер да регенчан пӱнчӧ-влак, лапкарак верлаште кож-куэ-нӧлпӧ иктеш лугалт кушкыт. Талка вӱдыштӧ омыж, вӱдвондо, комбыйол, пырысвоч кушкыт[5].
Янлык тӱня (фауно)
1993—2000 ийлаште эскерыме почеш ерын кол поянлыкшым (ихтиоценоз) ончалаш гын, кум тӱрлӧ колым палемдыме: шӱльымольо, олаҥге, шереҥге. М. Д. Рузскийын (1906 ий) ончыч эскерымаштыже ик тукым гына — шереҥге — палемдалтын, 1988 ийыште Марий кугыжаныш университетын пашаеҥже-влак кум тӱрлык колым палемденыт: шереҥгым, олаҥгым да шӧртньӧ каракам[6].
Ерын моллюск тӱшкаже (малакофауныжо): 6 тӱрлӧ мӱшкыр-йолан да 4 тӱрлӧ кокпочылтышан (двустворчатый)[5].
Экологий да пӱртӱсым аралымаш
Ер деке лишыл кундемла гыч турист-влак чӱчкыдын канаш коштыт. Серысе кушкылым тошкымылан, шӱкым кышкымылан кӧра ер нелылыкым чыта[5][7]. 2011 ий гыч ерыш кошташ чарыме[8].
Сузыерыш йоген пурышо Пызле памаш изэҥер «Уренгой — Помары — Ужгород» газпучын трассыж гоч эрта, эрозийлан кӧра вӱдым налме кумдыкышто изэҥер йошкыным мушкын волта да курык гайым (конус) чумыра, тыге ерын йӱдвел ужашышкыже лавыра погына[4].
Палемдымаш
- ↑ Воронцова О. П., Галкин И. С. Глухое // Топонимика Республики Марий Эл : Историко-этимологический анализ. — Йошкар-Ола: Издательство Марийского полиграфкомбината, 2002. — С. 63. — 1000 экз. — ISBN 5-87898-208-0.
- ↑ Лист карты O-39-133-D-d — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»
- ↑ 1 2 Озёра среднего Поволжья, 1976, с. 41.
- ↑ 1 2 3 4 5 Палагушкина, 2004, с. 26.
- ↑ 1 2 3 Энциклопедия Республики Марий Эл, 2009.
- ↑ Сайфуллин Р. Р. Ихтиоценозы водоемов Среднего Поволжья. — Казань: Минитип. Института проблем информатики АН РТ, 2006. — С. 38. — 111 с. Архивысе копий 2 шыжа 2016 гыч
- ↑ Василий Золотов. Не пора ли Глухое закрывать наглухо? (руш.). Марийская правда (19 пеледыш 2006). Тергыме кече: 11 шыжа 2016. Архивировано из оригинала 11 шыжа 2016 ий.
- ↑ Озеро Глухое – заповедная зона (руш.). Марий Чодра (25 ага 2011). Тергыме кече: 18 вӱдшор 2019. Архивировано из оригинала 1 теле 2020 ий.
Литератур
- Глухое // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 307. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
- О. В. Палагушкина. Экология фитопланктона карстовых озёр Среднего Поволжья. Дис. на соиск. уч. ст. канд. биол. наук. — Казань, 2004.
- Озёра среднего Поволжья / Под ред. И. Н. Сорокина и Р. С. Петровой. — Ленинград: Наука, 1976. — 236 с. — 1300 экз.