Сергей Капустник
| Сергей Капустник | |
|---|---|
 Телылан ковыштам ямдылымаш, ХІХ к. мучаш | |
| Тӱрлылык | Калык-христиан |
| Вес семын | Сергей-курятник |
| Тыгак | Сергей (черк.) |
| Ыҥ | Ковыштам тӱяш да шинчалташ жап |
| Палемдат | эрвел славян-влак |
| Кече | 25 идым (8 шыжа) |
| Йӱла | Ӱдыр кашак рвезе-влак дене пырля ковыштам тӱят, тӱшка кас кочкыш |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Сергей Капу́стник — славян калыкын кечышот кечыже, 25 сентябрьлан (8 октябрь) толеш. Кечын лӱмжӧ шнуй Сергий Радонежскийын лӱмжӧ дене кылдалтын. Тиде кечын шукташлан ковыштам тӱеныт, чывым ужалаш шӱшкылыныт, сӱан пагытлан ямдылалтыныт. Ӱдыр-рвезе-влак ковыштам тӱымашке погынен шинчыныт, шуко воштылыныт, орадыланеныт, муреныт, тыгодым шкеныштым ончыкташ тыршеныт[1][2].
XIX курымышто «капустникым» олалаште театр актёр-влак эртараш тӱҥалыныт, изирак воштылтышан мыскара шӱлышан театр представлений, импровизаций йӧн дене модмаш. Чӱчкыдынак ик участникын пӧртеш але пачерыште эртаралтын. XIX курымын кокымшо пелыштыже актёрский профессионал жаргонышто «капустникым» телымсе сезон пытымылан кӧра йӱмашым маныныт[3].
Кечын моло лӱмжӧ
руш. Капустки, Капустник, Сергей-курятник, Сергей; белор. Ефрасіння, Сяргей, Герман, Пафнуцій[4].
Йӱла, да тудын радамже
Российыште ковыштам руымо кече игечын вашталташ (кеҥеж гыч шыже велыш) тӱҥалын да тиде вер-шӧр дене кылдалтше Воздвиженье (14/27.IX) але Сергей-капустник (25.IX/8.X), а в Сибири — Богородицкий кече[5]. Руш-влакын ятыр селаштышт ковышта кас кок арня, Воздвиженье марте шуйнен[6].
Ковышта тӱымашке ӱдыр-влак ту але вес ешлан ковыштам телылан ямдылаш полшымо амал дене чумыргеныт. Тиде весела муро сем почеш ышталтын: «уна-влаклан пура сусла логалын, шере мӱйым луктыныт, тӱрлӧ пурылтыш-сий темлалтын»[7]. Ковышта тӱымашке чӱчкыдынак пӱтынь ешым ӱжытныт, кудышто марлан кайышаш ӱдыр-влак лийыныт. Ӱжмӧ уна-влакын чотышт суртозан ковышта лектыш деч шоген. Тӱҥ шотышто, 10-15 ӱдыр деч шагал огыл погыненыт. Рвезе-влак ӱждеак толеденыт[8].
Ковыран чийыше ӱдыр-влак (ковышта тӱышӧ-влак), пӧртыш пурымек, оза-влакым ковышта дене пайрем дене саламленыт. Озавате саламлалтмек, ӱдыр-влакым мокталтен да ковыштам тӱымӧ верым ончыктен. Ӱдыр-влак пеленышт кондымо тӱечвол дене ковыштам тӱеныт. Икмыняр жап гыч рвезе-влак толын шуыт да мыскарам ыштен воштылтат, моктымо мутым ойлат, ковышта дене темше вочко-влакым петыркалаш, пӧртйымаке пуртен шындаш полшат. Ковышта кече изи провинцийысе олалаштат эртеныт. И. П. Сахаров ковышта кече нерген возен: «тиде оласе-влакын колтымо калык пайрем ятыр вере пале. Алексиныште, Туло губернийысе уезд олаште, сылнын, поян чиеман ӱдыр-влак пӧрт гыч пӧртыш мурен-мурен ковыштам тӱяш коштыт. Ковыштам тӱяш ямдылыме пӧртлаште кочкыш сиян посна ӱстелым поген шындат. Ӱдыр-влак почеш каче-влак унала толыт, шканышт ӱдырым ончыштыт. Кастене пӱтынь ола мучко хоровод шарлен»[9].
Кажне ӱдыр ковыштам тӱаш лектын кайышыжла, сай рвезым вашлияш ӱшанен, Покро деч вара тудым йӱкташ толеш ман шонен. Тыге лийжак манын, тудо шым гана юватылде каласышаш улмаш: «Кӱртньӧ гае пеҥгыде мутем! Тарвате, бачышка, поро рвезе еҥын шӱмыштӧ (лӱм) йӧратымашым, йошкар ӱдырлан (лӱм) лийже; тиде йӧратымашын мучашыже ынже лий, ӱмырыштыжӧ тулеш ынже йӱлӧ, вӱдеш ынже йом, тудым теле йӱштӧ ынже кылмыкте! Кӱртньӧ гай пеҥгыде мутем»[10].
Польшышто кажне суртоза ковыштам ямдылаш пошкудо пӧртла гыч ӱдыр-влакым ӱжын, нуно шукыж годым ковыштам кӱшыл лышташыжым йӱд марте эрыктеныт. Пашам ыштен пытарымекышт, озавате нуным каскочкыш дене сийлен, вара рвезе-влак арака дене толыныт да ковыштам тӱеныт. Пашам ыштен пытарымеке, рвезе-влак кас кочкышым ыштеныт да ӱдыр-влак дене куштеныт[11].
Поляк-влак тӱҥ шотышто Ӱдышӧ Шочынава (полякла Matka Boska Siewna) деч вара ковыштам руаш тӱҥалыныт. Тидын годым шочмын да шуматкечын руаш тыршен огытыл. Черет дене кажне суртоза пошкудо ӱдырым оберачкыш (полякла obieraczki) ӱжын. Нуно пычкемышалтмеш ковыштам эрыктеныт, тиддеч вара озавате кас кочкышым сийлен. Кас кочкыш деч вара рвезе-влак кугу печкем нумал пуртеныт, ковыштам тӱечвол дене тӱеныт, да печкеш оптеныт. Тӱымӧ деч вара озавате рвезе-влакым кас кочкышыш ӱжын, а вара нуно ӱдыр-влак дене йоргаланен куштеныт[11][12].
Калыкмут ден пале-влак
- Сергей кечын тӱҥалеш, А Матра дене теле палемдалтеш (Йӱдвел губ.)[13].
- Теле корно Сергий деч ныл шымкече деч вара палемдалтеш[13].
- Сергей Капустник — Сергийлан ковыштам тӱят[13].
- Успенийлан — киярым шинчалташ, Сергийлан ковыштам тӱяш[14].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ Детская Энциклопедия, 2003.
- ↑ Коринфский, 1901, с. 404–405.
- ↑ Янин, 2003, с. 139.
- ↑ Васілевіч, 1992.
- ↑ Усачева, 1999, с. 460.
- ↑ Некрылова, 2007, с. 473.
- ↑ Коринфский, 1901.
- ↑ Шангина, 2007, с. 96.
- ↑ Сахаров, 1997, с. 300.
- ↑ Шангина, 2007.
- ↑ 1 2 Узенёва, 2009, с. 200.
- ↑ Ганцкая, 1978, с. 182–183.
- ↑ 1 2 3 Ермолов, 1901, с. 87.
- ↑ Даль, 1879, с. 518, т.2.
Литератур
- Ганцкая О. А. Поляки // Календарные обычаи и обряды в странах Зарубежной Европы. Летне-осенние праздники. Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1978. — С. 174–184. — 296 с.
- Месяцеслов // Пословицы русского народа : Сборник пословиц, поговорок, речений, присловий, чистоговорок, прибауток, загадок, поверий и пр. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — М., 1879. — Т. 2. — С. 518.
- Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
- Коринфский А. А. Воздвиженье // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 399—405.
- Месяцеслов. Сентябрь // АиФ Детская Энциклопедия. — М., 2003. — № 10 (96) от 31 октября 2003 г..
- Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
- Сахаров И. П. Русское народное чернокнижие. — СПб.: Литера, 1997. — 416 с. — ISBN 5-86617-023-X.
- Посиделки / Узенёва Е. С. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 196—200. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.
- Капуста / Усачева В. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 457–461. — ISBN 5-7133-0982-7.
- Шангина И. И. Русские девушки. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 352 с. — ISBN 978-5-352-02194-1.
- Янин И. Т. История крылатых слов и выражений. — Калининград: Янтарный сказ, 2003. — 352 с. — ISBN 5-7406-0715-9.
- Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554-612. Архивлыме 11 ага 2012 ий. (белор.)