Рокын тӱнямбал кечыже
Рокын тӱнямбал кечыже ( ООН-ын моло официал йылмыла дене: англ. World Soil Day, араб. اليوم العالمي للتربة, исп. Día Mundial del Suelo, кит. 世界土壤日, фр. Journée mondiale des sols ) — 2013 ий гыч тӱҥалын, 5 декабрьыште палемдалтеш. ООН-ын Тӱҥ Ассамблейже увертарен (Кече нерген 2013 ий 20 декабрьысе пунчал (A/RES/68/232)[1].
Историй
Рокын тӱнямбал кечыжым 2002 ийыште Рокым шымлыше-влакын тӱнямбал обшестышт (МОП) темлен. Таиланд Королевствын темлымыж почеш Рок партнерствын Глобал кышкарыште (ФАО) (Ушнышо Калык-влакын Организаций Кочкыш да ялозанлык) — Рокын тӱнямбал кечыжым официал увертарымым шинчымашым нӧлтышӧ глобал платформо семын ужын да сайлан шотлен[2].
ФАО-н конференцийже Рокын тӱнямбал кечыжым 2013 июньышто ик ой дене йӧплен да Тудым ООН-ысо Тӱҥ Ассамблейын 68 съездыштыже официальнын пеҥгыдемдаш ойым пуэн. 2013 ий декабрьыште ООН-ын Тӱҥ Ассамблейже темлымашым сайлан шотлен, 2014 ийысе 5 декабрьым икымше Рокын тӱнямбал кечыжлан шотлен.
Тиде Тӱнямбал кечын цельже, кузе Тӱҥ Ассамблейын пунчалыштыже ончыктымо, рок поянлыкым икшырымын кучылташ кӱлмым шотыш налаш да тудлан кугу тӱткышым ойыраш.
2023 ийысе Рокын тӱнямбал кечысе теме
2023 ийысе Рокын тӱнямбал кечыже (ВДП) да тудын кампанийже ӱшанле агросату кышкарыште рок да вӱд кокласе кылын кӱлешан улмышт нерген шинчымашым нӧлталмашке виктаралтыныт.
Айдеме тукым 95 процентше утла кочкыш йӧрварым тӱҥ пӱртӱс поянлыклан кӧра налеш: рок да вӱд. Рокысо вӱдыжгӧ, кудын дене кушкыл шке ашле веществожым шулыктара, мемнан экокышкарнам иктеш ушен шога.
Игече весеммылан да айдемын пашажлан кӧра рокат локтылалтеш, тидын годым утыжден нелылыкше вӱд поянлыклан логалеш. Эрозий пӱртӱсысӧ балансым пудырта, вӱдым инфильтрацийжым шагалемда да чыла тӱрлӧ илыш йӧнлан пайдалыкше иземеш[3].
Тиде иктӧрлыкым тӧрлаташлан кӱлеш:
- мландым эн изин гына обрабатыватлыман,
- ӱдымӧ шотым эскерыман,
- органике вещества-влакым ешарыман,
- роклан кӱлешан культур-влакым шындыман.
Чыла нине йӧным кучылтмо рокын тӱрлылыкшым аралаш, лектышым кугемдаш полша, углерод-влакым уша, игече весемме дене кучедалмаште кумда верым айла.
Кечын ий едасе темыже-влак
- 2015 ий — «Таза илышлан таза рок».
- 2016 ий — «Рок да отыза: илышлан симбиоз»
- 2017 ий — «Рок верч тыршымаш мланде гыч тӱҥалеш»
- 2018 ий — «Рокым лавыртыме йодышым тӧрлыза»
- 2019 ий — «Рок эрозийым чарыза, утарыза мемнан ончыкылыкнам»
- 2020 ий — «Илыше рокым кодыза, рокын биотӱрлылыкшым аралыза»
- 2021 ий — «Рок шинчалаҥмым чараш, тудын лектышыжым нӧлталаш»
- 2022 ий — «Рок — кочкыш сатун памашыже»
- 2023 ий — «Рок да вӱд поянлык — илышын пашмашше»
Тӱнямбал мероприятий
5 декабрьыште Рокын кечыже тӱнямбал программе кышкарыштыже премий-влакын лауреатыштым ойырат:
- Константин Дмитриевич Глинка лӱмеш тӱнямбалсе рок премий (2015 ий гыч кучыктат)
- Король Пумипон лӱмеш Рокын тӱнямбал кечыж вашеш премий (2018 ий гыч пуат)
Тыгак тиде кечын конкурс-влакым иктешлат: фотоконкурс (кечын темыжлан), плакат-влак конкурс (5 гыч 14 ий марте йоча-влаклан) да книга конкурс (йоча-влаклан книгам лукмылан).
Глинка лӱмеш тӱнямбалсе рок премий
Ий еда, 2016 ий гыч тӱҥалын, Рокын тӱнямбал кечыжым официал пайремлыме годым, российысе рокым шымлыше, лӱмлӧ Константин Дмитриевич Глинка лӱмеш тӱнямбал рок премийын лауреатшым увертарат.
Премий шотеш США-се 15 000 доллар ту еҥлан кучыкталтеш, кудо Тӱнямбал Рок Хартийын темлымашыжым да принцип-влакым илышыш пуртымаште кугу сеҥымашке шуын, нине темлымаш-влакым ФАО конференцийже 2015 ий июньышто пеҥгыдемден, тиде сеҥымаш ВСП вич столпшо гыч иктыжлан келшен толшаш.
Рокым пайдалын кучылтмо принципын-влакын
|
5 ужашыже
|
|
|
Глинка лӱмеш тӱнямбал рок премийын лауреатше-влакын радамышт:
2016 ий — Колумбий гыч Огюстен Кодаццин географий институтшо (IGAC). Институт рок поянлык дене икшырымын пайдаланаш йӧным ыштыше тошто йӱлам куча, тиде латиноамерикан шымлызе да рок дене пашам шуктышо-влаклан рокым пайдалын кучылташ да сай лектышым налаш полша.
2017 ий — Аргентинысе фермер-влакын рокым вашталтде кучылтшо ассоциацийышт (Argentine No Till Farmers Association — Aapresid). Нуно рокын биотӱрлылыкшым шке фермер озанлык кӧргыштӧ шымлат да шке иктешлымаш сертификатын протоколжым, ялозанлык пашам пайдалын эртарен, ӱшанле йӧным муаш манын, вашполыш (партнёр) кыл кышкарыште тӱня мучко шарат.
2018 ий — Профессор Раттан Лалу рок нерген кугу пашам икшырымын виктарымыжлан да ты пашаште, куд континентым авалтен, 50 ий утла тыршымыжлан.
2019 ий — Китай гыч доктор Сюй Мингган.Доктор Сюй Мингганын органике веществам шымлыме лектышыже чумыр налмаште 39,8 миллион гектар рок кумдыкым авалтен, тиде ял общине-влаклан пытартыш 15 ийыште ий еда 4,7 миллиард США-се доллар парышым пуэн. Китайыште тудын сеҥымаш иллиард утла еҥын кочкыш сату шотышто лӱдыкшым сай могырыш лукташ полшен.
2020 ий — Европысо комиссий гыч Лука Монтанарелла. Лука Монтанарелла рокым шымылмаште кужу жап да кугу карьерым чоҥен. 30 ий наре тудо шке шымлымаштыже роклан кумда верым ойырен, кочкыш сатун лӱдыкшыдымылыкшылан йӧным ыштен, игече вашталтмылан да тудын кышажым куштылемдышашлан, тыгак айдемын поро илыш йӧнжылан поснак кугу тӱткышым ойырен. Тудо Европышто да пӱтынь тӱняштат рокым шылыме пашаште чолга еҥ семын палыме. Тудо чапле пашаж дене политик ден меръеҥ-влак коклаште рокын пеш кӱлешан поянлык улмо нерген шинчымашым шыҥдарен. Монтанелла шанче ден политике ваш ушнымаште пашам ыштен, рок нерген шымлыме шинчымашыжым политикым тӱрлӧ шӧрын гыч вияҥдыше еҥ-влаклан кучыктен шоган.
2021 ий — Конго Республик гыч Лиди-Стелла Кутика, Пуэнт-Нуара гыч рокым шымлыше лӱмлӧ еҥ, Конго бассейн, агроэкокышкарым 30 ий утла шымлен тергыше.
2022 ий — Доктор Ашок Кумар Патра, Индийысе Бхопалыште рокым шымлыше институтын лӱмлӧ учёныйжо, 33 ий рокым шымлымаште тыршен пашам ыштымыжлан суапландаралтын.
Палемдымаш
- ↑ Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 20 декабря 2013 года. documents-dds-ny.un.org. Генеральная Ассамблея ООН.
- ↑ Почва и вода — основа жизни на Земле. www.un.org/ru. ООН.
- ↑ Всемирный день почв, 5 декабря. www.fao.org/.