Пу (Вичын игэҥерже)
| Пу | |
|---|---|
| руш. Буй | |
| Сынже | |
| Кужыт | 92 км |
| Вӱдкундем | 806 км² |
| Вӱд йогымаш | |
| Вӱдшинча | |
| • Кӱкшыт | > 144,8 м |
| • Координат | 56°51′41″ с. ш. 49°22′42″ в. д.GЯO |
| Аҥ | Виче |
| • Верланымаш | 283 км пурла сер дене |
| • Кӱкшыт | 69,4 м |
| • Координат | 57°20′13″ с. ш. 50°00′15″ в. д.GЯO |
| Верланымаш | |
| Вӱд системе | Виче → Чолман → Юл → Каспий теҥыз |
|
|
|
| Эл | |
| Регион | Марий Эл, Киров область |
| Район-влак | Параньга район, Марий Турек район, Вӱрзым район |
| ГВР код | 10010300412111100038133[1] |
| ГКГН номер | 0028286 |
|
|
|
 |
|
Пу вӱд (руш. Буй) — Российыште йогышо эҥер, Марий Эл Республикыште да Виче кундемыште йога. Эҥерын аҥже Виче эҥерын аҥже деч 283 уштыш тораште пурла серыште верланен. Эҥерын кужытшо 92 уштыш, вӱдкучыш кумдыкшо — 806 уштыш²[2].
Лӱмын лиймыже (этимологий)
Пу эҥерын лӱмжӧ финн-угор «вуйя» — эҥер, вӱдйогын — манме гыч лектын. Эҥерын лӱмжым пошкырт «буй» — эҥер лап — але марий «вуй» мут гыч лектын манын шонымашат уло[3].
Физике-географий ойыртемже
Эҥерын вӱдмучашыже Кугу Пумарий ял воктене (Марий Эл, Параньга вел) Шернур посёлко деч 16 уштыш кечывалвел-эрвел могырышто верланен. Эҥер йӱдвел-эрвел могырыш йога, вӱдйогынжо пеш кадыргылше. Эҥер пелен шуко калык ила, лапыштыже шуко села да ял-влак верланеныт, нунын кокла гыч эн кугужо-влак — Косолоп (Марий Эл); Буйское, Андреевский, Шуэт, Вершинята да Петровское (Виче кундем). Петровское села деч ӱлнӧ Пу икса лӱман Виче эҥерын ӧрдыж иксашкыже йоген пура.
Буйское села турасе эҥерыште пӱя да изи вӱдаралтыш верланен. Эртыше илышысе пу пӱям тиде верыште Буйысе заводлан завод оза Мосолов XVIII курым мучаште чоҥен, 1928—1930 ийлаште Буйысе ГЭС-ын кӱртньыбетон пӱяже уэш чоҥалтын[4]. XX курымын 70-ше ийлаштыже ГЭС петырналтын.
Эҥер лап ныл лукан, серже тура, куралме, южо вере чодыра гӱжла. Петровское села, Марчата ял, Архангельское села воктенысе олыкышто ер-влак — тошто эҥерйогын-влак — улыт. Пу эҥерын вӱдкучемыштыже чылаже 0,5 квадрат уштыш кумдыкан 11 ер уло.
Эҥерын кӱкшӧ серже тура, шунан, (южо вере ошкӱ (известняк) породат улыт), южо вере урылтышан. Нунын кӱкшытышт 6 метр марте шуэш. Эҥерын лопкытшо пучымо годым кокла йогынышто 20-50 метр, ӱлыл йогынышто 50-100 метр марте лопкаҥеш. Пучымыж годым вӱд йогынын писылыкше секундышто 0,2-0,3 метр гыч (Буйское села воктене) секундлан 0,5-0,8 метр марте (Петровское села воктене) вашталтеш. Эҥерын келгытше эҥер мучко 0,5 метр гыч эҥер аҥ деке лишнырак 5-6 метр марте вашталтеш[3].
Игэҥер-влак
(уштышым эҥер аҥ деч тӱҥал ончыктымо)
- Потеря эҥер(шола)
- 29 уштыш: Чамка эҥер (шола)
- 41 уштыш: Мазарка эҥер(шола)
- 56 уштыш: Сюбинка эҥер(вӱд реестрыште — лӱмдымӧ эҥер, шола)
- 63 уштыш: Сабака эҥер (шола)
- 80 уштыш: Сереньга эҥер(шола)
Вӱд реестрын уверже-влак
Россий кугыжаныш вӱд реестрын уверже почеш, эҥер Чолман вӱдкучемысе йырвелыш пура, эҥерын вӱд озанлык кумдыкшо — Виче эҥер Котельнич ола деч Аркуль ола сынан посёлкын вӱдым висыме верже марте, эҥерын мландысе вӱдкучышыжо — Виче. Эҥерын вӱдкучышыжо Чолман[2].
Палемдымаш
- ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
- ↑ 1 2 Буй : [руш.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
- ↑ 1 2 Река Буй. Архивировано из оригинала 16 шыжа 2013 ий.
- ↑ Село Буйское и его окрестности (руш.). buiskoe.ucoz.ru. Тергыме кече: 14 теле 2019. Архивлыме 16 ӱярня 2019 ий.