Ош Виче (Чолманын игэҥерже)
| Ош Виче | |
|---|---|
| башк. Ағиҙел, тат. Агыйдел, руш. Белая | |
.jpg) Ишимбай олаште Ош Виче гоч кӱвар | |
| Сынже | |
| Кужыт | 1430 км |
| Бассейн | 142 000 км² |
| Вӱдым кучылтмаш | 950 м³/с (аҥыште) |
| Вӱд йогымаш | |
| Вӱдшинча | |
| • Верланымаш | Иремель курык |
| • Кӱкшыт | 744 м |
| • Координат | 54°32′20″ с. ш. 59°02′59″ в. д.GЯO |
| Аҥ | Ӱлыл Чолман вӱдкучем |
| • Верланымаш | 177 км Чолманын шола сер дене |
| • Кӱкшыт | 62 м |
| • Координат | 55°53′14″ с. ш. 53°36′14″ в. д.GЯO |
| Эҥер тайыл |
йоген лекмаш — 2,6 м/км покшел йогын — 1 м/км эҥер аҥысе вер — 0,4[1] м/км |
| Верланымаш | |
| Вӱд системе | Ӱлыл Чолман вӱдкучем → Чолман → Юл → Каспий теҥыз |
|
|
|
| Эл | |
| Регион | Башкортостан, Татарстан |
| ГВР код | 10010200112111100016731[2] |
| ГКГН номер | 0190485 |
|
|
|
 |
|
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Ош Виче (руш. Белая; Агидель[3][4][5], башк. Ағиҙел 
колышташ[4], суасла Агыйдел[5], чуваш. Шур Атăл, одо Тӧдьы Кам) — Кечывалвел Уралыште да Урал тӱҥалмаште йогышо эҥер; Чолманын шола велысе эн кугу игэҥерже[6]. Башкортостан мландыште да тудын Татарстан дене чекше мучко йога[7]. Эҥерын кужытшо — 1430 км, вӱд погымо кумдыкшо — 142 000 км²[8][9], Башкортостаныште эн кугу эҥер[4].
Историй да этимологий
Юл лӱм, акрет годым Идель (Итиль; башк. Иҙел), кызытсе умылмашыж дене келшен толын огыл; Идель эҥер Ош-Идель ден Кара-Идель (Шем Виче эҥер) эҥер-влакын ушнымо верыште тӱҥалеш манын шотленыт[10]. Сандене Ош Виче кызытсе Шем Виче марте гына йога манын шотлалтын. Идель формо башкир фольклорышто да мутланымаште кодын[11].
XVI—XVII курымлаште руш историян да географиян сылнымутышто Ош Воложко формо палемдалт кодын[12]. Мутлан, тыгай форм 1627 ийысе «Книга Большому чертежу»-што палемдалт кодын[13].
Рушла Белая (марла Ош Виче) лӱм башкир Ағиҙел але татар Агыйдел — ош эҥер — дене икгай, тидыже тюрк ак — ош да акрет-тюрк идель — вӱд, эҥер гыч лектын. Тыгеракын, тиде вершӧрысӧ кок эҥер пуйто ваштарешла шындалтыт, Ош Виче-Агизель — ош эҥер да Шем Виче — Караидель (башк. Ҡариҙел), тидыже «шем эҥер» манмым ончыкта, а тидыже, очыни, тӱня могырын тӱс сынже кушто улмо дене кылдалтын, Ош Виче эҥер кечывалвел гыч йога, а Шем Виче — йӱдвел гыч[14][15].
Географий
Эҥер тӱҥалтыш Кечывалвел Уралын кокымшо кугу кӱкшытшӧ, Иремель курык деч эрвел могырысо купышто, Иремельже Башкортостанын Белорецк районжын йӱдвел-эрвелныже верланен. 744 метр кӱкшытыштӧ Аваляк курыкрӱдӧ йымалне, Учалин район Новохусаиново ял лишне тӱҥалеш. Кӱшыл йогынышто Ош Виче сер купан. Тирлянский села деч ӱлнӧ лоп вер кенета аҥысыремеш, посна верлаште тудын тайылже кӱкшӧ, тура серан, чодыра дене леведалтын. Нугуш эҥерын пурла игэҥержын йоген пурымыж деч ӱлнӧ, лопыш лекме семын, лоп вер эркын-эркын кумдаҥеш; Шем Виче эҥерын йоген пурымыж деч вара Ош Виче лоп верысе тыглай эҥерыш савырна.
Тошто йогын корнылан поян кумда вӱдыжгӧ олыкла гоч кайышыжла, эҥер шуко вере кадыргылеш да шокш семын шелалтеш. Пурла серже шола деч тӱҥ шотышто кӱкшырак.
Эҥерлан вӱдым, тӱҥ шотышто, шулышо лум пуа. Пӱрӧ ола воктене идалыкыште вӱд кокла шот дене 858 м³/с кучылталтеш, эҥёр мучашыште — 950 м³/с. Эҥер тӱҥ шотышто ноябрьын кокымшо пелыштыже кылма, апрель кыдалне ий кая.
Идалыкысе йогынын 60 % наре шошо вӱдшор жапыште эрта (кокла шотышто 75 кече). Вӱдшор тӱҥалме кече кокла шотышто: 10 апрель, пытымыже: 23 июль. Вӱдшор жапыште румбык 900 мг/л марте шуэш (моло годым 50 мг/л наре).
100 км деч кужурак игэҥер-влак: Ашкадар, База, Пӱрӧ, Быстрый Танып, Дёма, Зилим, Кармасан, Куганак, Нугуш, Сим, Сюнь, Узян, Уршак, Шем Виче, Чермасан.
Кушкыл да илыше тӱня
Кушкыл тӱня
Ош Вичын сержым тӱҥ шотышто степьысе пӱртӱс сӱрет айлен, чодыра (шукыж годым лопка лышташан) южо вере гына вашлиялтеш. Покшелнысе йогынышто эҥер сер тӱҥ шотышто тополь, илепу, шуанвондо дене леведалтын. Эҥер серыште шемэҥыж пеш шуко шочеш.
Илыше тӱня
Олаҥге, тыглай шереҥге, нужгол, турышко, мыле, шийгол, мокшинче, кырш, ловал, талдаш, сӱгыгол, ошманюго, шылагол, форель (кӱшыл йогынышто), чӧнча, пардаш, котама, таймень (чынжым гын кодын огыл), мӱктӧ, кыльчак, подуст, шувач, йошкаршулдыр, глазач, ротан, ший карака, пинюго.
Игэҥер-влак
(вӱдмучаш деч км; 100 км деч кужурак эҥерын кужытшо ончыкталтын)
- 68 км: Кунь (пурла)
- 77 км: Ашаеш (пурла)
- 83 км: Сюнь (шола) (куж. 209 км)
- 85 км: Миниште (шола)
- 101 км: Шӱйшӧ Танып (пурла)
- 110 км: База (шола) (куж. 123 км)
- 115 км: Писе Танып (пурла) (куж. 345 км)
- 144 км: Куваш (шола)
- 178 км: Евбаза (шола)
- 260 км: Тасымдо (пурла)
- 262 км: Пӱрӧ (пурла) (куж. 128 км)
- 292 км: Талбаза (шола)
- 308 км: Юланда (пурла)
- 332 км: Чермасан (шола) (куж. 186 км)
- 342 км: Кудышла (шола)
- 387 км: Кармасан (шола)
- 408 км: Семёновка (пурла)
- 416 км: Потеха (пурла)
- 420 км: Ерик (шола)
- 475 км: Дёма (шола) (куж. 535 км)
- 487 км: Шем Виче (пурла) (куж. 918 км)
- 502 км: Берсианка (шола)
- 504 км: Уршак (шола) (куж. 193 км)
- 553 км: Карламан (шола)
- 561 км: Сим (пурла) (куж. 239 км)
- 585 км: Зилим (пурла)
- 635 км: Бурлы
- 669 км: Усолка (пурла)
- 693 км: Зиган (пурла)
- 700 км: Куганак (шола) (куж. 102 км)
- 732 км: Селеук (пурла)
- 743 км: Ашкадар (шола) (куж. 165 км)
- 771 км: Тайрук (пурла)
- 837 км: Нугуш (пурла) (куж. 235 км)
- 856 км: Мелеуз (шола)
- 868 км: Бальза (шола)
- 883 км: Кривля (шола)
- 904 км: Меню (шола)
- 922 км: Узя (шола)
- 923 км: Иртюбяк (шола)
- 963 км: Акаваз (шола)
- 991 км: Мелеуз (шола)
- 994 км: Батран (шола)
- 1011 км: Кизыляр (пурла)
- 1016 км: Вашиш (пурла)
- 1026 км: Иргизла (шола)
- 1041 км: Шульган (пурла)
- 1046 км: Ямашла (пурла)
- 1048 км: Тютюлена (шола)
- 1052 км: Таравал (шола)
- 1060 км: Курыгас (пурла)
- 1065 км: Кана (шола)
- 1067 км: Кугу Майгашты (пурла)
- 1092 км: Алакуян (пурла)
- 1098 км: Кечывалвел Узян (шола)
- 1107 км: Бугунды (пурла)
- 1129 км: Кургашлы (пурла)
- 1134 км: Кальтягау (пурла)
- 1135 км: Кугу Апшак (шола)
- 1158 км: Кардык (пурла)
- 1159 км: Терга (пурла)
- 1167 км: Ашкарка 2-я (шола)
- 1175 км: Большой Авзян (пурла)
- 1180 км: Ашкарка (пурла)
- 1187 км: Ирля (пурла)
- 1188 км: Кага (шола)
- 1212 км: Чёрная (шола)
- 1218 км: Кухтур (пурла)
- 1238 км: Узян (шола)
- 1256 км: Кугу Евлук (пурла)
- 1269 км: Кугу Саргая (шола)
- 1271 км: Наяза (пурла)
- 1274 км: Яндык (пурла)
- 1277 км: Кадыш (пурла)
- 1281 км: Буганак (пурла)
- 1283 км: Рязь (шола)
- 1288 км: Арвяк (шола)
- 1300 км: Ятва (шола)
- 1312 км: Укшук (шола)
- 1317 км: Нура (пурла)
- 1318 км: Мата (шола)
- 1356 км: Кӱшыл Мата (шола)
- 1363 км: Тирлян (пурла)
- 1367 км: Вишнян Лоп (шола)
- 1379 км: Оласе Памаш (шола)
- 1379 км: Изи Кульбакский (шола)
- 1387 км: Шем эҥер (пурла)
- 1395 км: Кугу Авняр (пурла)
- 1396 км: Оласе (шола)
- 1401 км: Иткулкин Памаш (Улу-Байнас пам.) (шола)
Озанлыкыште кучылтмаш
Башкортостанын кӱлешан вӱд магистральже. Эҥер Табынский гыч (656 км) суднылан кошташ йӧрышӧ. Эртакше Ӱпӧ ола гыч коштыт. Ош Виче Моско — Ӱпӧ вӱд корнын ужашыже улеш, тудын дене туристлык рейсым вораҥдарыме.
Кум вӱдкылдыш гыч каскадым чоҥаш палемдалтеш: 2003 ийыште Юмагузинысе икымше вӱдаралтыш чоҥалтын, 2005 ийыште Юмагузинысе ГЭС-ын пытартыш агрегатше колталтын. Тиде вӱдаралтышым чоҥымылан кӧра пытартыш ийлаште эҥер чот куакшемеш.
Эҥер гыч вӱдым пакчам вӱдыжтараш чот кучылтыт, а йӱаш шуэн кучылталтеш. Йӧнозанлык пашалан кучылтмым иземдыме («Газпром нефтехим Салават» да молат), предприятий-влак петырыме вӱд кучылтмо циклыш куснат.
Лишыл жапыште Башкирийысе Илиш район Груздевка ял гыч Татарстанысе Актаныш район Азякуль ял марте эҥерын 23 километр кужытан участкыштыже йогын корным вашталташ да келгемдаш палемдалтеш. Тиде кугу инфраструктур проектлан Башкортостан Республик Вуйлатышын сомылжым шуктышо Радий Хабировын кӱштымашыж дене 25 млн теҥгем ойырымо. Пашан шонымашыже — тиде вӱд-транспорт кугорно дене Турцийыш да Ираныш «эҥер-теҥыз» классан судно-влак дене пырчым колтылаш йӧным ышташ[16][17][18].
Кӱвар-влак
Эҥер гоч шуко кӱварым пыштыме, нунын кокла гыч эн кугужо Ӱпыштӧ ныл автомобиль да ик кӱртньыгорно кӱвар улыт.
Автомобиль кӱвар
1956 да 1992 ийласе автомобиль кӱвар-влак
1956 да 1992 ийласе автомобиль кӱвар-влак
1956 да 1992 ийласе автомобиль кӱвар-влак
Ӱпысӧ икымше кӱртньыгорно кӱварым чоҥымаш (1886—1888 ий-влак)
Ӱпысӧ 1886 ийысе кӱртньыгорно кӱвар
Ӱпысӧ 1886 ийысе кӱртньыгорно кӱвар
Ӱпысӧ кӱртньыгорно кӱвар таче кечылан (1991—2001 ийлаште уэмден чоҥымо)
.png)
.jpg)
Административ чек-влак
Ош Виче эҥер (тышке эҥер мучашын вӱд йымак кайыше ужашыжат пура) нине районласе мландыште але чекышт мучко йога:
- Башкортостанын районжо-влак — Архангельский, Аургазин, Белорецк, Пӱрӧ, Благовещенск, Бурай, Бурзян, Гафурий, Дӧртыльӧ, Иглин, Илиш, Ишимбай, Кармаскалин, Краснокам, Кугарчин, Кушнаренков, Куюргазин, Мелеуз, Стерлитамак, Ӱпӧ, Учалин, Агидель ола округ, Кумертау ола округ, Салават ола округ, Стерлитамак ола округ, Ӱпӧ ола округ;
- Татарстанын Актаныш районжо;
- Удмуртийын Карагӧл районжо.
Илымвер-влак
Ош Виче эҥерыште ола-влак (эҥер тӱҥалтыш гыч): Белорецк, Мелеуз, Салават, Ишимбай, Стерлитамак, Ӱпӧ, Благовещенск, Пӱрӧ, Дӧртыльӧ, Агидель.
Тӱвыраште
Пыл-влак эртат ошо-ошо,
Но тиде пыл деч ошырак,
Агидель, але рушлаже Белая, —
Ӱдыр гае волгыдо эҥер.
Ош Виче эҥер, эртыше нерген чӱчалтыш, ах, эҥер-кид, шулдыретым тарвате.
Эҥерын сынжым сӱретче-влак А. Э. Тюлькин «Нестеровын шочмо верыштыже», «Труниловка», «Ий кайымаш» да молыштат[19], Б. Ф. Домашников «Ош Вичыште эр», «Ош Виче эҥерыште» сӱретлаштышт ончыктеныт.
Эҥерым поэт-влак А. Филиппов, С. Кулибай почеламутлаштышт да ДДТ тӱшка «Агидель (Ош Виче эҥер)» мурыштыжо моктеныт.
Революций деч ончычсо открыткылаште
Сылне вер-влак
Ош Вичын кӱшыл йогынжо — вӱд туризмлан келшыше вер.
Эҥер пеш кужулан кӧра тудын серыштыже шуко сылне вер-влак вашлиялтыт. Тиде Белорецкысе да Кагысе ончыч кӱртньым ыштыше завод-влак, кӱшыл йогынышто шуко кӱвомыш (тидын шотыштак Капов кӱвомыш), ончысо шинчал пристань Стерлитамак да Табынск карман.
Вӱд реестрын данныйже-влак
Российын кугыжаныш вӱд реестржын данныйже почеш Чолман бассейн округыш пура, эҥерын вӱд озанлык кумдыкшо — Ош Виче эҥер тӱҥалтыш гыч Арскысе Кӱ вӱд висыше пост марте, эҥерын подбассейнже — Ош Виче. Эҥерын бассейнже — Чолман.
Кугыжаныш вӱд реестрыште объектын кодшо — 10010200112111100016731[8].
Галерей
Ишдавлетово ял воктене Ош Виче эҥер
Эҥерын кыдал йогынжо. Капов кӱвомышыш пурымо вер
Ош Виче кыдал йогыныштыжо
Ӱпыштӧ Ош Виче сер
Ишимбай олаште Ош Виче
Салаватыште Ош Виче
Эҥерын кыдал йогынжо
Пӱрӧ воктене Ош Вичысе барже-влак
Пӱрӧ воктене Ош Вичысе барже-влак
.jpg)
Палемдымаш
- ↑ В. А. Балков. Белая, река // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
- ↑ Бе́лая // Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ / под ред. Г. И. Донидзе. — М.: Картгеоцентр — Геодезиздат, 1999. — С. 42. — ISBN 5-86066-017-0.
- ↑ 1 2 3 Ағиҙел // Словарь топонимов Республики Башкортостан / сост.: А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов. — Уфа : Китап, 2002. — С. 23. — 5000 экз. — ISBN 5-295-03192-6.
- ↑ 1 2 Матвеев А. К. Белая // Географические названия Урала : Топонимический словарь. — Екатеринбург : Издательский дом «Сократ», 2008. — С. 35. — 352 с. — 8000 экз. — ISBN 978-5-88664-299-5.
- ↑ Белявский П. Е., Рудаков В. Е. Кама, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Белая (река в Башк. АССР) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- ↑ 1 2 Белая : [руш.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
- ↑ Н. И. Алексеевский, М. М. Антонова. Белая (руш.). — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России». Тергыме кече: 3 вӱдшор 2017.
- ↑ Егоров В. М. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.
- ↑ Словарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1980. — 200 с. — С. 18-19.
- ↑ Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С. 23.
- ↑ Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: Сократ, 2008. — 352 с. — С. 35.
- ↑ Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. 2001
- ↑ Уфа, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Башкирия изменит русло Белой для экспорта зерна в Турцию и Иран (руш.). РБК. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 18 ага 2019 ий.
- ↑ Башкирия планирует поставлять зерно через реку Белую в Иран, Турцию и Прибалтику (руш.). www.bashinform.ru (17 ага 2019). Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 18 ага 2019 ий.
- ↑ Башкирия планирует поставлять зерно в Иран, Турцию и Прибалтику по реке Белой (руш.). Bash.News (17 ага 2019). Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 18 ага 2019 ий.
- ↑ Художник Тюлькин Александр Эрастович - жизнь и творчество (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 8 теле 2025.
Литератур
- В. А. Балков. Белая, река // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Ситников Г. Г., Феденко И. И. Москва—Уфа: По плёсам пяти рек. — М.: Географгиз, 1954. — С. 155—169. — 200 с. — 15 000 экз.
- Белая, река в Башкирии // Большая советская энциклопедия : [в 66 т.] / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
- Белая, притоки Камы и Лугани // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 | |
|---|---|
| Библиографий каталоглаште |
