Пӱрӧ (эҥер)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Пӱрӧ (ыҥ-влак) ончал.
Пӱрӧ
башк. Бөрө
Пӱрӧ ола воктене Пӱрӧ эҥерПӱрӧ ола воктене Пӱрӧ эҥер
Сынже
Кужыт 128 км
Вӱдкундем 2200 км²
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча Бухмень
 • Верланымаш Новотроицк села деч йӱдвел-касвелыш
 • Кӱкшыт 190 м
 • Координат 55°46′46″ с. ш. 56°10′35″ в. д.GЯO
Аҥ Ош Виче
 • Кӱкшыт 70 м
 • Координат 55°29′53″ с. ш. 55°30′00″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе Ош Виче → Ӱлыл Чолман вӱдкучем → Чолман → Юл → Каспий теҥыз
Эл
Регион Башкортостан
Район-влак Мишкан район, Пӱрӧ район
ГВР код 10010201612111100025407[1]
ГКГН номер 0526098
Пӱрӧ (эҥер) (Россия)
Пелганде точко
Канде точко — аҥ
Голубая точка — исток, Синяя точка — устье

Пӱрӧ (руш. Бирь, башк. Бөрө Файл нерген информаций колышташ; Бюрсу) — Прибельскысе лопка кӱкшака кумдыкышто да Ӱпӧ тӧрверыште йогышо эҥер, Ош Виче эҥерын пурла игэҥерже, Пошкыртын Мишкан да Пӱрӧ мландыштыже йога[2][3].

Эҥер лӱм дене Пӱрӧ (руш. Бирск) ола лӱмдалтын[4].

Этимологий

Эҥерын лӱмжӧ пошкырт мут гыч лектын да «пире» эҥер манме умылымашым ончыкта[5].

Гидрологий

Эҥерын кужытшо 128 уштыш. Вӱд погымо кумдыкшо — 2200 км², пӱтынь велмыже — 126 м. Идалыкысе кокла вӱд роскотшо — 12,5 м³/с, вӱдаҥыште — 19,8 м³/с. Тӱҥ шотышто лум вӱд дене темеш[3][6].

Вӱдмучашыже — Бухмень ер, Новотроицк села деч йӱдвел-касвел могырышто, 190 м кӱкшытыштӧ верланен[2][3][7].

Йӱдвел-эрвел гыч кечывалвел-касвел могырыш Мишкан мланде мучко, кечывалвел-эрвел гыч йӱдвел-касвел могырыш — Пӱрӧ мландыште йога[3].

Вӱдмучашыж гыч 262 уштыш тораште Ош Виче эҥерыш йоген пура[3]. Вӱдаҥын кӱкшытшӧ — теҥыз деч 70 м кӱшнӧ[8]. Шуко памашлан кӧра, вӱдаҥ воктене эҥер ок кылме[2].

Пурла игэҥер-влак — Казяш, Инак, Чукуда, Шады, Соказа, Тӧргым да моло[3], шола — Бишелап, Кутькин.

Эҥер из памаш гыч тӱҥалеш, вара, иктаж 5-ше меҥге тураште, уэш мланде йымак йоген пура, да Куруквуй (Малонакаряково) ял воктене гына шуко памашшинча дене мланде ӱмбаке лектеш, кажне шӱдӧ метр гыч вийым налеш да пич чодыра гоч лапыш лектеш. Тыште Пӱрӧ ӱмбалне келге агур, кумда тымык йогын, писын йоргыктышо таляка вер-влак улыт.

— «Колызо-спортсмен» Альманах, 41-ше №[9]

Эҥерын лийме ойыртемже (Гидроморфологий)

Вӱдкучемын рельефше лопка-кӱкшакан — эҥер ден корем-влак дене шеледалтын; пермьын ӱпысӧ да кунгур ярусшылаште алевролит, ошма, конгломерат, гипс да ангидритше-влак дене ышталтын. Кӱшыл йогыныштыжо почылтшо карбонат карст, да петыралтше сульфат вияҥын[3].

Вӱд йогын кадыргылше, лопкытшо 5 гыч 20 метр марте, келгытше — 2 гыч 4 м марте. Пундашыже йошкын[10].

Пӱртӱс тыште суррокан да сӧреман-ломыжрокан мландыште кушшо лопка лышташан чодыралан поян. Вӱдкучем — 29 % наре чодыран, куралме нуржо — 47 %.

Десяткино ял воктене Десяткинысе талка вер верланен[11].

Гидротехник чоҥыш-влак

1945 ийыште Пӱрышкӧ эвакуироватлыме Ленинградысе сарзе юж эскерыше да кыл училищын курсантше-влак Десяткино ял воктене изи ГЭС-ым чоҥеныт[11].

2010 ийыште Мишкан районышто 1930—1950-ше ийлаште лийше вӱдпышкемым уэш чоҥаш тӱҥалыныт, тушто Кемий (Камеево) селасе ГЭС да Баш-Байбак селасе Башбайбакысе ГЭС пашам ыштеныт[12].

Гидроним

Россий Кугыжанышын Географий мутпогыштыжо палемдалтын, татар ден пошкырт-влак Бюрсу ман лӱмдат, вес семынже — Пире вӱд[4].

Россий империйын Географий-статистике мутерыштыже  (руш.) (мар. тыге каласыме: татар-влакын Бюрса манын лӱмдалтеш, вес семынже — Пире вӱд.

Энциклопедий мутерыште палемдалтын: татар ден пошкырт-влакын Бире-суи манын лӱмдалтеш, вес семынже — Пире вӱд[13].

Вӱд реестрын уверже

Россий кугыжанышын вӱд реестржын уверже почеш Чолман вӱдкучыш йырвелыш пура, эҥерын вӱд озанлык кумдыкшо — Ош Виче Пӱрӧ ола гыч вӱдаҥ марте, эҥерын йымал вӱдкучемже — Ош Виче. Эҥерын эҥерысе вӱдкучемже — Чолман[6].

Кугыжаныш вӱд реестрыште эҥерын кодшо — 10010201612111100025407[6].

Палемдымаш

  1. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
  2. ↑ 1 2 3 Бирь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 В. А. Балков. Бирь, река // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  4. ↑ 1 2 Бирь (руш.). viewer.rsl.ru. Тергыме кече: 24 кылме 2025. // Географический лексикон Российского государства (руш.). search.rsl.ru. Тергыме кече: 24 кылме 2025. / Полунин, Ф. А. — Напечатан в Москве: При Императорском Московском университете, на иждивении Христиана Лудвига Вевера, 1773. — 479 с. — С. 30-31.
  5. ↑ Поспелов, Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008.. — С. 109. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.
  6. ↑ 1 2 3 Бирь : [руш.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
  7. ↑ Топографическая карта Бирска с окрестностями (руш.). www.etomesto.ru. Тергыме кече: 24 кылме 2025.
  8. ↑ Топографическая карта Бирска с окрестностями (руш.). www.etomesto.ru. Тергыме кече: 24 кылме 2025.
  9. ↑ Князев Г. Здесь стоит побывать // Альманах «Рыболов-спортсмен». — № 41.
  10. ↑ Полякова Л. Р., Якина С. В. Биоразнообразие водных беспозвоночных пресных водоёмов Бирского района республики Башкортостан. Тергыме кече: 24 кылме 2025.
  11. ↑ 1 2 Наш Урал. Достопримечательности Бирска: Десяткинский порог на реке Бирь (руш.). Наш Урал и весь мир (24 идым 2021). Тергыме кече: 24 кылме 2025.
  12. ↑ В Мишкинском районе Башкортостана завершен первый этап работ по возведению гидроузла на реке Бирь (руш.). Тергыме кече: 24 кылме 2025. Архивлыме 28 сорла 2017 ий.
  13. ↑ Бирь (руш.). dlib.rsl.ru. Тергыме кече: 24 кылме 2025. // Энциклопедический лексикон. Том VI: БИН—БРА. СПб, 1836. — С. 37.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пӱрӧ_(эҥер)&oldid=1234885" гыч налме