Шем Виче (эҥер)

Шем Виче
Шем Виче
	башк. Өфө, башк. Ҡариҙел, руш. Уфа
Сынже
Кужыт	918 км
Бассейн	53 100 км²
Вӱдым кучылтмаш	388 м³/с (Ӱпӧ ола)
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча	Ӱпӧ
• Верланымаш	Юрма курык, Уралтау курыкрӱдӧ
• Кӱкшыт	470 м
• Координат	55°31′45″ с. ш. 60°07′04″ в. д.GЯO
Аҥ	Ош Виче
• Верланымаш	Кузнецовысе пелотро, Ӱпӧ ола
• Кӱкшыт	84 м
• Координат	54°40′38″ с. ш. 55°59′22″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе	Ош Виче → Ӱлыл Чолман вӱдкучем → Чолман → Юл → Каспий теҥыз
Эл	Россий;
Регион	Челябинск область, Свердловск область, Башкортостан
ГВР код	10010200812111100020106
	вӱдшинча аҥ
	вӱдшинча аҥ
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шем Виче (Ӱпӧ; кутырымаште — Уфимке, Караидель; башк. Өфө; башк. Ҡариҙел ^{колышташ} — «шем эҥер») — Уралыште да Урал пелен йогышо эҥер, Челябинск да Свердловск кундемлаште да Пошкыртышто, Ош Вичын пурла да эн кугу игэҥерже^[2]^[3].

Гидрологий

Кужытшо — 918 уштыш, вӱд погымо кумдыкшо — 53,1 тӱж. уштыш². Идалыкысе вӱд раскотшо: 388 м³/с, эн кугужо: 3740 м³/с, эн изиже: 55 м³/с. Октябрь мучаште — декабрь тӱҥалтыште кылма, апрельыште — май тӱҥалтыште ий кая. Тӱҥ шотышто лум вӱд дене темеш.

Ош Вичын вӱдкучемже

Караидель села воктене Шем Виче эҥер гоч кӱвар

Уралтау курыкрӱдысӧ Юрма курыкын йӱдвел-эрвел тайылыштыже вийым налеш, Челябинск кундемысе Карабаш ола деч 5 уштыш йӱдвел-касвел могырысо Ӱпӧ ер гыч йоген лектеш.

Кӱшыл йогынышто Шем Виче курыкан да пеле курыкан эҥер, изи курык ден курыкоҥ-влак воктеч аҥысыр олыклаште йога, таляка вер-влак улыт. Ай эҥерын йоген пурымыж деч ӱлнырак, Шем Виче эҥер пеле курыкан эҥерын сыныжым налеш. Тыште изи моторан карап-влак ийын кертыт, но пуш дене коштмо (фарватер) корно кадыргылше да чӱчкыдын вучыдымо таляка вашлиялтеш.

Караидель села деч ӱлнӧ Павловысе вӱдаралышын кучемже тӱҥалеш, тудо 100 уштыш марте шуйна. Павловысе ГЭС-ын пӱяж деч ӱлнӧ эҥер тичмаш вӱдан, келге, пеш писын йога, тоштемше эҥерлап ден икса ер-влакым шочыкта. Эҥер вӱдкучышышто мланде порволымаш (карст) вияҥ толеш (мутлан: Араслановысе карст олык, Шемахинысе карст олыкнур да моло).

Ӱпӧ олаште, Кузнецовысе полотро воктене, Ош Виче эҥерыш йоген пура. Пугачёв кӱварым чоҥымо деч ончыч, эҥер аҥ кок йогынан лийын: кокымшо — Кузнецовысе икса йогын гыч.

П. И. Рычков шке «Топография Оренбургская» книгаштыже 1760-шо ийлаште возен:

«Уфа, татарла Уфи Идель, вышла изъ Уральских горъ на Сибирской дорогѣ, въ вотчинѣ Купаканской и Каратабынской волостей Башкирцовъ, въ урочищѣ называемомъ Кара Ташъ, то есть Черной камень. Въ вершинахъ теченіемъ своимъ захватываетъ она нѣсколько Пермской провинціи, потомъ идетъ почти самого срединою Уфинской провинціи, и выше города Уфы версты съ двѣ впала въ рѣку Бѣлую. Во время послѣдняго Башкирскаго замѣшанія построены по ней двѣ крѣпости: Красноуфинская и Ельдяцкая, въ коихъ понынѣ регулярные гарнизоны и нерегулярные служивые люди содержатся. По ней и по впадающимъ въ нее рѣкамъ мѣдных и желѣзныхъ рудъ, такожъ и всякихъ лѣсовъ имѣется довольно, для которыхъ заводчикомъ Петромъ Осокинымъ построенъ желѣзной заводъ, но по продажѣ отъ него Осокина состоитъ нынѣ за Тулянами Масаловыми; и хотя оной заводъ построенъ близъ ея вершинъ, однако внизъ по ней суда съ желѣзомъ свободно ходятъ.»

— Рычков П. И.^[4]

Эҥер мучко карап коштеш. Усть-Аяз ял гыч Ӱпӧ ола марте карап коштеш. Российысе вӱдгорно-влак лӱмерышкыже пура.

Вӱдтехник чоҥыш-влак

Эн кугу вӱдаралтыш — Павловысе, тудын петыртышыштыже (створыштыжо) Пошкыртысо эн кугу Павловысе ГЭС чоҥалтын. Тыгак кугу вӱдаралтыш-влак нӧлталтыныт: Долгобродысе — Челябинск, Копейск да Кыштым ола-влаклан вӱдым ситара; Нязепетровысе — Екатеринбурглан вӱдым ситара; Кӱшыл-Араслановысе, тудым чоҥен пытарыме огыл. Ӱпӧ оласе эҥерыште Кечывалвел да Йӱдвел вӱдналме (водозабор)-влак чоҥалтыныт.

Гидроним

Кузеев Р. Г., Камалов А. А.-лан эҥертен, ончыкта, Уфа лӱм балтий йылмылаште вашлиялтше upe (эҥер) мут гыч лектын^[5]. А. К. Матвеевын шонымыж почеш, эҥерын лӱмжӧ — иран негызан, «*ап» (таҥ. таджикла об) вӱд. Гидроним кызытсе йоҥгалтмашым спирантизаций — п → ф куснымылан кӧра налын, тыгайже, мутлан, осетин йылмыште вашлиялтеш. О → у куснымаш тюрк негызеш лийын кертын. Тыгай лӱмым кугу вӱдан эҥерлан Кечывалвел Уралыште (руш.) (мар. эр той курым гыч кокла курым марте илыше степьысе иран йылман калык-влак пуэн кертыныт^[6]. Д. Г. Киекбаев Уфа лӱмым Ова але Ува форме гоч коми йылмысе ва «эҥер» мут деке кӱзыктен. Т. М. Гарипов Уфа лӱмым венгр о «тошто» да фойо «эҥер» але уй «у» да фойо сочетанийын отраженийже семын умылтара^[7].

Ош Вичын Шем Виче дене ушнымо верыште волгыдо да шем йогын-влак коклаште чек пеш сайын коеш. Теве мом легенде ойла: «Пеш шукерте Урал онар илен, да тудын кок кугу ӱдыржӧ лийын. Чӱчкыдын тидын нерген ӱчашеныт: нунын кокла гыч кудыжо кугурак. Тунам Урал онар ӱдыр-влакым эрыкыш колташ шонен пыштен, кузе нуно шкеныштым ончыктат, тергаш, тунам и кугурак улмо нерген йодышым рашемдалтеш. Онар гранит капкам шаралтен почын да, тудын ӱдыржӧ-влак тӱня мучко куржыныт. А ачаже нунын вий ден куатыштым терга: я гранит кӱм корныш кудалта, я куп дене корныштым петыра. Ачашт шеклана: тудо, кӧ кечывалвелыш куржын, куатле да чытыше веле огыл, тыгак шӱмжӧ сотемдаралтын, сылнылык да ласкалык дене пӱтынь кундемым волгалтарен. А кокымшыжо тореш ойлышо да пеле-пуле лийын — кӱ-влак ӱмбак кержалтын, шыдешт шемемын, да тудын йогынжо-влак йӱштӧ лийыныт»^[8].

Игэҥер-влак

(Уштышым вӱд аҥ деч шотлымо); 50 уштыш деч кужурак эҥер-влак ончыкталтыныт.

21 уштыш: Юрмаш (куж. 64 уштыш)
27 уштыш: Шугуровка
47 уштыш: Тауш
63 уштыш: Белекес
71 уштыш: Изяк (куж. 72 уштыш)
74 уштыш: Уса (куж. 126 уштыш)
117 уштыш: Салдыбаш (куж. 79 уштыш)
138 уштыш: Бурна
145 уштыш: Симка
158 уштыш: Воложка йогын
166 уштыш: Яманелга
Павловысе вӱдкучем (руш.) (мар.:
- 191 уштыш: Уреш
- 221 уштыш: Атерь
- 224 уштыш: Ночко Кирзя
- 236 уштыш: Сюнда
- 239 уштыш: Айдос
- 252 уштыш: Юрюзань (куж. 404 уштыш)
- 257 уштыш: Бердяшка
- 269 уштыш: Байки
- 295 уштыш: Тюй (куж. 193 уштыш)
340 уштыш: Круш
374 уштыш: Аяз
382 уштыш: Ай (куж. 549 уштыш)
406 уштыш: Саргая
421 уштыш: Бугалыш
453 уштыш: Юва
473 уштыш: Сарана (куж. 57 уштыш)
499 уштыш: Сарга
510 уштыш: Зюрзя
514 уштыш: Бисерть (куж. 193 уштыш)
517 уштыш: Баяк
550 уштыш: Манчаж
551 уштыш: Бардым
559 уштыш: лӱмдымӧ эҥер
564 уштыш: Еманзелга (куж. 63 уштыш)
573 уштыш: Межевка
579 уштыш: Кыдалаш Курка
587 уштыш: Артя (куж. 59 уштыш)
593 уштыш: Югуш
606 уштыш: Кокай
616 уштыш: Латыш
642 уштыш: Упуда
646 уштыш: Шарама
647 уштыш: Урмикеевка
649 уштыш: Серга (куж. 113 уштыш)
677 уштыш: Шокурка
688 уштыш: Кусейка
692 уштыш: Шемаха
713 уштыш: Рассыпная
713 уштыш: Табуска
719 уштыш: Арганча
741 уштыш: Белянка
743 уштыш: Маскара
757 уштыш: Курга
782 уштыш: Кабанка
788 уштыш: Ураим (куж. 74 уштыш)
791 уштыш: Нязя (куж. 53 уштыш)
Нязепетровысе вӱдкучем (руш.) (мар.:
- 803 уштыш: Куказар
- 816 уштыш: Красная
840 уштыш: Суроям
846 уштыш: Карсанак
849 уштыш: Мерзела
853 уштыш: Уфалейка (куж. 70 уштыш)
868 уштыш: Тахта
Долгобродысе вӱдкучем:
- 878 уштыш: Кизил
- 885 уштыш: Кугу Егуста
893 уштыш: Шигир
903 уштыш: Азяш

Илем-влак

Эҥер серыште Нязепетровск, Белянка, Шемаха, Арасланово, Красноуфимск, Сарана, Саргая, Новомуллакаево, Караидель, Павловка, Чандар да Ӱпӧ илем-влак верланеныт.

Туризм

Шем Вичын кӱшыл йогынжо Нязепетровск гыч Красноуфимск марте але Озерки ял марте ийын кошташ оҥай, тышеч куштылгын пӧртылаш лиеш. Шем Виче эҥерысе ийын коштмашым Большеустьысе Ай вӱдыш лектын коштмаш дене пырля ушаш лиеш. Павловысе ГЭС-ын пӱяж дечат эҥер дене йоген волаш лиеш. Тиде корно каныш кечылан келша да тунамак ик пошкырт сылне верым, Йошкар памашым ончаш лиеш.

Шем Виче — вӱдгорныш коштшо-влакын йӧратыме корнышт. Эҥер икымше (эн куштылго) нелылык категорийыш пура, мотор вер гоч эрта. Арасланово села воктене Челябинск кундемын поснак аралыме пӱртӱс кумдыкшо, «Тимофеев ден Зайкин кӱ-влак кокласе Шем Виче эҥер» вӱдан пӱртӱс памятник верланен^[9]^[10].

Галерей

Палемдымаш

↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
↑ Уфа, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ В. А. Балков. Уфа, река // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
↑ Рычков Пётр Иванович. Топографія Оренбургская. Часть первая (руш.). — СПб.: Типографія Императорской Академіи Наукъ, 1762. — С. 229—230. — 331 с.
↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения (руш.). — М.: Наука, 1974. — 219 с.
↑ Матвеев А. К. Географические названия Урала: топонимический словарь (руш.). — Екатеринбург: Сократ, 2008. — С. 346—350. — 351 с. — ISBN 978-5-88664-299-5.
↑ Гарипов Т. М., Ураксин З. Г. Новые воззрения на происхождение урбонима Уфа // Уфа: прошлое, настоящее, будущее: Материалы республиканской научно-практической конференции. — Уфа: Гилем, 2000. — С. 122—123.
↑ Три путешествия по рекам. Река Уфа (руш.). www.southural.ru. По Тропам Южного Урала. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 22 ага 2019 ий.
↑ Участок реки Уфа между Тимофеевым и Зайкиным камнями » Особо охраняемые природные территории (ООПТ) по Челябинской области (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 8 теле 2025.
↑ Постановление Законодательного Собрания Челябинской области от 29 ноября 2012 года № 1256 (руш.). СПС Право.ru. Тергыме кече: 8 теле 2025.

Литератур

Алексеевский Н. И., Антонова М. М. Уфа (руш.). — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России». Тергыме кече: 28 пеледыш 2016.
Уфа (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
Уфа // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

Кылвер-влак

Место слияние рек Белая и Уфа, половодье (руш.). Тергыме кече: 8 теле 2025.

[1] Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.

[2] Уфа, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[3] В. А. Балков. Уфа, река // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

[4] Рычков Пётр Иванович. Топографія Оренбургская. Часть первая (руш.). — СПб.: Типографія Императорской Академіи Наукъ, 1762. — С. 229—230. — 331 с.

[5] Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения (руш.). — М.: Наука, 1974. — 219 с.

[6] Матвеев А. К. Географические названия Урала: топонимический словарь (руш.). — Екатеринбург: Сократ, 2008. — С. 346—350. — 351 с. — ISBN 978-5-88664-299-5.

[7] Гарипов Т. М., Ураксин З. Г. Новые воззрения на происхождение урбонима Уфа // Уфа: прошлое, настоящее, будущее: Материалы республиканской научно-практической конференции. — Уфа: Гилем, 2000. — С. 122—123.

[karaidel-8] Три путешествия по рекам. Река Уфа (руш.). www.southural.ru. По Тропам Южного Урала. Тергыме кече: 8 теле 2025. Архивлыме 22 ага 2019 ий.

[ppufa-1-9] Участок реки Уфа между Тимофеевым и Зайкиным камнями » Особо охраняемые природные территории (ООПТ) по Челябинской области (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 8 теле 2025.

[ppufa-2-10] Постановление Законодательного Собрания Челябинской области от 29 ноября 2012 года № 1256 (руш.). СПС Право.ru. Тергыме кече: 8 теле 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]