ОМОН-ын кечыже

ОМОН-ын кечыже — Россий Федерацийысе Росвардийын посна кӱлешлыкан мобильный (ондак млицийын) отрядлаштыже (ОМОН) службым эртыше пашаеҥ-влакын профессионал пайремышт. Тиде пайрем ий еда 3 октябрьыште палемдалтеш.

Моско оласе МВД ГУ пелен ОМОН шке шочмо кечыжым 23 октябрьыште пайремла. Моско МВД ГУ-н ОМОН-жым 1987 ий 23 октябрьыште, олаште да элыште пеҥгыде огыл ситуаций жапыште, митинг тургымын лум чумырка семын кугемаш тӱҥалмыже годым, ыштыме. Подразделенийым тунамсе преступность кушкын толмо ваштареш шогаш лийме верч веле огыл, тыгак тӱшкан гӱж тарваныме пудыранчык ваштареш шогаш лийже манын ыштыме. Посна кӱлешлыкан отрядым ыштыме годым негыз семын милицийын патрульно-постовой службо полкшым налме, кудыжын кугу культур ден спорт мероприятийлам эртарыме годым мер шот-ратым аралыме пашам шуктымо опытшо лийын.

«Милицийын посна кӱлешлыкан отрядше-влакын кечыштын» историйже

2002 ий 1 мартыште Россий Федерацийын элгӧргӧ паша министрже Борис Грызлов 190 №-ан приказеш кидпалым пыштен, тудын дене келшышын, 3 октябрь кече «Милицийын посна кӱлешлыкан отрядше-влакын кечышт» лийын.

Министрын приказыштыже молан лачак тиде кече ойыралтме умылтаралтеш:

1988 ий 3 октябрьыште СССР МВД-н 0206 №-ан приказше почеш милицийын посна кӱлешлыкан отрядшым ыштыме. ОМОН СССР-ыш пурышо ныл республикыште ышталтын, лачакше КССР-ыште, БССР ден УССР-ыште, РСФСР-ыште, 14 регионышто (тидын шотыштак Краснодар УВД-ште, Мособлисполком, Леноблорлиголком УВД-лаште, Башкир АССР МВД-ште, Мосгорисполком, Красноярскысе крайисполком ГУВД-лаште, Воронежысе, Иркутскысо, Куйбышевысе, Новосибирскысе, Пермьысе, Ростовысо, Свердловскысо, Челябинскысе облисполком-влакын УВД-лаштышт).

Тиде приказыштак Россий кундемыште правопорядкым кучымаште ОМОН-ын ойыртемалтше рольжо возалтеш:

Милицийын посна кӱлешлыкан отрядше кугун шарлыше преступность ваштареш кучедалаш кӱлеш, кушто МВД-н моло органже-влак шкетын сеҥен огыт керт. ОМОН тыгай орган-влаклан полша, бойышто нуным авырен шога да саргуралан преступник-влакым вий дене чарен шогалта, мутлан, террорист-влакын руалтыме оралтым штурмоватла, заложник-влакым утара, да тулеч молымат шукта… … Профессионаллык шот дене ОМОН подразделений-влак утларак тарваныл кертше да вучыдымо ситуацийыште пашалан ямдылалтше улыт да эн лӱдыкшӧ преступленийлаште, тӱшка вуянче койыш лекмаште да тӱшка пудыранчыкыште кучылталтыт. Тылеч посна, милицийын посна кӱлешлыкан отрядше-влак стихийный манме ойган верлаште пашам ыштат, тушто мер лӱдыкшыдымылыкым да правопорядкым ыштат, саргуралан преступник-влакым кучымо годым бойышто криминал милиций группым да милицийын моло органже-влакын группыштым аралат, ОМОН тыгак террорист шотан преступленийжым чарыме, заложник-влакым утарыме да моло годымат кучылталтеш.

Российыште ий еда лу дене милиционер кола, нунын кокла гыч шукышт — ОМОН-ын боецше-влак.

ОМОН СССР ден Российын историйыштышт эн кумдан палыме спецподразделенийлан шотлалтеш. Совет милиций спецназ перестройко политикын пӱтыремышкыже вигак шупшылалтын. ОМОН-ын историйже — тиде ончычсо СССР-ын пӱтынь территорийыштыже сарзе ден социал конфликтын историйже. Отрядышке ВДВ да теҥыз пехотышто служитлыше опытан да физически ямдылалтше пашаеҥ-влакым, а идеалыште боевой действийлаште лийше-влакымат ойырен налыныт. Силовик-влакын саргуралышт гыч шукыж годым лӱйылтшӧ саргурал гына лийын, тыгодым ОМОН неле саргурал да эсогыл бронетранспортёр дене пайдаланен. 1990 ий майыште, Латвийын эрыкан улмыжым увертарыме деч вара, ОМОН самырык эрыклыкым утарен коден, республикысе Кӱшыл Каҥашын пӧртшым штурмоватлаш толшо «Интерфронтын» демонстрацийжым поктен колтен. 1991 ий 20 январьыште Рижский ОМОН Латвийыште МВД кӧргыштӧ пашам ыштен, тыште тӱшка пудыранымаш деч вара куд еҥ колен. СССР кӧргӧ гыч лекме нерген пунчалым лукмо деч вара Рижский областной суд велым отрядын шым боецшым титаканлан шотлымо да условный манме срокым налыныт. 1991 ий январь—июль — шкенжын эрыкан улмыжым увертарыше Литовский Республикын форпостлашкыже икмыняр кержалтмаш лийын. Южо возымашлаште ойлалтеш: совет лидер Михаил Горбачёв ОМОН подразделений шотышто контрольым йомдарен. Августышто Москошто ГКЧП-н путчшо тӱҥалын, шолыпан пакетым почмо, туштыжо вучыде лийше положений годым ОМОН-лан мом ыштышашыже нерген кӱштымаш лийын. Ригым тӱрыснек контрольыш налаш ОМОН-лан ик сутка наре кӱлеш лийын. ОМОН, Кӱшыл Каҥаш деч посна,чыла гаяк кугыжаныш тӧнежым налын. Лач тудын воктене ОМОН пашаеҥ-влак да «конституций шот-ратым» ыштымие шотышто пытартыш кӱштымашым вученыт. Но штурм путч дене пырля порволен. Литвасе виктер тиде инцидентыште йолам ыштыме еҥ-влакым Литвасе суд ончык шогалташ кӱшта, йолам ыштыме ик еҥым 2008 ий ноябрьыште Латвийыште арестоватлыме. 1991 ий январьыште Литва келге кризисыш логалын, виктер акым кӱзыктымашке каен, тидыже совет вел вий могырым торешланымашан демонстрацийышке конден. Кумылдымо-влак деч Литван Кӱшыл Каҥашыжым Вильнюсысо ОМОН утарен коден. Верысе кучемын ОМОН-ым шке интересшылан кучылташ шонымыштлан кӧра командный состав отрядым союзный подчиненийыш кусараш пунчалым луктын. 1991 ийысе 11 гыч 12 январьлан йӱдым Вильнюсысо ОМОН-ын боецше-влак отрядын базыжым руалтен налыныт да умбакыже СССР МВД-н командоватлымыж почеш пашам ыштеныт. 1991 ий августысо событий деч вара Вильнюсысо ОМОН-лан ультиматумым шындыме: але отряд деч саргуралжым поген налыт да тудо Литван территорийыштыже кодеш, я Российыш лукталтеш да шалатен колталтеш. Пашаеҥ-влакын ик ужашыже Литваште кодын, 60 наре еҥан тӱшка самолёт дене Российыш чоҥештен. Грузин ССР-ын ОМОН-жо ден Грузийын икымше президентше Звиад Гамсахурдиан велныже шогышо-влак коклаште саргурал дене ваш тӱкнымаш 1991-1993 ийласе грузин граждан сар деч ончыч. 1991-ше ийысе апрель-май — Азербайджан ССР-ын ОМОН-жын да Совет Армийын Нагорно-Карабах автоном областьыште регулярный огыл подразделений-влак ваштареш операцийышт, тидын годым икмыняр лу еҥым пуштмо да тӱжем дене этнический армян-влакым ӧкымеш вес верыш колтымо. 1992 ий. Нагорный Карабахыште ОМОН-ын операцийже-влак. Правил семын, ОМОН СССР шаланыме йодыш шотышто раш улшо политике позициян лийын огыл, а у кугыжанышым улшо семын ончен. Тыге Бакусо ОМОН ыштен, Карабахысе конфликтыште тудо чолган участвоватлен. Ондакше эше, Азербайджан ССР-ын ОМОН-жо семын, «Колча» операций жапыште Нагорный Карабах гыч армян-влакым поктен колтымо годым, Азербайджан ОМОН пытартышлан политикыш шӱшкылташ шонен пыштен. 1994 ийыште ОМОН президент дек политике йодмаш дене Генеральный прокуратурын оралтыжым руалтен налын, а 1995-ше ийыште йӧршешак сарзе пудыранчыкым нӧлталын. Шотшылан — республик территорий гыч коммерций структур-влакын контрабандан вӱргеньым луктедымыштлан кӧра. Азербайджанын президентше Гейдар Алиев тичмаш войска операцийлан улшо амал дене пайдаланен, да Азкрбайджаныште ОМОН кодын огыл, а тудын пытартыш командирже колен. Российыште ОМОН нигунамат кучем ваштареш шоген огыл, тудо тиде инструментын кӱлешлыкшым сайын умылен. ОМОН Борис Ельцинын курсшым аралаш икымше гана 1992 ий 23 февральыште шогалын да Совет Армий кече лӱмеш коммунист велан демонстрацийым шалатен колтен, Останкино воктене «Шемер Российын» палаткан олажым пытарен. 1993 ий 1 майыште Москошто тудо татлан Россий Федерацийын пӱтынь кӱчык историйыштыже уремласе эн тале кредалмаш лийын, ик омоновец колен. Шке йолташыже колымылан ОМОН изш варарак, октябрьысе политик кризис жапыште, ӱчым шуктен, тунам тудын вачышкыже Кӱшыл Каҥаш велне шогышо-влак ваштареш уремлаште кредалмашын тӱҥ нелылыкшк возын. Нунын велым йомдарымаш официал увер почеш гына лу дене шотлалтыт. Моло олала гыч ОМОН ден МВД-н подразделенийже-влак Ельцин велне улшо-влак дене Российыште 1993 ийысе кризис годым ваш тӱкненыт. Кузе СМИ-ште увертаралтын, омоновец-влак эсогыл Россий Кӱшыл Канашын южо еҥжымат кыреныт. Российыште заложник-влакым тӱшкан руалтыме годымсо кордон-влак, тидын шотыштак 1995 ийыште, 2002 ийыште Будёновскысо эмлымверыште, Беслан олаште заложник-влакым налмаш. Оппозицийын икмыняр митингшым поктен колтымаш, тидын деч вара ОМОН-ын торжалыкше, вийым утыждене кучылтмо да участник-влакым руалтыме нерген увер лийын. ОМОН икымше чечен сарыште чулымын участвоватлен, тушто куштылго пехото семын да эрыктымаш ден войска операцийым эртарыме годым кучылталтын. Авиаций ден неле бронетехникым кучылтман сӧй действийлаште МВД-ште нигунамат ямдылен огытыл, организационно-штатный структур тидлан келыштаралтын огыл. 1996 ий февральыште Новосибирскысе ОМОН-ын пашаеҥже тӱшкам чечен боевик-влак Кизлярыште руалтеныт, варарак чечен боевик-влак дене вашталтыме. 1996 ий августышшто чечен ОМОН-ын 30 боецшым ола верч кредалмаш кайыме жапыште руалтеныт да Грозный олаште, Чечнян рӱдолаштыже, казнитленыт. ОМОН кокымшо чечен сарыште чулым лийын. ОМОН пашаеҥ-влак неле йомдарымашым ужыныт, 2000 ий мартыште гына Пермь гыч 30 утла пашаеҥ колен. Чечен конфликт эртыме годым ОМОН ик гана веле огыл айдемын праважым пудыртымылан титаклалтын. 2014 ийыште ОМОН, моло подразделений да армий дене пырля, Крымысе событийлаште лийын, тудын деч вара Крым Россий Федерацийын составышкыже тудын территорийыштыже федерацийын кок у субъектшым — Крым Республик ден федерал значениян Севастополь олам — ыштыме дене пурен. Вильнюсысо окружной суд 2015 ий 4 июньышто Вильнюсысо ОМОН-ын ончычсо командирыштым заочно чыныш луктын, нунышт 1991 ийыште айдеме шотан улмо ваштареш ыштыме преступленийлан да сарзе преступленийлан титаклалтыныт. Суд пунчалын: агрессийлан мут кучымаш кугыжанышым вуйлатыше-влак ӱмбак гына возеш, тылеч посна, тӱнямбал права почеш инкриминироватлыме преступленийлан тунам гына судитлаш лиеш, кунам тудо сар але оккупаций годым шукталтын. ОМОН Ельцин годым кучемын политике ласкалыкшын тӱҥ факторжо лийын, а Путин годым тудын рольжо кушкын веле. 2007 ий ноябрьыште ОМОН-ын демонстрант-влак вашареш пеҥгыде действийже да оппозицийын еҥже-влакым арестоватлымаш.

ОМОН-ым ямдылымаш да вооружитлымаш

ОМОН-ыш кандидат-влак армийыште срочный службым эртышаш, 20 ий деч шагал да 32 ий деч кугу лийшаш огытыл. Отрядыш налаш медицине комиссийым, психологий паша рӱдерым эртыман да капкультур ямдылалтме нормативым сдатлыман. Тӱҥалтыш туныктымаш ныл тылзе тунемме рӱдерыште шуйна. У пашаеҥ-влак правалык ямдылалтмашым, ОМОН-ышто улшо тӱрлӧ саргуралым, лишыл кредалмаште мом ыштышашым тунемыт, посна тӱткыш оласе условийыште кучедалмылан да пӧрт-влакым эрныктымылан ойыралтеш. Экзаменым кумылан кокла гыч шукыж годым 20% деч утларак куча. ОМОН кумда спектр саргуралым кучылтеш, тидын шотыштак Калашниковын АК-74М, АКС-74У автоматшым, 9А-91, ПП-19 «Бизон», ПП-91 «Кедр» пистолет-пулемётым, ПК ден «Печенег» пулемётым, ПГ-25, ПГ-30 гранатомётым, СВД, ВСС «Винторез», А/С Вал, ВСК-94 снайперлык винтовко-влакым. Транспорт средстваш лӱмын оборудоватлыме микроавтобус, автобус да тӱрлӧ типан грузовой автомобиль-влак, тыгак БТ-80 бронетранспортёр пурат. Шем берет 1993 ий гыч ОМОН отрядын официальный вуйчиемже, боец-влак служымо порысым шуктымо годым камуфляжым да шем чурийавыртышым кучылтыт. ОМОН-ышто службым эрташ кандидат-влакын капкультур ямдылалтмаш шотышто норматив. Кросс — 5000 метран дистанций. Шупшылалтмаш – вияш кидыште кечымаш, кӱшыч руалтымаш. Кӧн шке нелытше 95 кг эрта гын, тыгай-влаклан тиде упражнений бицепсыш 50 кг нелыт логалшан штангым нӧлтымӧ дене вашталт кертеш. Кӱшкӧ тӧршталтымаш — «эҥертен шинчын» положений гыч йолым вашталтылын кӱшкӧ тӧршталтымаш. Темдыштмаш — чурий дене кӱварыш кумык возын эҥертыма гыч кидым шупшылмаш да торалтымаш. Пресс — комдык возын, капым нӧлтыштмаш, кид вуй шеҥгелне. «Пружин» — чурий дене кӱварыш кумык возын эҥертыма гыч йолым шупшылмаш да торалтымаш.

Россий МВД-н реформыжо

МВД реформылан кӧра 2011 ий март гыч милиций полицийыш вашталт лӱмдалтын. Логике дене тыгай вашталтыш кӧнен шумо ОМОН аббревиатурым шке почешыже ОПОН-ыш вашталтышаш ыле. Тидын дене ик жапыште Москва оласе ГУВД вуйлатыше Владимир Колокольцев палемден: ОПОН — тиде мучаш вариант огыл да эртаралтше реформылан кӧра кузе маналташ тӱҥалме йодыш «ончалтеш». Лӱмын ыштыме милиций отрядым «лӱмын ыштыме ыштыме полиций отряд» манын кертыт. 2011 ий шошым Москосо ОМОН ОМСН дене ик структурыш — Россий МВД-н Пеш вашке реагироватлыше вийын да авиацийын лӱмын кӱлешлыкан ыштыме рӱдерыш ушымо. ИК структурыш ушалтын-Россий ЭПМ-ын оперативно реагироватлаш да авиацийлаш лӱмын ыштыме лӱмын ыштыме рӱдер. Генерал Хаустов Москосо ГУВД-ышто ОМОН ден ОМСН-ым ушышо структуржым вуйлаташ тӱҥалеш. 2011 ий 21 мартыште Россий Федерацийын Президентше Дмитрий Медведев увертарен: вашталтен лӱмдымӧ нерген эше пунчалым лукмо огыл да тиде йодыш нерген шоналташ сӧрен. Медведев ОМОН-ым вашталтен лӱмдымӧ нерген шоналташ сӧрен. 2011 ий 12 июльышто ОМОН подразделений-влак официально РФ МВД-н Лӱмын кӱлешлыклан ыштыме отрядше-влак манын пужен лӱмдалтыныт. 2011 ий 30 ноябрьыште Элгӧргӧ паша министр генерал Рашид Нургалиевын приказше дене МВД-н Лӱмын кӱлешлыклан ыштыме отрядше-влак официально ОМОН манын лӱмдалташ тӱҥалыныт, но расшифровкыжо «Лӱмын кӱлешлыкан ыштыме мобильный отряд» маналташг тӱҥалын. 2016 ий 5 апрельыште ОМОН подразделений-влак Россий Федерацийын калыкле гвардий войскажын Федерал службышкышкыжо пуреныт.

«ОМОН кече» вес эллаште

 Кечывалвел Осетий: 1992 ий гыч тӱҥалын, «ОМОН кече» 14 февральыште.

 Беларусь: «Лӱмын кӱлешлыклан ыштыме милиций подразделений-влакын кечышт», 1988 ий гыч тӱҥалын, ий еда 22 ноябрьыште — республикыште икымше Отрядым — Минскысе ОМОН-ым — ыштыме кечын палемдалтеш.

Палемдымаш

Кылвер-влак

• Мой ОМОН меня бережет
• В Южной Осетии отмечается День ОМОНа