Марджани, Шигабутдин

Шигабутдин Марджани
Шигабутдин Марджани
	суасла Шиһабетдин Мәрҗани
Религий	ислам
Толкын	cуннит толкын
Титул	ахун
Пагыт	1867
Шочмо кече	1818 ий 16 шорыкйол
Шочмо вер	Ябынчи села
Колымо кече	1889 ий 18 вӱдшор (71 ий)
Колымо вер	Озаҥ, Озаҥ губерний
Эл	Россий империй
Ача	Багаутдин Марджани[d]
Йоча-влак	Борханетдин Марджани[d]
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шигабутдин Марджани (тошто татарла شهاب الدين المرجانی, Шигабутдин бин Багаутдин аль-Казани аль-Марджани, суасла Шиһабетдин Мәрҗани; 1818, Ябынчи^[d], Атня кундем — 1889, Озаҥ) — татар мусульман юмылтышо, сотемдарче. Марджани тыгак этнограф, археограф, востоковед да туныктышо семын палыме. Мурат Рамзинын шонымыж почеш, шке жапыштыже эртыкым шымлыше эн кугу татар историк лийын^[2].

Илыш корно

Шихабутдин Марджани 1818 ий 16 январьыште Татарстан Республикын кызытсе Атня велысе Ябынчи ялеш шочын.

Озаҥ уездысе (руш.) (мар. Ташкичу ялын медресыштыже, Бухараште да Самаркандыште шинчымашым налын.

Латшым ияш тудо медресыште туныкташ тӱҥалеш да, персид йылмын морфологий учебникше келшыдымылан кӧра, шкенжыным ямдыла. 1838 ийыште Марджани, умбакыже тунемаш шонен, Бухарашке кая, а вара Самаркандыш кусна.

1848 ийыште, латик ий уке лиймеке, у шинчымаш пого дене Марджани шочмо верышкыже пӧртылеш да 1850 ий мартыште 1-ше Озаҥ мечетьын имам-мударрисше олмым айла^[3].

1867 ийыште Оренбургысо магометан чоншӱлыш погын (духовный собраний) Марджаним Озаҥын ахунжо да мухтасибше олмыш шогалтен^[3], тидыже мусульман-влакын вуйлатышышт могырым тудын пашажым чынжымак пагален аклымаш лийын. Элысе официал кучем денат Марджани тыгак сай кылым кучен. Тудо озаҥысе губерний кучемъеҥ-влакын посна сомылжым шукта: озаҥысе типографийыште Коранын текстшым савыктымым эскера; мланде чытырналтме дене орланыше кавказ калыклан оксам погаш полша; кугыжаныш тӧнеж-влаклан мусульман-влакын шочмышт, сӱанышт да колымышт нерген отчёт-влакым ямдыла; мусульман-влакын товатлымышт годым суд заседанийлаште тырша. Жап эртыме дене Марджанин лӱмжӧ Озаҥ деч тораште кумдан шарла: 1870 ийыште тудын «Назратуль-хакк» книгаже лектеш, ту жаплан да тудын шочмо кумдыкшылан у юмыйӱла-реформатор шонымашан савыктыш, тидыже авторлан шочмо верыштыже веле огыл, тыгак чыла мусульман Эрвелыште кумда чапым конден.

Шигабутдин Марджаним Озаҥыште У-Татар шӱгарлаште тойымо.

Усталык пашаже

Марджанин сотемдарше шонымашыже-влак татар калыкын мер илышыжым уэмдыме шотышто тӱрлӧ могырым авалтат, татар калыклан тӱнямбалсе (светский) шинчымашым налаш кӱлешлыкше нерген шонымашым, эртышын (античный, араб шшинчымаш) да кызытсе жапын (руш да касвел европысо тӱвыра) югыпогыжым ончыкылыклан негыз семын ужын. Шанчызым татар калыкым ончен-куштымаште калыкле шкешамжым аралыме йодыш-влакат, тудын сай илышыже, илышйӧн-экономике да политике йодышыжо-влакат тургыжландареныт. Ончык вияҥмаште уш-акылым сотемдарыме пашам эн виян курал семын аклен, шанчызе шке калыкшым «омо» гыч лукташ тыршен. Шанчызе буржуазий корно дене вияҥше татар мер калыкын нӧлталме шуко йодышыжлан вашмутым муаш тыршен: «юмыййӱла ӱшаным уэмдаш», татар калыкын илышйӧн-политике да тӱвыра кӱкшытшым нӧлташ, тудым кызытсе цивилизацийыш ушаш ӱжын. Марджанин юмыйӱла ончалтышыже-влак калям (ислам теологийысе посна йогын) йодыш-влакым шылталымаште палдырнат. Медресым уэмден чоҥаш, туныктымо йӧным кумдаҥдаш кӱлын. Шукынжо Марджаним Российыште джадид толкынын ончылгоч каласышыжлан шотлат^[4]. Тидлан негызым лач тудо пыштен — медресыште туныктымым пужен чоҥымо, тыге татар калыклан тӱнямбал тӱвыран да шинчымашын ончыл сеҥымашыжым шыҥдараш полшен. Марджани 30 утла произведенийым возен, шукырак ужашыже араб йылме дене савыкталтын^[5]. Шанчызын возымыж гыч чыла произведенийжак ош тӱням ужын огыл. Шукыжым кызыт мартеат мумо огыл. Марджанин кӱкшӧ юмыйӱла шинчымашыже, туныктымо пашаже, юмыйӱла сомылжо, эртыкым шымлыме, сотемдарче пашаже ачамландысе эртыкыште кугу пале семын кодын.

Шарнымаш

Кабан ер серысе чапкӱ

2002 ийыште Татарстан Республик Шанче академийысе Историй институтлан Шигабутдин Марджанин лӱмжым пуымо — «Ш. Марджани лӱмеш ТР ША-н Историй институтшо».
Шигабутдин Марджанин лӱмжӧ дене исламоведений дене сылнымутым лукшо савыктыш пӧрт лӱмдалтын.
Тудын лӱмжым Озаҥын Вахитов районысо, Алабога, тыгак Альметьевск олаште урем-влак, Магнитогорскын Пурла серже нумалыт.
Шигабутдин Марджанин лӱмжӧ дене Озаҥыште Соборысо мечеть лӱмдалтын.
Озаҥыште Кабан ер серыште памятник^[6].
Татарстан Республикын Атня район Коморгузинысе кыдалаш шинчымашым пуышо школ Шигабутдин Марджанин лӱмжым нумалеш.
1992 ий гыч Озаҥ олан «КФУ пеленсе 2 №-ан Татар гимназий» МБОУ Шигабутдин Марджанин лӱмжым нумалеш.

Произведений-влак

«Хакк аль-ма’рифа ва хусн аль-идрак» («Палымашын чынже да тудым умлымо сылнылык», 1880 ий) — мусульман права нерген серымыже, тыште шанчызе тыгак шке илышйӧн-политике ончалтышыж нерген каласкала;
«Мустафад аль-ахбар фи ахваль Казан ва Булгар» («Озаҥ ден Булгар паша нерген увер пого», 1885 ий) — Юлысо Булгарий да Озаҥ ханстве нерген эртыкым шымлыме паша;
«Китаб аль-хикма аль-балига аль-джинния фи шарх аль-акаид аль-ханафия» («Ханафи ӱшанлан туныктымо книга», 1888 ий) — Марджани шке юмыйӱла-философий ончалтышыжым каласкала;
«Бит-тарикат аль-мусла ва аль-акидат аль-хусна» («Ончыктымо сай корно да эн сай ӱшан дене», 1890 ий) — Марджанин колымыж деч вара савыкталтше паша, логике да шинчымашым шарыме южо йодыш-влак нерген.

Палемдымаш

↑ Ныне Татарстан Республик Атня кундем
↑ Рамзи М. М. Талфик ал-ахбар ва талких ал-асар фи вакаи Казан ва Булгар ва мулук ат- татар: в 2-х т. // Оренбург: Тип. Каримова и Хусаинова, 1908. — С. 13.
↑ ¹ ² Юзеев А. Татарская философская мысль конца XVIII-XIX веков: эволюция, основные направления и представители. — Иман, 1998. — Т. 1. — 137 с.
↑ Switzerland, Neue Zürcher Zeitung AG,, Russlands Muslime sind fremd im eigenen Land (Politik, International, NZZ Online), <https://web.archive.org/web/20110517084101/http://www.nzz.ch/nachrichten/politik/international/russlands_muslime_sind_fremd_im_eigenen_land_1.10527121.html>. Тергыме: 30 шыжа 2025.
↑ Shikhabuddin Mardzhani (1818—1889) (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 30 шыжа 2025.
↑ В Казани на набережной Кабана открылся памятник известному татарскому богослову Шигабутдину Марджани (неопр.). Официальный портал Казани (20 кылме 2018). Тергыме кече: 30 шыжа 2025. Архивлыме 25 кылме 2018 ий.

Кылвер-влак

[1] Ныне Татарстан Республик Атня кундем

[2] Рамзи М. М. Талфик ал-ахбар ва талких ал-асар фи вакаи Казан ва Булгар ва мулук ат- татар: в 2-х т. // Оренбург: Тип. Каримова и Хусаинова, 1908. — С. 13.

[Юзеев-3] ¹ ² Юзеев А. Татарская философская мысль конца XVIII-XIX веков: эволюция, основные направления и представители. — Иман, 1998. — Т. 1. — 137 с.

[4] Switzerland, Neue Zürcher Zeitung AG,, Russlands Muslime sind fremd im eigenen Land (Politik, International, NZZ Online), <https://web.archive.org/web/20110517084101/http://www.nzz.ch/nachrichten/politik/international/russlands_muslime_sind_fremd_im_eigenen_land_1.10527121.html>. Тергыме: 30 шыжа 2025.

[5] Shikhabuddin Mardzhani (1818—1889) (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 30 шыжа 2025.

[6] В Казани на набережной Кабана открылся памятник известному татарскому богослову Шигабутдину Марджани (неопр.). Официальный портал Казани (20 кылме 2018). Тергыме кече: 30 шыжа 2025. Архивлыме 25 кылме 2018 ий.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]