Зайниев, Гельсий Зайниевич
| Гельсий Зайниевич Зайниев | |
|---|---|
 | |
| Шочмо кече | 1940 ий 8 шорыкйол (86 ий) |
| Шочмо вер | Башкир АССР, Мишкан кундем, Кульчубай ял |
| Гражданлык |
 СССР Россий |
| Паша сомыл | серызе, журналист, кусарыше, литературовед, краевед |
| Награде да премий |
|
Гельсий Зайниевич Зайниев (шоч. 8 шорыкйол 1940, Кульчубай, Башкир Автоном Совет Социалистик Республик) — марий серызе, журналист, кусарыше, литературовед, краевед, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1988), М. А. Кастрен Обществе премийын лауреатше (2002), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше (1999), «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006, 2016)[1].
Илыш корныжо
Гельсий Зайниев 1940 ий 8 шорыкйолышто Пошкырт Республикын кызытсе Мишкан вел Кульчубай ялысе кресаньык ешеш шочын. Вересе тӱҥалтыш, Тымбай шымияш школлаште тунемын. Кыдалаш шинчымашым Чорайыште налын (1956). Тудо ийыштак Пӱрӧ медицин училищыш тунемаш пурен. Кок ий гыч, тунем пытарымеке, самырык пашаеҥ Мишкан район Пӱнчер эмлыше верым вуйлатен. 1959—1962 ийлаште Г. Зайниев Венгрийыште Совет Армий радамыште служитлен. Мӧҥгыш пӧртылмеке, Н. К. Крупская лӱмеш МКПИ-н историй-филологий факультетышкыже тунемаш пурен. 1967 ийыште кӱшыл шинчымаш нерген дипломым налын[2].
Эше кыдалаш школыштак тудо журналист лияш шонен. Тудын журналист пашаже «Марий коммуна» газет редакцийыште тӱҥалын, тыште тудо 1991 ий марте пашам ыштен. Корреспондент, тӱвыра, сымыктыш да сылнымут пӧлкан вуйлатышыже, муткучышо секретарь лийын. Вара кок ий «Пионер йӱк» журналыште пашам ыштен. 1993 гыч 2005 ий марте — «Ончыко» журналын пӧлка редакторжо[3].
«Марий коммунышто» пашам ыштыме икымше ийла гычак Гельсий Зайниев сылнымут очерк, писатель-влакын у книгаштлан аклыммут, театр спкетакль-влак нерген статья-влакым возаш тӱҥалын. Тыгодымак марий сылнымутын историйжым шымлен, тӱвыра да сымыктышын кумдан палыме еҥже-влак, шочмо калыкын сотемдарышыж-влак нерген материалым поген. Тудо сценысе сымыктыш пашаеҥ-влакын пӱрымышт нерген, палыме писатель, композитор, сотемдарыше-влакын илышышт да усталыкышт нерген статья-влакым серен, мутлан, Олык Ипай, А. Искандаров, Н. Лекайн, М. Казаков, Т. Ефремов, Е. Янгильдин, Д. Исламов, Н. Тишин, А. Эрыкан, М. Аюпова да моло нергенат[4].
Айдемын илышыжым, усталык пашажым, пӱрымыжым шымлышылен, пеш кыртмен архив материалым шымлен, шарнен илыше-влакым муын, серышым возен да шымлыме айдемын кызыт марте палыдыме илыш лаштыкшым почын. Тудын тыршымыжлан кӧра, сылнымут, тӱвыра, сымыктыш историйыште 1937—1938 ийлаште арестоватлыме, а вара титаклен да лӱен пуштмо, марий калыкын уста еҥже-влакын, кагазеш серен кодымо йодыш-вашмутыштым (допросыштым) калыклан шуктымо.
Гельсий Зайниев — лу утла очерк, статья, сылнымут публицистике книган авторжо. А чылажге тудо 300 наре статьям серен, тушто марий сылнымутын, тӱвыран да сымыктышын историйже ончыкталтеш. Тудо эрвел марий кокла гыч лекше палыме пашаеҥ-влак нерген ятыр серен. Тудо архивлаште кычалын да ондак йомшылан шотлалтше икмыняр серызын возымыжым лудшылан пӧртылтен, нунын коклаште С. Чавайнын, О. Шабдарын да О. Ипайын возымо «Чоткар патыр нерген мур» поэме.
Шке лӱмжӧ дене пырля Э. Чокмар, Г. Инин псевдоним-влакым кучылтын. Журналистике да сылнымут аланыште суапшылан Гельсий Зайниев Виктерын суаптарже-влак дене палемдалтын. Тудо ик гана веле огыл журналист да сылнымут конкурс-влакын лауреатше лийын. «МАССР тӱвыран сулло пашаеҥже» (1988) чаплӱмым налын. 1999 ийыште Я. Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше лийын. 2005 ийыште тудлан «Усталык памаш», «Эр элем — эрвелем» книга-влаклан, «Ончыко» журналын лаштыклаштыже савыкталтше шуко публицистике материаллан, МЭР-ын С. Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийжым пуымо.
Тӱҥ произведенийже-влак
- Пиал нерген муро: очерк-вл. [Песня о счастье: очерки]. Йошкар-Ола, 1978. 112 с.
- Илыш эҥер: лит. ден искусство ӹлӹш гыч заметка-вл. [Река жизни: заметки из жизни лит. и искусства]. Йошкар-Ола, 1982. 128 с.
- Мучашдыме кыша: лит.-краевед, очерк-вл. [Нескончаемые следы: лит.-краевед. очерки]. Йошкар-Ола, 1987. 184 с.
- Писатели Марийской АССР: биобиблиогр. справочник / Г.Беспалова, К.Васин, Г.Зайниев. Йошкар-Ола, 1988. 376 с.
- Муро сугынь: очерк-вл. [Песенный наказ: очерки]. Йошкар-Ола, 1999. 240 с.
- Эрвел памаш: очерк, шарнымаш ой, вашмутланымаш [Родники востока: очерк, воспоминания, интервью]. Йошкар-Ола, 2001. 236 с.
- Гурий Кармазин (Эвайн): страницы жизни и творчества. Йошкар-Ола, 2002. 64 с.
- Усталык памаш: лит.-краевед. очерк-вл. [Родник талантов: лит.-краевед. очерки]. Йошкар-Ола, 2003. 144 с.
- Эр элем — эрвелем: очерк, шарнымаш [Край утренней зари: очерки, воспоминания]. Йошкар-Ола, 2004. 176 с.
- Илыш муро : Марий сылнымут: ий да еҥ-вл. [Песня жизни : годы и люди]. Йошкар-Ола, 2006. 304 с.
Суаптар
«Пашаште чапланымылан» медаль (1970);
«Паша ветеран» медаль (1984);- Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1988);
- Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премий (1999);
- М. А. Кастрен Обществе премий (2002);
- Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премий (2005);
- «Марий Элын идалыкысе книгаже» конкурсын лауреатше (2006, 2016).
Палемдымаш
- ↑ Гельсий Зайниев (руш.). mari-lab.ru. Тергыме кече: 14 теле 2025.
- ↑ Журналист-профессионал Гельсий Зайниев | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл (руш.). www.nbmariel.ru. Тергыме кече: 14 теле 2025.
- ↑ Марийцы - Зайниев Гельсий Зайниевич (руш.). narodudm.unatlib.ru. Тергыме кече: 14 теле 2025.
- ↑ Зайниев Гельсий Зайниевич | Музей (руш.). museum.marsu.ru. Тергыме кече: 14 теле 2025.
Литератур
- Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 236—238.
- Гимаев Л. Йолташым муэш // Марий коммуна. 1979. 10 янв.
- Селин А. Почылтшо кумыл // Ончыко. 1983. № 6. С. 10.
- Егоров В. Кӱлешан, пайдале // Кугарня. 1995. 7 апр.
- Селин А. Эн тӱҥ аклыше — калык // Марий Эл. 2000. 7 янв.
- Васинкин А. Пиалан усталык шулдыр // Ончыко. 2000. № 10. С. 167—176.
- Егоров В. Нуно марий калыкым чапландареныт // Марий Эл. 2003. 10 дек.
- Галютин-Ялзак Ю. «Усталык памаш» да… тидак веле огыл // Марий Эл. 2004. 28 янв.
- Тимофеева В. Усталыклан моктеммур // Кугарня. 2004. 20 февр.
- Краснов П. Эртыше пагытым таныш пӧртылтен // Марий Эл. 2005. 20 сент.
- Никифоров В. «Усталык памаш» — пайдале книга // Марий Эл. 2005. 8 нояб.
- Мустаев Е. Уш-акылым пойдарыше тӱвыргӧ мутсаска // Ончыко. 2005. № 10. С. 37-42.
- МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 132.