Диабет дене кучедалме тӱнямбал кече
Диабет дене кучедалме тӱнямбал кече ( ООН-ын моло официал йылмыла дене: англ. World Diabetes Day, араб. اليوم العالمي لمرضى السكري, исп. Día Mundial de la Diabetes, кит. 世界糖尿病日, фр. Journée mondiale du diabète ) — тиде кече ончыл шонымашан пӱтынь айдеме тукымлан чер чотын кушкын толмыж нерген шарныкта. Диабетын тӱнямбал кечыжым икымше гана, пӱтынь тӱняште диабет дене кучедалмым шотыш кондаш манын, Тӱнямбал диабет федераций ден ВОЗ (Тазалыкаралтыш Тӱнямбал Организаций) 1991 ий 14 ноябрьыште эртареныт. IDF тыршымыжлан кӧра, Диабетын тӱнямбал кечыже миллион дене еҥ-влакым авалта да 145 элысе диабет обществе-влакым иктеш уша, сакыр диабет да тудын илышым нелемдымыж нерген поро шинчымашым калыклан пуа. Кажне ийын, диабетан еҥ-влак дене кылдалтше посна темым ойырымеке, IDF шке пашажым ик кечылан гына ок палемде, идалык мучко ты пашам чолган шукта.
14 ноябрьыште палемдалтеш — инсулиным мушо-влак кокла гыч иктыжын, Фредерик Бантингын, суапшым пагален кечым ойырен налме кече, тудо 1891 ий 14 ноябрьыште шочын. 2007 ий гыч тӱҥалын, Ушнышо Калык-влак Организацийын вуйлатымыж почеш палемдалтеш. ООН-ын Тӱҥ Ассамблейже лӱмын лукмо A/RES/61/225 № пунчал дене 2006 ий 20 декабрьыште увертарен.
Тӱҥ Ассамблейын резолюцийыштыже ООН-ышто улшо кугыжаныш-влаклан сакыр диабет дене кучедалше-влак да нуным ончымо нерген калыкле программым ямдылаш темлен. Нине программылаште Тӱжемий декларацийыште вияҥмаш нерген палемдыме шотыш налаш темлыме.
Мероприятийын кӱлешлыкше
Сакыр диабет кум чер радамыште улеш, кудо айдемым утларак чӱчкыдын инвалидыш да колымашке конда (Атеросклероз, рак, сакыр диабет).
ВОЗ-ын шымлымыж почеш, сакыр диабет колымашым 2–3 пачаш шукемда да ӱмырым кӱчыкемда.
Проблемын пӱсылыкше сакыр диабетым кумдан шарлымыж дене вияҥын. Тачысе кечылан пӱтынь тӱняште 200 млн наре черле уло, но чын чотын сӱретше 2 пачаш кӱкшырак (тыште куштылгын черым эртарыше еҥ-влак шотыш налалтын огытыл, кудышт эм деч посна илат). Тыгодым черланымаш кажне элыште ий еда 5-7 процент наре ешаралтеш, а кажне 12–15 ий еда — кок пачаш шукемеш. Тугеже, черланыше-влак чотын катар семын кушмыжо инфекцийдыме эпидемий сыным налеш.
Сакыр диабет вӱрыштӧ глюкозын кӱкшытшӧ эреак нӧлталме дене кылдалтын, кеч-могай ийготыштат лийын кертеш да ӱмыр мучко шуйна. Тукым гыч тукымыш куснымыжо раш палдырна, туге гынат чер риск илышыште лиймаш шуко амал деч шога, кудын коклаште кояҥмаш да гиподинамий ик эн ончылно улыт. Сакыр диабет тӱрлӧ лиеш: 1-ше типан але инсулин дене гына илен кертше да 2-шо типан инсулин деч посна илен кертше. Черын катар семын кушмыжо 2-шо типан сакыр диабет-влакын кушмышт дене кылдалтын, нунын чотышт чыла черле-влак коклаште 85 процент деч шукырак улеш.
1922 ий 11 январьыште Бантинг ден Бест диабет дене орланыше чукарай Леонард Томпсонлан инсулинан уколым шынденыт — тыге инсулинан курымым тӱҥалын — инсулиным мумаш XX курымысо медицинлан кугу сеҥымаш лийын, 1923 ийыште нуно Нобель премийым налыныт.
1989 ий октябрьыште сакыр диабетан еҥ-влаклан полышым пуымо шотышто Сент-Винсент декларацийым лукмо да тудым Европышто шуктен толмо программе ямдылалтын. Тыгай программе-влак ятыр элыште улыт.
Пациент-влакын илышышт ятырлан шуйнен, нуно сакыр диабет дене лачшымак колымым чарненыт. Пытартыш лу ий жапыште диабетологийын сеҥымашыже-влак диабет дене кылдалтше йодышым шотыш кондат, тиде ончыкыш порын ончаш йӧным ышта.
Тӱнямбал кечын темыже-влак
- 1991 ий — «Диабет проблеме тӱняш лектеш»
- 1992 ий — «Диабет: чыла ийготын да чыла элын проблемыже»
- 1993 ий — «Диабет дене кушкын»
- 1994 ий — «Диабет да шоҥгылык»
- 1995 ий — «Палыдымын акше»
- 1996 ий — «Инсулин илышлан»
- 1997 ий — «Глобал умылымаш — эн сай илышлан сравоч»
- 1998 ий — «Диабет да айдемын праваже»
- 1999 ий — «Диабетын акше» (диабетлан роскот)
- 2000 ий — «Диабет да у тӱжемийыште илышын сайлыкше»
- 2001 ий — «Азап шагалеммаш: диабет да шӱм-вӱргорно чер»
- 2002 ий — «Тендан шинчада да диабет: лӱдыкшӧ нерген ида мондо»
- 2003 ий — «Диабет вергылан лӱдыкшӧ. Кызытак пижса!»
- 2004 ий — «Кояҥме дене кучедалмаш диабет деч арала»
- 2005 ий — «Йолгопалан тӱткышым, ампутацийым кораҥдымаш» (Диабет да йолым эскерымаш)
- 2006 ий — «Диабет: полыш — кажнылан!» (Диабет нужнан да начар илыше еҥ-влакын)
- 2007–2008 ийлаште — «Йоча ден чукарай-влакын сакыр диабетышт»
- 2009 ий — «Диабет, образований да профилактике»
- 2010 ий — «Диабетым терген налына. Кызытак» (Let's take control of diabetes. Now.)[2]
- 2011 ий — «Диабетлан Шукемдена. Колтымо Оксам Кызытак» (Dies Dies Nes. Now.)[3]
- 2012 ий — «Диабет: ончыкылыкнам аралена» (Diabetes: protect our future)[4]
- 2013 ий — «Диабетым сеҥена ончыкылык верч» (Prevent diabetes to protect our future)[5]
- 2014 ий — «Таза эркочкыш ден кечым вашлийына» (Starting the day with a healthy breakfast)[6]
- 2015 ий — «Таза кочкыш — нормо, а привилегий огыл».(Let’s make healthy eating a right, not a privilege)[7]
- 2016 ий — «Диабет годым шинча» (Eyes on Diabetes)</ref>[8]
- 2017 ий — «Ӱдырамаш ден диабет» (Women and diabetes)[9]
- 2018–2019 ий — «Еш да диабет» (The Family and Diabetes)[10]
- 2020 ий — «Диабет да медшӱжар» (The Nurse and Diabetes)[11]
- 2021 ий — «Диабетым эмлаш йӧн — кызыт огыл гын, кунам?» (Access to Diabetes Care – If Not Now, When?)[12]
Палемдымаш
- ↑ Диабет дене кучедалме тӱнямбал кече
- ↑ Savitha C Muppala. World Diabetes Day 2010 - “Let’s Take Control of Diabetes Now” (англ.). Medindia (12 кылме 2010). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивлыме 13 кылме 2019 ий.
- ↑ G. Cornwell & S. Robin. Going Blue for World Diabetes Day 2011 (англ.). Региональный информационный центр ООН в Брюсселе (10 кылме 2011). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивлыме 13 кылме 2019 ий.
- ↑ World Diabetes Day 2012 (англ.). Pakistan Nutrition and Dietetic Society (PNDS) (14 кылме 2012). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивлыме 13 кылме 2019 ий.
- ↑ Prevent diabetes to protect our future: World Diabetes Day 2013 (англ.). ВОЗ (14 кылме 2013). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивлыме 13 кылме 2019 ий.
- ↑ World Diabetes Day 2014 (англ.). ВОЗ (14 кылме 2014). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивлыме 21 вӱдшор 2019 ий.
- ↑ Let’s make healthy eating a right, not a privilege (англ.). Международная федерация диабета (14 кылме 2015). Тергыме кече: 13 кылме 2019.
- ↑ World Diabetes Day 2016 (англ.). ВОЗ (14 кылме 2016). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивлыме 7 вӱдшор 2019 ий.
- ↑ World Diabetes Day 2017 (англ.). ВОЗ (14 кылме 2017). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивлыме 18 кылме 2018 ий.
- ↑ World Diabetes Day 2018-19 (англ.). Международная федерация диабета (13 кылме 2018). Тергыме кече: 13 кылме 2019. Архивировано из оригинала 14 кылме 2018 ий.
- ↑ Nurses and Diabetes (англ.). IDF (2020). Тергыме кече: 6 шыжа 2020. Архивлыме 14 кылме 2020 ий.
- ↑ Commemorating World Diabetes Day 2021. Access to diabetes care: if not now, when? (англ.). ВОЗ (14 кылме 2021). Тергыме кече: 18 пеледыш 2022.