Ананьин тӱвыра

Ананьин тӱвыра
кӱртньӧ курым
Ананьин тӱвыра; кӱртньӧ курым
	; Той товар. Ананьин тӱвыра. Мемнан эра деч ончыч VII—V курымла. Татарстан Республикысе калыкле тоштерын экспозицийже
Географий регион	Кокла Юл кундем
Локализаций	Марий Эл, Чуваший, Татарстан, Киров область, Сембер вел, Башкортостан
Жап	мемнан эра деч ончыч VIII-III курым
Нумалше-влак	юлысо финн, пермьысе финн
Шымлыше-влак	В. С. Патрушев, Н. В. Трубникова, В. Ф. Каховский, Б. В. Каховский, П. П. Ефименко
Алмаштыш

Ананьин тӱвыра (иктылык) (руш. Ананьинская культура) — мемнан эра деч ончычсо IX курым мучаш — III курымышто Кокла Юл кундем (Среднее Поволжье) (Вӱтла эҥер гыч Ульяновск марте) кумдык ден Чолман эҥерын бассейныштыже лийше археологий тӱвыра (тӱвыра-эртымгорно иктылык). Кечывалвел-эрвел чек могырышто нине тӱвыра памятник-влак Ош Виче эҥерын ӱлыл йогыныштыжо, тудын аҥже гыч Пӱрӧ ола марте верланеныт (У Кабан, Какрыкуль, Петер-Тау, Анач, Тра-Тау, Триколь, Новобиктов городище-влак, Пӱрӧ илем, Таш-Елга шӱгарла). Юл-Чолман кумдыкышто да йӱдвел районлаште тӱвыра памятник-влак Печор Приполярье марте вашлиялтыт.

Тудлан Алабога (Татарстан) воктенысе Ананьино ял воктене почмо икымше шӱгарла лӱмым пуымо. Тудым 1858 ийыште П. В. Алабин да И. В. Шишкин кӱнчен шымленыт.

Юл кундемыште да Ӱлыл Чолман воктене ананьин тӱвыран кышаже мемнан эра деч ончычсо VI курымышто йомеш, моло верлаште — мемнан эра деч ончыч III—II курымлаште.

Пеҥгыдын чоҥалтдыме илем-влак, тошто ор олмо да шӱгарла-влак палыме улыт. Илем ден тошто ор олмышто мланде ӱмбалне чоҥымо пу пӧрт-влак деч мо кодшыжым муыныт (кумдыкшо 10×5 м; 12х4 м). Тидын деч посна, Конецгор илемыште кыдежлыме кужу пӧрт-влак мумо, нунын кужытышт мучко тулолмо-шамыч верланеныт.

Пермь воктенысе Болгары ял лишне верланыше Болгарысе IX селищын да тудо жапысе Протасы шӱгарлан тӱвыра погышт мемнан эра деч ончыч III—II курымласылан шотлалтеш, Пермьысе Чолман мландысе ананьин тӱвыра гыч гляденов тӱвыраш куснымо пагытлан келшен толеш^[1].

Экономике

Калык тӱҥ шотышто вольыкым ашнен, тыгак сонарыш коштын, колым кучен да чодыра саскам поген илен. Мланде пашам ыштыме нерген йодыш таче мартеат раш огыл, тидыын шотышто кызыт шымлымаш паша кая. Шем да тӱрлӧ тӱсан (цветной) металлургий, тойым велымаш да апшат паша, тыгак куымаш, межым шӱдырымаш, лу да коваште паша, кӱмыж-совлам ыштымаш писын вияҥын. Лакым ыштыман да вичкыж тамгам сӱретлыман йыргешке шун ате-влак улыт. Илемлаште лу гыч ыштыме ятыр арвер, тӱҥ шотышто сонар дене кылдалтше ӱзгарым (тӱрлӧ сынан умдывуйым, умдым, катманвуйым) муыт.

Ананьин тӱвыран тӱҥалтыш жапшылан той да кӱртньӧ паша ӱзгар ден саргурал-влакын пырля улмышт палдырна. Тулгӱ пикш вуй да нӱжымӧ ӱзгар-влакат улыт. Ананьин тӱвыралан Кавказ (руш.) (мар. (колхидо-кобан), скиф да Евразий степьласе кочевник-влакын эрвел тӱвырашт кугу вашталтышым пуртеныт. Ананьин-влакын Кавказ тӱвырам кучышо-влак дене поснак пеҥгыде кыл лийын (шуко кондымо ӱзгар). Тыгак кӱртньым велын кучылтмо йӧн-влакат лач кавказ йӱла гыч налме улыт манын рашемдыме.

Тойымаш

Той кинжал. Ананьин шӱгарлан «С» тойымо комплексше. Мемнан эра деч ончыч V курым

Тойымо шӱгар-влак чоҥга деч посна, южгунам пеш кумда улыт (Кугурак Ахмылов шӱгарлаште 1100 утла урымаш лийын). Нунын кокла гыч эн ончычсо шӱгарлаште (мутлан, I Мордва) шӱгар деч ӧрдыжтӧ саргурал сӱретан кӱ стела-влак шогеныт. Мемнан эра деч ончыч VI—V курымлаште нуным шӱгар ӱмбалне шогышо кӱ алмаштен, южгунам тушто саргурал дене але тудын деч посна пӧръеҥ сӱрет лийын. Шӱгар-лакыш тойымо шарлыше тыгай йӱла лийын: шӱгар ӱмбалне изи пу пӧрт пурам чоҥеныт. Ик еҥым тойымаш чӱчкыдын вашлиялтеш, но коктын але тӱшкан, ӱмбала (уэштарен), тыгак посна кап-кыл ужашым (вуйгоҥгырам) тойымо йӱлат лийын. Тойымо годым южо вере корнылан шыл кочкыш (пӧръеҥлан — имне шыл, ӱдырамашлан — ушкал шыл) да тӱрлӧ ӱзгар, тыгак шун кӧршӧк, пышталтын. Пӧръеҥын шӱгарыштыже тӱҥ шотышто саргуралым, паша ӱзгарым (умдо, товар, керде, кӱзӧ, пикш, чогыт) да сӧрастарышым муыт. Ӱдырамаш шӱгарыште сӧрастарыш-влак (кидшо, шӱшер, прежа (пӧржма) да коваште дене пуч семын ургымо ӱпйолв) вашлиялтыт.

Тӱвыран шочмыжо

Ананин тӱвыран кушеч лекмыж нерген мутланымаш тачысе кечынат ок пыте. 1960-шо ийлаште тӱҥ шотышто верысе, варасе той (позднебронзовый) тӱвыран да толын пурышо, касвел сибирь ойыртем-влакын ваш ушнымышт нерген ойленыт. А. Х. Халиков ананьин тӱвыра озаҥысе тӱвыран варасе пагытше гыч «шочын» ман шонен, ты шонымаш дене О. Н. Бадер (руш.) (мар. ден В. П. Денисов келшен огытыл. Ананьин тӱвыра ышталтмаште урал тукым-влакын лиймышт нерген шонымашым В. Ф. Генинг арален^[2]. Варажым ананьин тӱвыран ышталтме негызыштыже левжа (Лебяжье) да пыргында (Пыргынде) акрет жапымат шымлен ончаш тӱҥалыныт.

Антропологий тӱрлылык

Ананьин калыкыште раш ойыртемалтше монгол сынанат (изи капан, лопка шӱрган)^[3]., европо тӱрлылыкан-шамычат лийыныт. Луговой, Ананьин да Котловка шӱгарлаште раш палдырныше монгол сынан вуйгоҥгыра-влакым мумаш м. э. о. VII—VI курым коклаште Кокла Юл кундемыш у калык-влак толын лекме нерген ойла, нуно Йӱдвел да Рӱдӧ Урал гыч лекше лийыныт^[4].

Йылме

Ананьин калык шкеж деч вара нимогай возыктышымат, серышымат коден огыл, нунын йылмышт нерген нимогай увер уке. Южо шымлызын ойлымышт почеш, ананьин калык финн-угор йылме тӱшкаш пурен. Ик шонымаш почеш, нуным тошто грек историк Геродотын палемдыме тиссагет але аргиппей-влак дене икгайлан шотлат. Геродот нуным скиф да сармат-влак деч йӱдвел-эрвелне илат ман возен (пытартыш версий чын деке лишылрак, молан манаш гын, Геродот аргиппей-влакым монгол сынан манын сӱретла, а тиссагет-влакын тӱсышт нерген нимомат ок возо — очыни, нуно йыр улшо европеоид тукым деч чотшак ойыртемалтын огытыл). Тыгай шонымашат уло: ананьин тӱшкан йӱдвел-эрвел ужашыштыже пермьысе (коми да удмурт-влакын кугезышт), касвел ужашыштыже — юл финн-влак (марий-влакын кугезышт) лийыныт, туге гынат, кызытсе жаплан, тиде шонымашым пеҥгыдемден кертше нимогай генетике шымлымаш уке.

Палемдымаш

↑ Болгарское IX селище - памятник финала ананьинской культуры в окрестностях г. Перми // Поволжская археология. — 2015. — Вып. 2 (12). — ISSN 2306-4099.
↑ Учёные записки ПГУ, № 148. Пермь, 1967.
↑ Люди эпохи раннего металла (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 19 пургыж 2026.
↑ Ананьинская культура (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 19 пургыж 2026.

Литератур

Археология Южного Урала. Стерлитамак, 1993.
Ашихмина Л. И. Генезис ананьинской культуры в Среднем Прикамье / Сер. препр. «Науч. докл.» : АН СССР, Коми фил. (К VI Междунар. конгр. финно-угроведов) — Сыктывкар: Коми фил. АН СССР, 1985. — 26 с.
Голдина Р. Д. Древняя и средневековая история удмуртского народа. Ижевск, 1999.
Збруева А. В. История населения Прикамья в ананьинскую эпоху / МИА. № 30. М.: Изд-во АН СССР, 1952.
Иванов В. А. Вооружение и военное дело финно-угров Приуралья в эпоху раннего железа (I тыс. до н. э.-первая половина I тыс. н. э.). М. : Наука, 1984. — 88 с.
Кузьминых С. В. Металлургия Волго-Камья в раннем железном веке: Медь и бронза. — М.: Наука, 1983. — 257 с.
Марков В. Н. Ананьинская проблема (некоторые итоги и задачи её решения) // Памятники древней истории Волго-Камья. Казань, 1994.
Марков В. Н. Нижнее Прикамье в ананьинскую эпоху (Об этнукультурных компонентах ананьинской общности) / Археология евразийских степей. Вып.4. Казань: ИИ АН РТ, 2007. — 136 с.
Халиков А. Х. Волго-Камье в начале эпохи раннего железа. М., 1977.
Чижевский А. А. Погребальные памятники населения Волго-Камья в финале бронзового — раннем железном веках: Предананьинская и ананьинская культурно-исторические области / Археология евразийских степей. Вып. 5. Казань: РИЦ «Школа», 2008. — 172 с.

[1] Болгарское IX селище - памятник финала ананьинской культуры в окрестностях г. Перми // Поволжская археология. — 2015. — Вып. 2 (12). — ISSN 2306-4099.

[2] Учёные записки ПГУ, № 148. Пермь, 1967.

[:0-3] Люди эпохи раннего металла (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 19 пургыж 2026.

[4] Ананьинская культура (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 19 пургыж 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]