Алабин, Пётр Владимирович

Пётр Владимирович Алабин
Шочмо кече	29 сорла 1824(1824-08-29)
Шочмо вер	Подольск, Моско губерний[d], Россий империй
Колымо кече	10 ага 1896(1896-05-10) (71 ий)
Колымо вер	Самара, Россий империй
Эл	Россий империй
Паша сомыл	руш кугыжаныш да мер пашаеҥ, журналист
Ача	Владимир Антонович Алабин
Ава	Эмилия Алабина
Награде да премий	Сарзе лӱмпале: капитан
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Пётр Влади́мирович Ала́бин (29 сорла 1824, Подольск, Моско губерний^[d], Россий империй — 10 ага 1896, Самара, Россий империй) — руш дворян, кугыжаныш да мер пашаеҥ, писатель да журналист, чынле статский ойпуышо, Самара олан вуйлатышыже (1885—1891), Виче, Самара да София ола-влакын чапланыше гражданинже.

Еш да тунеммаш

1824 ий 29 августышто Моско губернийысе Подольск олаште шочын, Рязань губернийысе дворян тукым гыч. Тӱҥалтыш шинчымашым Белосток гимназийыште налын, вара Петербургысо коммерций училищыште тунемын, туштак 1842 ийыште бухгалтер пӧлкам тунем пытарен.

Пелашыже — Варвара Васильевна. Икмыняр жап ешыж дене пырля Алабин — Кеницерын илемыштыже илен.

Сарзе службо

Император Николай I-ын училищыш мийымыж годым, Алабин Кугыжа деч тудым сар службыш налаш йодын. Тыге тудо 1843 ийыште Тула егерь полкыш унтер-офицер семын логалын.

Камчатке егерь полкыш кусарымеке, 1845 ийыште офицер лӱмпалым пуымек, 1849 ийыште Алабин полк адъютант должностьым айлен, полк дене пырля Венгрийыш поход дене каен.

1853 ийыште тудым Охотск егерь полкыш кусареныт да ты тӱшка дене Крым кампанийыш логалын, Ольтеница да Инкерман кредалмашлаште лийын, Севастополь гарнизон кышкарыште 6 тылзе да 28 кече лийын. Кредалмаште ойыртемалтмыжлан Алабин штабс-капитан, капитан кӱкшӧ лӱмпале да икмыняр орден дене суаптаралтын. 1869 ий январьыште Пётр Владимирович «Русский инвалид» газет лаштыклаште Севастопольым аралыме нерген тоштерым (кызыт — Шем теҥыз флотын тоштерже) ышташ темлен.

Граждан службо

1857 ийыште Алабин капитан лӱмпале дене отставкыш лектын да тыныс илышым тӧрлаш пижын. 1857 ий гыч тудлан Виче керем (удельный) конторым вуйлаташ логалын, а 1866 ий 24 январь гыч лу ий Самара оласе кугыжаныш пого полатым вуйлатен. 1874 ий 11 гыч 30 май марте да 1875 ий 21 июнь гыч 10 сентябрь марте кӱчык жап Самарын губернаторжо лийын. Пожар ӱштыганым (обозым) вуйлатыше лийын.

Ылыжше Руш-турко сар тудым уэш сарыш каяш таратен. Тудо Кугу Князь Николай Николаевич Кугураклан Самарысе ӱдырамаш-влакын сӧрастарыме тистым болгар калыклан наҥгаяш да славян-шамычым утарыме пашалан полшаш шонен. Тунамак тудым Румынийыште Йошкар Крест Ушемын ӱшанъеҥжылан да Зимница селаште кок госпиталь вуйлатышылан, вара Моско да Петербургысо Славян ушем-влакын тӱҥ еҥжылан (агент) шогалтеныт. 1877 ий декабрь гыч — София олан губернаторжо. Тушто, пӱтынь София йырвелыштат, граждан-влакын виктарыме (управленийым) йӧным шыҥдарен. Тыгак Орханий губернаторын сомылжым шуктен.

П. В. Алабинын фотосӱретше

Болгарий гыч Самарыш пӧртылмеке, П. В. Алабин вич ий наре служымо паша деч ӧрдыжтӧ лийын. 1871 ий гыч — Самара оласе думын йыжыҥъеҥже. 1872 ий май гыч Самара йырвелын чапланыше тынысле судьяжлан шуко гана сайлалтын. 1880—1883 ийлаште — Николаевск уездын губернийысе гласныйже (депутат).

1884 ий 18 декабрь гыч 1891 ий 8 март марте Самара олан вуйлатыше лийын. Алабинын ола вуйлатыше должностьышто лиймыж годым Самарыште Лебедевын чойным велыме заводшо, Вишняковын ӱй заводшо, Щелоковын типографийже, Пастер станций, метеорологий станций, оласе вӱдпуч, оласе театр, «Волга» спичке фабрике, Жуковын кермыч заводшо, Башкировын ложашым йоҥыштышо пар вакшыже, Гребежевын кондитер фабрикыже, Уласовын шовын заводшо чоҥалтыныт да пашам ышташ тӱҥалыныт. Самарыште икымше гана волгыдылан газым кучылтыныт, 10 номерлан икымше телефон станций пашам ышташ тӱҥалын, черкым чоҥымаш вияҥын.

Москосо славян комитетын, вӱдыштӧ утарыме обществын йыжыҥъеҥже лийын, Самарысе икмыняр тӧнежыште попечитель каҥашын председательже да йыжыҥъеҥже лийын.

Шымлыше паша

1858 ийыште Алабога (Татарстан) воктенысе Ананьино ял воктене сӱретче Иван Иванович Шишкинын ачаже — купеч Иван Васильевич Шишкин ден Пётр Алабин шӱгарым почыныт да тудым шымленыт, а кӱртньӧ курымын ты археологий тӱвыражым Ананьин тӱвыра манын лӱмденыт.

Серыме паша

Алабин Российысе ятыр савыктышыште пашам ыштен (нунын коклаште «Московские ведомости», «Русская старина» да «Русский архив» ойыртемалтыт) да шке серымыжым посна савыктен, нунын кокла гыч палемдыман:

• Походные записки в войну 1853—56 гг. — Вятка, 1861. — 2 тома.
• Четыре войны (Походные записки. 1849, 1853, 1855—1856, 1877—1878). — М., 1888—1893. — в 3-х частях.

Пытартыш пашаже поян эртымгорно нерген шинчымашым авалта. Сарзе корреспондент семын, тудо 1855 ийыште «Северная пчела» газетыште (31—36, 80 да 82 №-влак) савыкталтше «Крым сар театр гыч серыш-влак» автор семын палемдалтшаш. Тыгак тудын моло пашаже кумдан палыме лийыныт:

• Двадцатипятилетие Самары, как губернского города. — Самара, 1876.
• Словарь растений. — Самара, 1875.
• Трёхвековая годовщина города Самары. — Самара, 1887

Суд

Тудын Самарысе илышыштыже ойгат пернен. Шужен илыше-влаклан ложашым налмыже пӱрымашыжым вашталтен да 68 ияш Алабин судыш логалын.

Тудо, чынжымак, начар кочкыш сатум налаш ойым пуэн да тидым шкеже чынлан шотлен. 1891 ийысе пеш кукшо кеҥежым, шурно шочдымылан кӧра, Самара губерний шужен колымаш ончылно шоген. Виктер шужен орланыше-влаклан полшаш манын, 4,4 миллион теҥгем ойырен. Но туге гынат тиде окса ситен огыл. Земство виктемын шотлымыж почеш, окса кок пачаш шукырак кӱлын. Ты жапыште Алабин, шукырак шужышым пукшаш манын, шулдо акан, начаррак сорт ложашым налаш пунчалын.

Но Самарысе купеч Шихобалов деч налме шулдо ложаш вӱдыжген пӱнышкышӧ лийын. Тылеч посна Одессысе кинде ыштен лукшо-влак губернийыш шӱкшудо йӧршан пырчым конденыт. Начар кочкыш сатулан кӧра, калыкыште тӱшкан мӱшкыр чер дене черланыме азапым шочыктен, ик еҥ колен. Алабиным киндым торгайыше-влак дене йышт кутырен келшыше, оксалан ужалалтше еҥ семын титакленыт. Самарыш Элгӧргӧ паша министерстве гыч тергыше комиссий толын, тудо кочкаш йӧрдымӧ сатум налме нерген иктешлен пеҥгыдемден. 1892 ий кеҥежым, Виктер сенатын кӱштыкшӧ почеш, Алабиным губерний земстве виктер председатель должность гыч кораҥденыт. «Шке должность дене осал пашалан» тудын ваштареш суд пашам тарватеныт.

Тунам, шке айдеме лӱмжым арален, Пётр Владимирович шкеак ваштареш ойым (протестым) луктын. Тудо судым чыла калыклан колышташ лийже ман йодын. Йодмыжым шуктымо лийын. 1895 ий июньышто Угарманыште Москосо судебный палате Алабинын пашажым ончен лектын да тудым чынлан шотлен. А Самарысе калык Пётр Владимировичлан, тудлан пӱтынек ӱшаныме пале семын, Чылам Кучен Шогышо Юмоҥам кучыктен. Но варарак Угарман судын пунчалжым прокурор сайлан шотлен огыл да вашталтен. У судым палемдыме улмаш, но туддеч ончыч Пётр Владимирович илыш дене чеверласен.

Алабин 10 май 1896 ийыште, касаралтде кодшо титаклымаш дене колен. Самарыште Ивер ӱдырамаш монастырь кумдыкышто тоеныт.

2018 ийыште археологий паша годым Алабинын шӱгаржым почыныт, но тушто Пётр Владимировичын кодшыжым (останки) муын огытыл. Еш склепыште лач ик кап лийын, тудым Алабинын ӱдыржӧ, Елена Лаппа-Старжецкая, манын палемденыт. Тогдайыме почеш тыге шонаш лиеш: тойымо моло еҥ деч кодшыжым 1920—1930 ийласе агымаш годым склеп гыч луктын шуэныт.

Шарнымаш

• Болгарийын рӱдолажын ик рӱдӧ уремже Алабинын лӱмжым нумалеш.
  

  Ижевскысе ӱдырамаш монастырьын кумдыкыштыжо П. В. Алабинын шӱгар ӱмбалже; 2009 ий апрель

• Самарыште Пётр Владимирович Алабинын лӱмжӧ дене кундемысе эртымгорно-краеведений тоштер да шукерте огыл чоҥымо метро станций лӱмдалтыныт. Тоштерыште Алабинын 2010 ийыште ыштыме бюстшо верланен.
• 1995 ийыште Пётр Владимирович Алабинын лӱмжӧ дене 785-ше проектан «Киргизия» эҥер дизель-электроходым «Пётр Алабин» ман лӱмденыт.
• 2019 ий 25 августышто Самарыште, Пётр Алабинын шочмыжлан 195 ий темме лӱмеш, тудын чапкӱжым почыныт.

2022 ий декабрь гыч Киров кундемысе краеведений тоштер тудын лӱмжым нумалеш.

Чаплӱм ден суаптар-влак

• 3-шо да 4-ше степенян Шнуй Аннан да 2-шо да 3-шо степенян Шнуй Станиславын орден, тыгак медаль-влак дене суаптаралтын;
• Киров олан чапланыше гражданже.
• Самара олан чапланыше гражданже.
• София олан чапланыше гражданже.

Палемдымаш

Литератур

• Алабин, Пётр Владимирович // [A (метка английского Ллойда) — Алжирия]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911. — С. 222. — (Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.] ; 1911—1915, т. 1).
• Алабин, Пётр Владимирович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Материалы сайта «село Старое Киркино».
• Некролог-влак:
  • «Исторический вестник», 1896 г., т. 65, июль.
  • «Московские ведомости», 1896, № 136.
  • «Новое время», 1896, № 7265.
  • «Русское слово», 1896, № 138.

Кылвер-влак

• Великие люди России — Алабин Пётр Владимирович.
• Памяти П. В. Алабина.