Аверкиев, Иван Степанович
| Иван Степанович Аверкиев | |
|---|---|
 | |
| Шочмо кече | 1901 ий 12 вӱдшор |
| Шочмо вер | Сятря-Марги ял, Ядрин уезд, Озаҥ губерний (кызыт Чебоксар район), Чуваший |
| Колымо кече | 1978 ий 6 вӱдшор (76 ий) |
| Колымо вер | Йошкар-Ола, Марий Эл Республик |
| Эл | |
| Награде ден премий-влак |
Марий АССР Кӱшыл Совет Президиумын чап грамотыжо «Марий АССР-ын сулло деятельже» чап грамот Пӱтынь Ушемысе ялозанлык ончерын медальже «Социалист ялозанлыкын отличникше» пале «РСФСР-ын чодыра поянлыкшым арален шукемдымыжлан» пале «Пӱртӱсым аралымылан» пале |
Иван Степанович Аверкиев (1901, 12 апрель Сятря-Марги, Ядрин уезд, Озаҥ губерний — 1978, 6 апрель, Йошкар-Ола, Марий Эл Республик) — чуваш шанче пашаеҥ, чодыра шанчызыеҥ да энтомолог, биологий шанче доктор, профессор, «Марий АССР шанчын сулло пашаеҥже».
Биографий
1901 ий 12 апрельыште Сятря-Марги, Ядрин уезд, Озаҥ губернийыште (тений Чебоксар район, Чуваш Республик) нужна чуваш ешыште шочын. Йоча ден рвезе пагытше шочмо ялыштыже эртарен, туштыжо Петр I годым Корабльысе ото статусан тумо чодыра кушкын шоген улмаш[1].
1914 ийыште Йыван ялысе школым тунем лектын. Умбакыже Туныктышым ямдылыше 2-шо ступенян чебоксар школышто тунемын, тудын деч вара, 1921 ийыште, туныктышын дипломжым налын, Киргиз кундемысе Акмолинский областьыш (тений Казахстан) каен, тыште ик ий кудияш школым вуйлатен да йоча-влакым тунытен.
1922 ий шыжым Иван Степанович Чебоксар оласе пашазе факультетыш тунемаш пурен, тудым тунем лекмеке, 1923 ийыште, Озаҥ ялозанлык да чодыра озанлык институтыш пурен. Тудо профессор А. Я. Гордягин, А. П. Тольский, Л. И. Яшнова, А. А. Юницкий деч сай шинчымашым налын.
1927—1929 ийлаште чодыра энтологий кафедр пелен кандидатлан шотлалтын да «Чувашийысе Сурск воктенсе чодыраште, МАО-н Сидельниково чодыраозанлыкыште, Озаҥ чодыра да ялозанлык институтын Сретеньысе туныктымо опыт лестничествыштыже пӱнчӧ шӱмым шӱгычшӧ тӱҥ нӧршукш-влакын биологийышт да экологийшт» йодышым шымлен, Г. С. Судейкинын вуйлатымыж почеш пеш сайын арален. 1929-1930-шо тунемме ийлаште Мариин Посад чодыра техникумышто чодыра энтомологийым да фитопатологийым туныктышылан пашам ыштен, тунамак туныктымо ужашын вуйлатышыже пашам шуктен.
1930 ий апрельыште Аверкиев Озаҥ ялозанлык да чодыра институтын чодыра этномологий кафедрышкыже ассистентлан пашаш куснен. 1932 ийыште чодыра факультет тиде институт гыч ойыралтын да Йошкар-Олаш кусаралтын, тыште М. Горький лӱмеш Поволжский чодыратехнике институт почылтын[2]. Тиде вузышто Иван Степанович ассистент гыч профессор марте корным эртен, педагогике да шанче шымлыме пашам вияҥден шоген.
Кокла Юл да Урал вес велне икмыняр экспедицийыште пашам ыштымаш И. С. Аверкиевын шке илыш корныжым ойырен налмаште тӱҥ верым айленыт — тудо эрелан чодыра энтомолог лийын. Юл кундемысе чодыран кугу кумдыкшым осал нӧршукшын локтылмыжо, чодыран эркын колымыжо, пашалан кучылтшаш чодыран пулыкыш савырнымже, шындыме чодыран изи лектышыже — чыла нине сӱрет-влак самырык шанчыеҥын чонжым тургыжландареныт. Тудо ятыр гана Марий, Чуваш, Татар, Одо автоном республикысе, Саратов, Киров да Тюмень кундемысе чодырам шымлымаште этномологий йодышым шымлен, Чодыра озанлык управленийын, да 8 шанче тӧнежын экспедицийлаште тыршен. Шымлыме пашан иктешлымашыжым илышыште кучылташ темлен да шанче пашаштыже ӱшанлын негызлен. 1935 ий 23 октябрьыште Иван Степановичлан чодыра энтомологий кафедрын доцентше лӱмым пуымо, 1939 ийыште «Мужырдымо порсынкуышын (шелкопрядын)биологий ден экологийже» кандидатлык диссертацийым сайын арала.
Эше ту ийлаштак Иван Степанович шке шанче-шымлыме пашаштыже кумда верым чодыралан осалым ыштыше-влак ваштареш кучедалме биологий йӧн-влаклан ойырен, мутлан мужырдымо порсынкуышын энтомофагшым да паразитшым кучылташ йӧн нерген ойлышыла, тудо экосистемын шкем аралыме йӧнжым саклен илаш кӱлмым келгын да шӱмвошт умылен. Тудым поснак эрвел майысе хрущ да пӱнчӧ йымалысе умдыла деч чодырам аралыме кышкарыште патоген микроорганизмын верже нерген йодыш тургыжландарен, тиде тунам Кокла Юл кундемыште искусственный йӧн дене чодырам уэмдыме пашаште кугу чарак лийын. Тудын пелен тиде йодышым рашемдымаште ПЛТИ кугу шанче паша ешыже да чодырам ончен-куштышо пашаеҥ-влакат тыршеныт, тӱшка вий сай лектышым конден да чара верлаште да йӱлемлаште чодырам кушташ йӧным ыштен. И. С. Аверкиев чодырам кучылтмо да пӱртӱсым аралыме, чодыра озанлыкым экологизацийлыме, тудын пайдалыкшым кугемдыме йӧн-влакым кучылтмо йодыш-влак дечат ӧрдыжеш кодын огыл, тидын годым чодырам пайдалын кучылмо йодышым веле огыл, тыгак социал, пӱртӱс шӱлышан айдемым ончен-куштымо да чон поянлыклан кугу тӱткышым ойырен.
1940—1950 ийлаште элыштына аралалтме йӧнозанлык чот вияҥын, стратегий материал-влак моткоч кӱлешаныш савырненыт, нунын коклаш пӱртӱс порсынат логалын. И. С. Аверкиевын темлымыж почеш порсын йӧнозанлыкым Марий АССР-ысе колхоз ден совхоз-влак вияҥдаш тӱҥалыныт. Тумысо порсынкуышо (шёлкопряд) шукшын муныжым куэште ончен-куштымо дене Йӱдвел порсыным ыштен лукмо теорий негызым ыштымылан, тиде технологийым илышыш устан шыҥдарымылан И. С. Аверкиевлан «Марий АССР шанчын сулло пашаеҥже» (1951) чап лӱмым пуымо. Ты пашаже «Биологий да китай тумо порсынкуышын экологийже да тудым Марий АССР-ыште ыштен лукмаш» теме дене доктор диссертацийым аралыме дене пеш сайын мучашлалтын.
1947 ий гыч 1954 ий марте И. С. Аверкиев Юл чодыратехник институтышто энтомологий да фитопатологий кафедрым вуйлатен, варажым тудо А. М. Горький лӱмеш Марий кугыжаныш политехник институтыш савырнен, а 1960-1976 ийлаште — ботанике ден чодырам аралыше кафедрым вуйлатен. Тудын вуйлатымыж почеш очно да заочно тунемше аспирант-влак В. А. Рахов, В. И. Охотников, В. В. Мартыненко, Г. Г. Эрская кандидатлык диссертацийым сайын араленыт. Тудын лекцийжым тӱжем дене студент-влак колыштыныт, нунын кокла гыч ятырышт тудын вӱдымӧ шанче кружоклаште лийыныт, Юл-Виче кундемысе чодыралаште этномологий шанче экспедицийлашке коштышыт.
И. С. Аверкиевын шанче-шымлыме паша лектышыже нерген статья-влак тӱрлӧ академий да шанче практике журналлаште («Природа», «Микробиология», «Зоологический журнал», «Лесное хозяйство», «Защита растений», «Лесной журнал»), ВАСХНИЛ-ын докладлаштыже, Озаҥысе ял да чодыра озанлык институтын Уверыштыже, Юл кундемысе чодыратехник институтын паша сборниклаштыже, Микробиологий шотышто IX Тӱнямбал конгрессын пашалаштыже, Тӱнямбал энтомологий конгрессын материаллаштыже савыкталтыныт. 1973 ийыште «Чодыра промышленность» савыктышыште Иван Степанович чодыра озанлыкысе пашаеҥ-влаклан, тыгак чодыра озанлык профилян кӱшыл ден кыдалаш тунемме тӧнежласе студент-влаклан «Чодыралан эҥгекым кондышо-влак атласым» / «Атлас вредителей леса» савыктен. Тудо 1948 ден 1950 ийлаште лукмо «Чодыра озанлык мутерлан-справочниклан» 42 статьям возен[3]. Чылаже 100 утла шанче пашам савыктен.
Награде
И. С. Аверкиев кугыжаныш награде-влак дене суапландаралтын: Пашасе Йошкар тисте орден, медаль-влак: «Кугу Ачамланде сарыште чапле пашажлан», «Пашам сайын ыштымыжлан», «Чаплын пашам ыштымыжлан». В. И. Ленинын 100 ияш лӱмгечыж лӱмеш Марий АССР Кӱшыл Совет Президиумын Чап грамотыжо да «Марий АССР-ын сулло деятельже» Чап грамот, Пӱтынь Ушемысе ялозанлык ончерын медальже, «Социалист ялозанлыкын отличникше», «РСФСР-ын чодыра поянлыкшым арален шукемдымыжлан» значок-влак, «Пӱртӱсым аралымылан» оҥеш пижыктыме Чап пале. Озаҥ гыч куснымо деч вара институтым вияҥдымаште чолган тыршымылан, тудлан МАО президиумын таумутшым увертарыме. И. С. Аверкиев кугу мер пашам виктарен: СССР чодыра озанлык да чодыра йӧнозанлык министерствын чодыра озанлык НТС-ын кӱшыл да кыдалаш школласе секцийын йыжъеҥже, Пӱртӱсым аралыше мер каҥашын председательже лийын.
Палемдымаш
- ↑ Е.Е. Ерагин. Земля богатырёвская. 2014 г. - Мое Семейное Древо (руш.). pomnirod.ru. Тергыме кече: 27 теле 2021. Архивлыме 3 теле 2019 ий.
- ↑ Поволжский государственный технологический университет // Википедия. — 2020-12-09.
- ↑ 12 апреля 1901 года в деревне Сятра – Марги.. | Ишакский краеведческий музей | ВКонтакте (руш.). vk.com. Тергыме кече: 27 теле 2021.