Шошым кычкырымаш
| Шошым кычкырымаш | |
|---|---|
| Кугыжаныш | |
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Шошым кычкырымаш (шошым кычкырымаш, шошым кычкыраш, шошым кычалаш, шошым тӱҥалаш) — ойыртемалтше шошо муро але кычкырыме йӱк дене — веснянке, закличке манме дене шошым да/але кайык-влакым толаш ӱжмӧ славян йӱла.
Верысе келшык шот дене 1 (14) март (Шошо Овдочи), 4 (17) март (Чаҥазе Герасим), 9 (22) март (Шогертен-влак), 25 март (7 апрель) (Поро увер кече), 23 апрель (6 май) (Шошо Егорий), 9 (22) май (Шошо Миколо), тыгак Кугу пӱтын посна кечылаштыже шукталтеш.
Илыш-йӱла
Кайыкын сынже (турийын, вӱтельын) шошо толмын символжылан шотлалтеш. Российыште, Украиныште да Белоруссийыште Нылле орланыше-влак кечын, Поро увер кечылан але нӧнчык дене кайык-влакым кӱэштыт, нуным турий, вӱтеле маныт. «Турий-влакым» левашеш ушкал дене кодат, сурт кайык коштман вольык фермыш наҥгаят да кӱшкӧ кудалтат, вольыклан пукшат. Йоча ден ӱдыр-влак «турий-влакым» тыгай мут дене кӱшкӧ кышкат: «Турий-влак, турий-влак, чоҥештен толза, пеленда шошым кондыза!»[1].
Кайык чоҥештен толмым да шошо тӱҥалмым ӱжаш тиде чоҥештен толмым сӱретлен, оҥарен ончыкташ кӱлын. Шошо «кычкырыме» тӱҥ йӧн тыгай лийын: ик шошо кечын турийым але вӱтельым кӱыктеныт. Нине «кайыкым» йоча-влаклан пуэденыт, нунышт кӱкшака верлашке оптеныт, я шӱртӧ дене кылденыт, я южыш кудалтет. Тидын годым йоча—влак веснянке манмым — йӱла мурым — муреныт, тудыжо шошым ӱжшаш, лишемдышаш улыт улмаш[2].
Кызытсе Белоруссий ден Смоленск область кундемыште Поро увер кече вашеш «шошым кычалыныт» але тудым «кычалаш» пижыныт да чӱчкыдынак икымше куралмаш деч ончыч кычалыныт: самырык-влак кӱкшака верыш, монча леведыш, идым, пу артана ӱмбак лӱмын мурен кӱзен шинчыныт. Южгунам» «шошым кычалмаш» годым тулым ылыжтеныт: Могилёвщине ден Гомельщиныште тыге «телым когартеныт», а Калуго губернийыште «шошым ырыктеныт». Тул йыр хор дене пӧрдыныт, мурым муреныт, тул гоч тӧрштылыныт[3].
Йошкар курык вашеш «шошым кычкыреныт». Руш Йӱдвелне ӱжара годым кӱкшакан мотор верыште рвезе калык кече лекмым вашлийын. «Хорым вӱдышӧ ӱдыр» ойыралтын, тудо кечын икымше йылгыжалмаштыже, юмым пелештен, йыр покшеке лектын да Икымше проблеман кечыште «хороднице» сайлалтын да, сугыньлен, круг покшек лектын да ю шомакым ойлен, тыгайже йӱдвел-эрвел Русьышто кодын[4]:
Салам, чевер кече! Пайремле, ояр игече! Курыкла шеҥгеч пӧрдын лек, ош тӱням ӧрын ончал, кечыйол-ончалтышет дене шаршуд ӱмбач, пелганде пеледышла ӱмбач, кӱдыроҥгыр-влак ӱмбач куржын эрте, ӱдыр шӱмым шымат дене ырыкте, поро рвезе-влакын чонышкышт ончал, чон гыч ӧртым лук, памашыш илыше вӱдым темалте. Тиде памаш гыч чевер ӱдырын, ӱжара-сӧралын кидыштыже сравоч. Чевер ӱжара келанен коштын, сравочем йомдарен. Мый, (лӱмым ойла) ӱдыр, корно-йолгорно дене эртенам, шӧртньӧ сравочым муынам. Кӧм шонем — тудым йӧратем, кӧм шке палем — тудлан чонемат тӱкылем. Туддене, тудо шӧртньӧ сравоч дене, поро йыгытым (лӱмжым ойла) шуко ийлан, кужу-кужу шошылан, курым-курымешлан пударташ лийдыме шолып юзо мут дене тӱкылен шындем. Аминь!
Юзо шомакым ойлымогодым тушто лийше-влак чыланат хорым вӱдышӧ ӱдыр почеш кажне мутшым пелештеныт, шкеныштын йӧратен шындыме лӱмым пуртеныт. Вара кечылан юзо шомакым ойлышо ӱдыр, йыр покшек мландыш чевер муным да йыргешке киндым пыштен, шошылык мурым шуйдараш тӱҥалын. Уло хоровод авалтен. Тиде мурым весе алмаштен; тудым — кумшо. Муро деч вара сийлалташ пижыныт, юарлен кочмаш-йӱмаш тӱҥалын[5].
Тула губернийыште илыше-влак Йошкар курык вашкеш хороводан муро дене шошым кычкыреныт. Кече лекме годым нуно чоҥгашке але аркашке лектыныт. нуным хорым вӱдышӧ наҥгаен. Хорым вӱдышӧ, эрвелыш савырнен, кумалтыш шомакым пелештымек, ик кидешыже кинде да вес кидешыже йошкар муно дене йыр кӧргыш пурен да шошылык мурым мурен[6]:
Шошо-чевер!
Мо дене толын,
Мо дене кудал тольыч?
Шогавуеш,
Тырма дене!…
Калуго губернийыште илыше-влакат шошым тыгак муро дене ӱжыныт. Кужу варашке пижыктыме олым чучылым арка вуеш шогалтеныт; тудын йыр ӱдырамаш-влакат, пӧръеҥ-влак погыненыт. Муро пытымеке, арка йыр шинчыныт, ваш-ваш муныпулашка дене сийленыт. Кастене, мурен-куштен, чучылым йӱлатеныт[6].
Буйск уездыште ӱдыр-влак да ӱдыр налдыме рвезе-влак шошым вашлияш кече нӧлтмӧ годым виш южеш шке ӱмбакышт вӱдым оптеныт. Эн лӱддымышт эҥерыште йӱштылыныт. Вараже пПырля погыненыт да мурым муреныт, южышт пакчасе пече гоч тӧрштен вонченыт, пушеҥгыш кӱзеныт, шудо каван йыр мурен пӧрдыныт. Тиде жапыште нуно муреныт[6]:
Шошо, шошо чевер!
Тол, шошо, куан дене…
Украин-влакын эше XX курым тӱҥалтыштак тиде кечын йоча-влак сурт еда коштыныт да «ярь ден зеленачке» манмым моктеныт. Йоча-влак кидешышт пу вараксимым нумалыныт. Чыла вере ӱдыр-влак уремла мучко коштыныт да шошылык мурым муреныт[6].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ Гура, 1995, с. 190–191.
- ↑ Шереметева, 1930, с. 40—41.
- ↑ Толстая, 2005, с. 504, 505.
- ↑ Коринфский, 1901, с. 243–244.
- ↑ Коринфский, 1901, с. 244.
- ↑ 1 2 3 4 Сахаров, 1885, с. 187.
Литератур
- Жаворонок / Гура А. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 190–191. — ISBN 5-7133-0704-2.
- Коринфский А. А. Сказ о Благовещении // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 190—197.
- Сахаров И. П. Сказания русского народа. Народный дневник. — СПб.: Издание А. С. Суворина, 1885.
- Толстая С. М. Полесский народный календарь. — М.: Индрик, 2005. — 600 с. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-300-X.
- Шереметева М. Е. Земледельческий обряд «Закликание весны» в Калужском крае // Сборник Калужского Государственного музея. Вып. I. — Калуга, 1930. — С. 33—60.
Кылвер-влак
- Кликанье (закликанье) весны Архивысе копий 14 пургыж 2017 гыч // Российский Этнографический музей (ethnomuseum.ru)