Рытхэу, Юрий Сергеевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Юрий Рытхэу
чук. Рытгэв
Rythey.jpg
Шочмо годсо лӱм Рытгэв
Тичмаш лӱм Юрий Сергеевич Рытхэу
Шочмо кече 1930 ий 8 ӱярня(1930-03-08)
Шочмо вер Уэлен, Чукотко район, Мӱндыр Эрвел кундем, РСФСР, СССР
Колымо кече 2008 ий 14 ага(2008-05-14) (78 ий)
Колымо вер Санкт-Петербург,
Россий
Гражданстве  СССР →  Россий
Паша сомыл прозаик, кусарыше, сценарист
Усталык ий-влак 1947—2008
Йогын соцреализм
Жанр роман
Произведений йылме руш, чукот
Премий RSFSR State Prize named after Gorky.png
«Гринцане Кавур» тӱнямбал премий (Италий)
«Свидетель Мира» тӱнямбал премий (Франций)
Награде
Орден Трудового Красного Знамени Калык Келшымаш орден Орден «Знак Почёта»
Заслуженный деятель культуры Польши
Lib.ru сайтыште произведений-влак

Юрий Сергеевич Рытхэу (чук. Рытгэв; 1930 ий 8 март, Уэлен, Чукотко район, Мӱндыр Эрвел кундем, РСФСР, СССР — 2008 ий 14 май, Санкт-Петербург, Россий) — совет, Россий да чукчо писатель, кусарыше, сценарист.

Тӱняште эн палыме чукчо, Йӱдвел калык-влакын историйыштышт уло тӱнялан палыме шкет серызе. Чыла произведенийжым шочмо Чукоткыжлан пӧлеклен. Нуно шуко йылмыш кусаралтыныт да тӱрлӧ эллаште савыкталтыныт. Германийыште гына Рытхэун книгаже-влакын тиражышт 250 тӱжем утла экземпляр лийын[1].

Авторын эн палыме произведенийже—влак коклаште — «Эн мотор корабль-влак», «Тӱтыра тӱҥалтыште омо» роман-влак да «Кит-влак кайыме годым», «Росомахын кышаже» повесть-влак.

Биографий

Юрий Рытхэу 1930 ий 8 мартыште Мӱндыр Эрвел кундемысе (кызыт Чукотко автоном округ) Уэлен посёлкышто шочын[2]. Ачаже сонарзе улмаш, а кочаже — шаман, тудо XX курым тӱҥалтыште Нью-Йоркышто лийын да тушто зоопаркыште пашам ыштен: «тыглай йӱдвел ир еҥым» ончыктышыла, четлыкыште шинчен, да Америкыш куснымо нергенат шонен. Тудо грамотан лийын: рушлат, англичанлат лудын да возен[3]. Интервьюшто писатель ойлен: «Мыйын кочам Чукоткышто ик эн виян шаман лийын, мый тудым сайын шарнем да шаманын мо тугай улмыжым палем. Тиде эн ончычак верысе энциклопедист, шинчымашым аралыше»[4].

Ача-ава эргыжым Рытгев манын лӱмденыт, рушлаш кусараш гын, «мондалтше» маналтеш[5]. Тиде лӱмым тудо паспортым налмешке нумалын. Документыште руш лӱмым да ачалӱмым ончыктен, Рытхэу фамилий лийын[1]. Ик легенде почеш, рвезылан паспортым возышо полиций майорым Юрий Сергеевич манын лӱмденыт, да тудо самырык чукчо дене шке лӱмжӧ дене «пайлалташ» тореш лийын огыл[4]. Вес версий дене келшышын, Рытхэун палыме ик геологым тыге лӱмденыт[1][3].

Школысо ийла гычак Рытхэу Ленинградысе Йӱдвел калык-влакын институтыштышт тунемаш шонен да шонымашыжым шочмо школысо шымияш школым тунем пытарымек шукташ палемден, но тудлан тиде тунемме заведенийыш корным пуэн огыл — ийготшо дене келшен огыл[4][6]. Тунам тудо шкевуя пураш шонен, но каяш окса лийын огыл. Оксам ыштен налаш Рытхэу гидробазыш нумалшылан, геологий экспедицийыш пашазылан пурен, Беринг теҥызыш матрослан коштын, янлыкым кучымо пашаште лийын[6].

Ленинградыш кайымыже годым Анадыреш шогалынат, Анадырьысе педагогике училищыш пурен. Округысо «Совет Чукотко» газетеш савыкталташ тӱҥалын. Туштак студентын Ленинградысе шанчыеҥ Петр Скорик дене вашлийын, тудыжо тиде жапыште лингвистике экспедицийым вуйлатен. Тудын полшымыж дене Рытхэу Ленинградыште лийын[6][7].

1949 ийыште тӱҥалше писатель А. А. Жданов лӱмеш ЛГУ-н филологий факультетшын студентше лийын. Студент улмыж годым тудо пеш шуко савыктышлаште, нунын коклаште «Огонёк», «Самырык тӱня», «Мӱндыр Эрвел», самырык-влаклан «Алмаштыш» газетыште да моло вереат печатлалтеш[6]. Да 1953 ийыштак «Мемнан серысе еҥ-влак» шкенжын икымше ойлымаш-влак сборникшым луктын, тудын комыштыжо лӱм деч посна Рытхэу фамилий гына ончыкталтын[3]. Идалык гыч тудым СССР Писатель ушемыш пуртеныт. А эше 2 ий эртымек, 1956 ийыште, Магаданыште «Чукоткысо саге» ойлымаш-влак сборник лектын, шке авторжым тудо совет лудшо-влак коклаште веле огыл, йотэл лудшо-влак коклаштат кумдан палымым ыштен[6]. А Иногиз издательствыште англичан йылме дене «Шоҥго Мэмыль пытартышлан воштылеш» лӱман сборникым лукмеке да культур политик кышкарыште вес эллаште шарымек, писатель Эрнест Хемингуэй деч телеграммым налын: «Тыгак тыршаш, Рытхэу!»[3].

Вузым пытарымек, самырык писатель шеледыме почеш Магаданыш каен, тушто «Магаданская правда» газетыште пашам ыштен. А варарак Ленинградыш пӧртылын, но шке шочмо вершӧрышкыжӧ ий еда толын коштын[1]. 1960-шо ийлаште тудо СССР-ысе ик эн кумдан палыме писатель лийын. Повесть ден ойлымаш-влакым печатлен да кажне 2 ий еда гаяк романым луктеден[8].

1967 ий гыч Рытхэу чыла писатель съездлаште, ятыр тӱнямбал форумышто да совет делегаций дене пырля йотэлыш коштмаште лиеден. Тудо тӱрлӧ комиссийын членже лийын, тидын шотыштак Арктике денат, да эсогыл ЮНЕСКО-што пашам ыштен шуктен. Тудым ик гана веле огыл американ университетлаш лектор семын ӱжыныт, молан манаш гын тудо англичанла куштылгын ойлен[6].

Комаровысо шӱгарлаште Юрий Рытхэун шӱгарже

СССР шаланымеке, писательын книгаже-влак шочмо элыште лукмым чарненыт, да тудо тудо Нью-Йоркыш куснымо National Geographic дене ойпидышым ыштыме нерген келгын шонкалаш тӱҥалын. Но чылажат тошто йолташыже, киргиз писатель Чингиз Айтматов дене вашлиймаш деч вара вашталтын, тудыжо Швейцарийысе издатель Люсьен Лейтесс дене палымым ышта. Пытартышыжлан кӧра Рытхэун книгаже-влак вес эллаште лектедаш тӱҥалыныт да кумдан палыме лийыныт. Шӱдӧ тӱжеман тираж-влак Германийыште, Францийыште да Японийыште лектеденыт[9].

2000-ше ийлаште гына Чукотко автоном округын губернаторжо Роман Абрамовичын оксаже кӱшеш Рытхэун произведенийже-влак изирак тираж дене Российыштат савыкталташ тӱҥалыныт, но книга-влак эрыкан ужалымаште лийын огытыл, молан манаш гын пӱтынь тираж Чукотко АО-шко лукталтын[10]. Писательын пытартыш произведенийже — «Корнысо лексикон» — 2010 ийыште лектын[6].

Ю. С. Рытхэу кужун черланыме дене (миелома) 2008 ий 14 майыште Санкт-Петербургышто колен. Комарово посёлкысо шӱгарлаште ватыжын шӱгарже пелен тойымо[7][6].

Еш

Шкенжын ончыкылык ватыже Галина дене Юрий студент улмыж годымак палыме лийын. Вате-марий кум йочам ончен куштеныт[11].

Творчестве

Юрий Рытхэун чыла произведенийжат тудын калыкшын еҥже-влакын — чукча-влакын — илышышт дене кылдалтыныт:

  • «Мемнан серын еҥже-влак» (1953), «Айдемын лӱмжӧ» (1955), «Чукоткысо саге» (1956), «Юмо-влак дене чеверласымаш» (1961) ойлымаш сборник-влак, чумыр тукымын илышыже нерген каласкалыше автобиографиян трилогий;
  • «Изи Мераҥ-влакын лопыштышт» (1962), «Айвангу» (1964), «Ленинградысе волгыжмаш» (1967), «Эн сай корабль-влак» (1967), «Тӱтыра тӱҥалтышысе омо» (1970), «Лондемыште покшым» (1971), «Ош лум» (1975), «Курымаш кылмын мучашыже» (1977), «Юзо числа-влак» (1986), «Ӱшан отро» (1987), «Интерконтинентальный кӱвар» (1989), «Мондалтме воштончышышто» (2001), «Чукоткысо анекдот» (2002), «Анна Одинцован перныл коштмыжо» (2003), «Пытартыш шаман» (2004), «Ойган Шӱдыръеш йымалне» (2007) роман-влак.
  • «Нунивак» (1963), «Юзо пиж» (1963), «Анканау» (1964), «Пелганде песец-влак» (1964), «Вэкэт ден Агнес» (1972), «Гарпуным кышкылтше ӱдырамаш» (1973), «Ленинградыш корно» (1974), «Полярный оҥго» (1977), «Росомахын кышаже» (1977), «Тэрыкы» (1980), «Ирвытгыр, але Беринг проливысе жап да кумдык мучко ужын коштмо повесть» (1980), «Вигак шинчашке…» (1985), «Йӧратымашын ӱжмыжӧ» (1986), «Самырык жапыш миен коштмаш, але Йошкар урмӧр жап» (1991), «Пӱчӧ ер воктене» (1991), «Унна» (1992), «Ойган Шӱдыръеш йымалне» (2007);
  • очерк-влак, йоча-влаклан «Маска компот» почеламут сборник (1965);
  • «Мария Милюнэ» геройло драме (1985), «Айык тылзе» лирикан комедий (1986);
  • «Эн мотор корабль-влак» (1967), «Росомахын кышаже» (1978), «Кит-влак кайыме годым» (1981) фильм-влаклан киносценарий;
  • «Корнысо лексикон» («Морж пӱй», 2008) автобиографиян прозо.

Юрий Рытхэун возымыжо СССР-ысе ончычсо республикыласе калык-влакын ятыр йылмышкышт да йот йылмылашке кусаралтыныт. Тудын почеламутшо-влаклан композитор Эдуард Артемьев «Мландын шокшыжо» вокал-инструментал сюитым возен[7].

Награде ден премий-влак

  • «Почёт Знак» орден (28.10.1967)
  • Калык-влакын келшымаш орден (07.03.1980)[12]
  • Паша Йошкар Тисте орден (16.11.1984)
  • «Курымаш кылмын мучашыже» романлан (1977) РСФСР-ын М. Горький лӱмеш Кугыжаныш премийже (1983)
  • Польшо тӱвыран сулло пашаеҥже
  • «Гринцане Кавур» (1983, Италий) тӱнямбал премийын лауреатше
  • «Унна» повестьлан (1992) «Тӱнян ужшыжо» тӱнямбал премийын лауреатше (2000, Франция)
  • Санкт-Петербургысо Законодательный Погынымашын Чап дипломжо (02.03.2005) — литературышко да Санкт-Петербургын культурыжым вияҥдымашке шкенжын пеш кугу надыржылан да шочмыжлан 75 ий темме вашеш
  • «Йӱлам аралыше» (2005, Чукотко АО) Чап пале
  • Чукотко автоном округын почётан гражданже[8][9][11][13][14]

Экранизаций

  • 1973 — «Эн мотор корабль-влак» (режиссёр — Анатолий Ниточкин)
  • 1978 — «Росомахын кышаже» (режиссёр — Георгий Кропачёв)
  • 1981 — «Кит-влакын кайымышт годым» (режиссёр — Анатолий Ниточкин)
  • 1994 — «Тӱтыра тӱҥалтышысе омо» (режиссёр — Барас Халзанов)[15]

Фильмлаште участвоватлымаш

Модмо кино

1973 — «Эн мотор корабль—влак» — Мрэн, Вэкетын чӱчӱжӧ[15]

Документан кино

1982 — «Российын сымыктышыже»[16] 1992 — «Мый улам»[17]

Телевидений

1982 — «Ужын-коштшо-влакын клубышт: Чукотко мучко ужын коштмаш», СССР ЦТ[18]

Шарнымаш

Рытхэулан шарныктыш
  • Чукоткын губернаторжо Александр Назаров 1998 ийыште Рытхэу лӱмеш ӱмыр мучкылык литератур премийым ыштен. Варажым тудо Йӱдвел литератор-влакын (100 наре автор) Ю. С. Рытхэу лӱмеш премийым налшаш верч Тӱр Йӱдвелын нелылыкше дене кылдалтше номинацийлаште: «Прозо», «Поэзий», «Публицистике» — регион-влак кокласе конкурсын лектышыже почеш кок ийлан ик гана пуалташ тӱҥалын. Варажым тыгай номинаций-влак ешаралтыныт: «Йочалан да кушкын шудымо йоча-влаклан литератур», «РФ-се Йӱдвел, Сибирь да Мӱндыр Эрвелысе шагал чотан тӱп калык-влакын тӱвыраштым да йылмыштым арален кодымаш». Лауреат-влак окса премийым, дипломым да моржын азупӱйжӧ гыч ыштыме статуэткым налыт. Оксалык эквивалент — 30 тӱжем теҥге[19][20][21]. Писатель илымыж годым конкурсын жюрин почётан председательже лийын да наградым Анадырьыште шкеак пуэден[1].
  • Мартын кумшо рушарняже — Йӱдвел калык-влакын литератур кечышт («Йӱдвел калык-влакын литертурыштын кечылашт» фестиваль), лач тушто Рытхэу лӱм. премийым кучыктат[22][20].
  • 2011 ийыште Анадырь покшелне Ленинын шарныктышыже олмышто Юрий Рытхэулан бронзо шарныктышым (скульптор Александр Рукавишников) шындыме[9].
  • 2019 ий 31 майыште Анадырьысе (Угольные Копи) тӱнямбал аэропортлан Ю. С. Рытхэун лӱмжым пуымо[9].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Татьяна Барлас. Юрий Рытхэу. Живое наследие. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024.
  2. ↑ Рытхэу Ю. С. Дорожный лексикон (Моржовые зубы). — СПб.: Журнал "Звезда", 2010. — 520 с. — С. 113.
  3. ↑ 1 2 3 4 Чукотский мир Юрия Рытхэу. Живая история (4 сорла 2022). Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024.
  4. ↑ 1 2 3 Илья Строгов. Тот, чье имя не осталось скрытым. Жизнь и судьба Юрия Рытхэу. Санкт-Петербургские ведомости (27 пургыж 2020). Тергыме кече: 17 шорыкйол 2024. Архивлыме 23 идым 2020 ий.
  5. ↑ Т. А. Молл, П. И. Инэнликэй. Чукотско-русский словарь. — Л.: Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР. Ленинградское отделение, 1957. — С. 122. — 194 с.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Рытхэу Юрий Сергеевич. Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024.
  7. ↑ 1 2 3 Скончался известный чукотский писатель Юрий Рытхэу. РИА Новости. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024. Архивлыме 15 ага 2008 ий.
  8. ↑ 1 2 Биография Юрия Сергеевича Рытхэу. Литературный конкурс им Ю. С. Рытхэу. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024.
  9. ↑ 1 2 3 4 Михаил Котомин. Самый экологичный писатель: к 90-летию Юрия Рытхэу. Горький Медиа. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024.
  10. ↑ Юрий Рытхэу: «Анекдоты про чукчу несмешные!» Центр поддержки отечественной словесности. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024. Архивировано из оригинала 20 ага 2008 ий.
  11. ↑ 1 2 Всемирно известному литератору Юрию Рытхэу 8 марта исполнилось бы 90 лет. Магаданская правда (8 ӱярня 2020). Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  12. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 7 марта 1980 года № 1708—Х «О награждении писателя Юрия Рытхэу (Рытхеу Ю. С.) орденом Дружбы народов» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 12 (2034) от 19 марта 1980 года. — Ст.216.
  13. ↑ Prix RFI-Témoin du monde. Архивысе копий 25 ӱярня 2016 гыч prix-litteraires.net
  14. ↑ Постановление Законодательного Собрания Санкт-Петербурга от 02.03.2005 N 83
  15. ↑ 1 2 Юрий Рытхэу. Фильмография. kino-teatr.ru. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  16. ↑ Искусство России (1982). Net-Film.ru. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  17. ↑ Я есть (1992). Кинопоиск. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  18. ↑ Чукотка. Клуб путешественников (1982). Советское телевидение. Гостелерадиофонд (3 вӱдшор 2022). Тергыме кече: 19 шорыкйол 2024.
  19. ↑ Распоряжение администрации Чукотского автономного округа от 30.12.1998 № 256-рз «О создании конкурсной комиссии по присуждению литературной премии им. Ю. С. Рытхэу».
  20. ↑ 1 2 О межрегиональном конкурсе литераторов Севера на соискание премии Ю.С. Рытхэу, Постановление Губернатора Чукотского автономного округа от 20 марта 2000 года №61. Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024. Архивлыме 1 теле 2017 ий.
  21. ↑ О проведении открытого конкурса на соискание литературной премии им. Ю.С. Рытхэу, Постановление Губернатора Чукотского автономного округа от 20 мая 2002 года №35. Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Тергыме кече: 18 шорыкйол 2024. Архивлыме 1 теле 2017 ий.
  22. ↑ Постановление администрации Чукотского автономного округа от 28.11.1997 № 282 «О Дне литературы Чукотки».

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Рытхэу,_Юрий_Сергеевич&oldid=1167754" гыч налме