Пӱтынь российысе самбон кечыже
| Пӱтынь российысе самбон кечыже | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | Кугыжаныш пайрем |
| Ышталтын | 2022 ийыште Россий президент Владимир Путинын кӱштыкшӧ дене |
| Палемдат | Россий Федераций |
| Кече | 16 кылме |
| Пайремлымаш | 16 кылме |
Пӱтынь российысе самбон кечыже — спорт пайрем, Россий Федерацийын кумдыкыштыжо 2022 ий гыч талук еда 16 ноябрьыште палемдалтеш, самбом тӱзатыме да вияҥдыме шотышто кучедалмашын ик видше семын. Тиде эн кугу тӱшка турнир веле огыл (спорт да пайремле таҥасымаш пӱтынь эл мучко эртат), тыгак илыш кылым саемдаш полшышо паша, йоча ден самырык-влакым спорт деке шӱмаҥдаш йӧным ышта.
16 ноябрь кече Россий президент Владимир Путинын кӱштыкшӧ дене 2022 ий декабрьыште тӧнежлалтын[1].
«Пӱтынь российысе самбон кечыже турнирлан кӧра веле огыл эртаралтеш. Тиде уло эл дене ик командыш ушнаш йӧн. Пайремле таҥасымаш йоча, самырык да кугыеҥ-влакым иктеш ушен, самбо дене шкем тергаш эртаралтеш. Пайрем федерал кӱкшытыштӧ эртаралтеш. Пӱтынь Российысе самбо кечын тӱҥ сеҥымашыже — калыкын иктеш чумыргымыжо. Шуко клуб тиде кечын йоча-влаклан, эн самырык самбист-шамычлан таҥасымашым эртара. Тыгай турнирыште сеҥалтше уке, тӱҥжӧ — участвоватлымаш».
— Сергей Елисеев, Пӱтынь Российысе самбон президентше
Пайрем историй да йӱла
СССР Спорт комитет 1938 ий 16 ноябрьысе 633-шо №-ан «Эрыкан кучедалмаш (самбо) спортым вияҥдыме нерген» / «О развитии борьбы вольного стиля (самбо)» кӱштыкым луктын да элыште тудым вияҥше спорт радамыш пуртен. А спортын тиде йӧнжӧ мемнан элыште 1923 ийыштак шочын[2].
Икымше гана тиде кечым кумдан ятыр ий эртымеке палемдаш шонен пыштеныт. 2008 ий 19 октябрьыште Москошто «Самбон лӱмгечыже Йошкар площадьыште» концерт-спорт пайрем лийын. Пайремым Самбон пӱтынь российысе москосо федерацийже эртарен. Тиде вашлиймаште ветеран, спортсмен, тренер, вуйлатыше-шамыч, кундемысе федераций-влакын ӱшанъеҥышт да чапланыше уна-влак лийыныт[3].
2008 ий гыч Российысе самбо федерацийже талук еда октябрь тӱҥалтыште «Самбон кечыж вашеш» спорт да тӱшка калыклан пайрем вашлиймашым эртара.
2015 ийыште турнир-влак Российын 100 олаштыже эртеныт, тыште 11 000 утла самырык спортсмен таҥасен, турнирын эртыме 98 олаштыже кундемысе телеканал, СМИ еҥ-влак, интернет-савыктыш пашам ыштеныт. Тений пайрем у формат кышкарыште эртен. Турнирыш ушнышо-влак «Тый ГТО-м шукташ ямде улат мо?» / «Ты готов к сдаче ГТО?» тестым эртеныт, тиде ВФСК-ан «Пашалан да аралалташ ямде улам» / «Готов к труду и обороне» тӱшкашкыже пуртен. Тыгак Россий Федераций кундемысе спортсмен-влак коклаште тӱшкан таҥасымаш лийын.
2016 ийыште таҥасымашым эртарыше-влак лӱмын суаптар тамгам да шарнымашан пӧлек арвер-шамычым ямдыленыт. Тений Российысе самбон кечыжым пайремлымашке икымше гана Донецк Калык Республикын чумырымо тӱшкаже ушнен.
2017 ийыште Самбон кечыже Спорт да туныктымо «Самбо-70» рӱдерыште эртен. Таҥасымаште Россий Федерацийын чыла федерал йырвелже гыч 16 тӱшкаште 200 спортсмен вийым терген. Пайремле почмашын авалтыме ик йодышыжо сандалык дене кылдалтше лийын. Россий Федерацийын Талешкыже, лётчик-космонавт Фёдор Юрчихин кугу уна лийын. Тудо Пӱтынь Российысе да Европысо самбо федераций президент Сергей Елисеевлан сандалыкыште лийше тистым кучыктен.
2018 ий Самболан лӱмгечан талук лийын, тудлан 80 ий темын. Тиде кечын Российын 150 олаштыже ик жапыштак таҥасымаш да пайрем вашлиймаш-влак эртеныт. Лӱмгечым пайремлыме кышкарыште Чап аллейыште калыкле самбом негызлыше Анатолий Харлампиев, Василий Ощепков да Виктор Спиридонов лӱмеш чапкӱм шогалташ верым палемденыт. Тыгак тиде кечын Российын президентше Владимир Путин «Россий Федерацийыште самболан полшык да вияҥдыме паша нерген» кӱштыкеш кидпалым пыштен.
2020 ий 18 декабрьыште Москошто «Лужникисе» Спорт чап кышкар аллейыште москосо самбо спортым негызлыше-влакым шарныме лӱмеш мемориалым пайремлын почыныт. Монументым той да гранит дене ыштыме. Тудым Российысе скульптор-влак Калык сӱретче Салават Щербаковын вуйлатымыж почеш ыштеныт. Скульптур кучедалше-влакын «вакш» / «мельница» лӱман татыштым ончыкта, нуно орбит дене ӱштал шындыме пел нуршерыште (сфера) вийым тергат. Орбитыште ӱжыкмутым ужаш лиеш: «Самбо — сеҥымашыш шанче». Почмо пайремыште Россий сарзе-историй мертолкынын председательже Владимир Мединский, Чумыр российысе самбо каҥашын попечитель ушем председатель Рашид Нургалиев, Россий спорт министр Олег Матыцин, Москон мэрже Сергей Собянин лийыныт. Тиде кечын тӱшка калыклан спорт да каныш вашлиймаш-влак эртеныт[4].
2022 ий 22 февральыште Лужникисе Спорт комплексыште Чап пушеҥгыгорнышто (аллея) негызлыше-влакым шарныме стелым почмо пайрем вашлиймаш эртен. Стела Самбо мемориал деч икмыняр метр ӧрдыжтӧ верланен.
2022 ий 19 декабрьыште, Россий президентын кӱштыкшӧ почеш, Самбо кече пӱтынь российысе статусым налын.
2023 ийыште самбо 85 ияш лӱмгечыжым палемден. 15 гыч 17 ноябрьыште 2023 таҥасымаш Российын 100 олаштыже эртен. Пайремын тӱҥ вашлиймашыже «Жап — сеҥаш» форум лийын, тыште российысе самбо тӱшкан тистыже, товатмутшо, да самбистын кодексше пеҥгыдемдалтын. 16 ноябрьыште самбон 85 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтше маркым пайремлын марке радам гыч кораҥденыт (гашение). Марке Российыште «Спортын видше-влак» серийже дене почто кышкарыште лектын. Икымше гашенийым эртыше марке деч посна индеш маркан блокым налаш лийын. Почто маркым лукмо дене пырля икымше гана кораҥдыме кечылан Моско ден Санкт-Петербурглан маркегалтам савыктеныт, гашенийым палемдыше штемпельым, тыгак картмаксимумым ямдыленыт. Тыгак 2023 ий 16 ноябрьыште «Лужникисе» Самбо да бокс шотышто тӱнямбал рӱдерыште Россий Федерацийын лӱдыкшыдымылык шотышто Каҥашын икымше алмаштышыже, Чумыр Российысе самбо федераций каҥашын попечитель советшын председательже Рашид Нургалиев шкежак Россий Федерацийысе самбо президент Сергей Елисеевлан пайремлын тистым кучыктен[5].
2024 ийыште, Самбо кечылан пӧлеклалтше, Пӱтынь Российгӧргысӧ «Самбо чылаштлан» фестиваль эртен. Фестиваль 2024 ий 11 гыч 17 ноябрь марте туныктымо тӧнежлаште эртен. Фестивальын программыже пеш поян лийын, тушто самбо дене таҥасымаш веле огыл, спорт эстафете, ГТО нормым шуктымаш, шке тергыме тыглай таҥасымаш-влак лийыныт. Спорт пайремыште туныктымо тӧнежласе йоча-влак ушеныныт, «Самбо в ВУЗы» / «Самбом вузлашке» да «Самбо в Профы» / «Самбом профышко» проект-влакласе еҥ-влак ушеныныт. Спорт да тӱшка таҥасымаште лийыныт:
- 7–18 ияш категорийысе тунемме тӧнежласе икшыве-влак;
- 15–18 ияш «профшинчымашым налше студент-влак»;
- 18–25 ияш «Вуз-влакын студентышт» категорий — кӱшыл ден профессий шинчымашым налше тунемме тӧнеж-влакын студентышт;
- «специалист-влак» категорий: ийгот шотым ончыде, административ пашаеҥ, капкультур туныктышо, ешартыш шинчымашым пуышо туныктышо, да школ-влакын тренер-судья-влак[6].
«Пӱтынь российысе самбо кече — 2024» турнирын иктешлымашыже йӱла почеш Москошто эртен. Тушто Российысе 15 кундем гыч 12 ияш гыч 14 ияш чукарай-влак лийыныт[7].
2024 ий 19 ноябрьыште Сочи олаште эртыше «Самбониада» спорт еш-спорт йодышлан пӧлеклалтын. Начар тазалыкан йоча-влакын илыме йӧныштлан да кап-кылыштлан илыш куатым ешарыше вашлиймашке Адаптив самбо дене кылдалтше икшыве-влак веле огыл, тыгак федерацийын сочисе спортсменже-влакат ушненыт. Йӱла почеш кажне кучедалше сеҥыше радамыште лийын, медаль да чапкагаз дене суапландаралтын[8].
Мероприятий
Тиде пайрем кечын самбо дене таҥасымаш-влак эртат. Пайремым почмо годым товатлымаш йӱла эрта — спорт школ-влакын самырык тунемшышт ты йӧратыме спортлан ӱшанле лияш товатлат.
Оҥай факт
Официалнын шочмыжо — курал деч посна шкем аралаш туныктышо икымше секций Москошто 1923 ийыште почылтын, туге гынат посна спорт семын самбо латвич ий гыч гана, 1938 ийыште, лийын.
Икымше пайремлымаш — Пӱтынь Российысе самбон кечыже — спортын 70 ий темме годым — 2008 ийыште лийын. 19 октябрьыште Москошто «Самбон лӱмгечыже Йошкар площадьыште» спорт-концерт пайрем лийын.
Самбон статусшо Российыште — 2003 ийыште Кугыжаныш спорт комитет Российыште эн калыкле да эн кӱлешан спортлан самбом шотлен.
Самбом негызлыше-влаклан чапкӱ — 2018 ийыште самболан 80 ий темме годым, Лужникисе Чап пушеҥгыгорнышто (аллейыште) спортын ты видшым негызлыше-влаклан чапкӱлык верым палемдымаш лийын. Официальнын мемориалым 2020 ий 18 декабрьыште почыныт.
Самбо — тӱнямбалысе олимпиаде спортын ужашыже — 2021 ийыште Тӱнямбал олимпиаде комитет самбом олимпиадысе спортлан шотлен. Но Олимпиадын кышкарышкыже кызытеш пуртымо огыл.
Могай ийготышто тиде спорт дене заниматлаш тӱҥалаш лиеш? — Спорт школлаште самбо уроклаш 10 ияш йоча-влакым пуртат. Южо секций утларак изи спортсмен-влакымат налеш. Тренер-влак нунын дене тӱшка кап-кыл пеҥгыдемдыме пашам шуктат, самбон тыглай йӧнжым ончыктат, молан манаш гын, изирак ийготан-влак дене пашам ышташ посна программе уке[9].
Палемдымаш
- ↑ Указ президента Российской Федерации "О Дне самбо" №924. www.publication.pravo.gov.ru. Тергыме кече: 19 теле 2022.
- ↑ Путин ввел в России День самбо. www.sportrbc.ru. Тергыме кече: 19 теле 2022.
- ↑ Всероссийская федерация самбо. www.sambo.ru.
- ↑ В Москве открыли мемориал основоположникам самбо. www.iz.ru. Тергыме кече: 18 кылме 2020.
- ↑ "Время побеждать". Русскому национальному единоборству самбо - 85 лет. www.tass.ru. Тергыме кече: 16 кылме 2023.
- ↑ Всероссийский фестиваль «САМБО ДЛЯ ВСЕХ», посвященный Всероссийскому дню самбо. www.sportobr.ru.
- ↑ Финал турнира "Всероссийский день самбо – 2024" состоялся в Москве. www.m24.ru. Тергыме кече: 20 кылме 2024.
- ↑ В городе Сочи прошла праздничная семейно-спортивная «Самбониада», приуроченная к празднованию Всероссийского дня самбо! www.sambo.ru. Тергыме кече: 19 кылме 2024.
- ↑ Всероссийский день самбо в 2024 году: история и традиции праздника. www.kp.ru.
Кылвер-влак
- Всероссийская федерация самбо Официал сайт.