Кандыра (куштымаш)
| Кандыра | |
|---|---|
 | |
| Тӱрлылык | калык |
| Авалтыш | тӱшкан куштымаш |
| Шырым | писе |
| Лекмаш | эрвелмарий-влак |
| Лекме жап да вер | чимарий саман, Кечывалвел Урал |
Кандыра (руш йылмыш шукыж годым «верёвочка»[1] манын кусарат) — эрвелмарий калык куштымаш, тыгак уло марий калыкын ик эн палыме да кумдан шарлыше куштымашыжлан шотлалтеш[2].
«Кандыра» куштымаш чий верам кучымо жапыште лектын да курымла мучко Кечывалвел Уралыште, поснак кызытсе Башкортостан Республикыште, вияҥ толын[1]. Йӱла почеш, «кандырам пунымаш» осал шӱлыш деч аралалтмым ончыктен, йол тавымаш да тывырдык — черым поктен колтымым[2]. Ондак тыгай куштымаш муро, шӱвыр, тӱмыр да шиялтыш сем почеш эртен, варарак семӱзгар радамыш тальянке пурен[1].
Куштымаш да сем дене пырля
«Кандыра» — тӱшкан куштымаш, тушко кеч-мыняр еҥ ушнен кертеш. Куштымаш лыкын-лукын кадыргылше корным ушештара: кок радам дене куштышо-влак пуйто кандырам пунат. Куштымаш кок ужаш гыч шога: икымше ужашыште куштышо-влак ошкыл каят да такмак-влакым мурат, тидын деч вара гармоньчо кокымшо ужашлан тӱҥалтыш семым шокташ тӱҥалеш. Кокымшо ужашыште пӧръеҥ-влак виян да икшырымын тывырдыкым куштат, а ӱдырамаш-влак, парняштым шолткен, лыжган ошкылыт, пуйто «ийыт»[2].
Чоҥалтме почеш «кандырам» тӱрлым ойырат: проста, неле, кок ужашан да ойыртемалтше[2].
«Кандырам» кушто куштат
«Кандыра» уло марий калыкын куштымашыжлан шотлалтеш, туге гынат олыкмарий ден эрвелмарий-влакын шке куштымо ойыртемышт уло[2]. Тиде куштымаш Башкортостан, Татарстан, Удмурт, Пермь, Свердловск да Челябинск кундемласе марий яллаште кумдан шарлен[3].
«Ший кандыра» фестиваль да лектыш
2011-ше ий гыч Башкортостан Республик Калтаса районысо Калтаса селаште регион-влак кокласе «Ший кандыра» эрвелмарий калык куштымаш фестиваль-конкурс эртаралтеш[4][5]. 2013-шо ийыште III фестивальыште участник-влак «Тӱняште эн кужу эрвелмарий куштымаш» номинацийыште тӱнямбал рекордым шынденыт: куштымаш 2300 метр кужытыш шуйнен. Тиде рекордым Российысе рекорд да сеҥымаш книгаш пуртымо да Гиннесын рекорд книгашкыже пурташ колтымо[2].
2019-ше ийыште «Ший кандыра / эрвелмарий калык куштымаш» Башкортостан Республикысе калык-влакын материальный огыл тӱвыра поянлык объектыштын реестрышкышт 02-003 номер дене пуртымо[2].
2025-ше ийыште луымшо «Ший кандыра», регион-влак кокласе эрвелмарий калык куштымаш фестиваль-конкурс, эртен. Мероприятий Калтаса районын 95 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтын. Башкортостан, Марий Эл, Татарстан да Свердловск область гыч 30 утла коллектив куштымо номерым ончыктен. Конкурсын Гран-прижым Йошкар-Ола гыч Россий Федерацийын калык усталыкын сулло коллективше, Марий Эл Республикын Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш самырыктукым премийжын лауреатше Тамара Дмитриева лӱмеш «Эрвел марий» мурышо да куштышо калык ансамбль налын. Коллективын вуйлатышыже — Борис Дмитриев, Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше, Марий Эл Республик Правительствын «Калык чон» премийжын лауреатше, Марий Эл Республикын сулло артистше[6].
Палемдымаш
- ↑ 1 2 3 Народный танец восточных мари «Кандырам пунен куштымаш» («Веревочка») (руш.) (PDF). Республиканский национальный музей Республики Марий Эл. Тергыме кече: 23 пеледыш 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ший кандра / народный танец восточных мари (руш.). Реестр объектов нематериального культурного наследия народов Республики Башкортостан. Тергыме кече: 23 пеледыш 2026.
- ↑ Народный танец восточных мари «Кандырам пунен куштымаш» («Веревочка») (руш.) (PDF). Республиканский национальный музей Республики Марий Эл. Тергыме кече: 23 пеледыш 2026.
- ↑ Фестиваль «Ший кандыра» собрал около 1500 человек (руш.). MariUver. Тергыме кече: 23 пеледыш 2026.
- ↑ Межрегиональный фестиваль-конкурс «Ший кандра» («Серебряная веревочка») (руш.). Отдел культуры Калтасинского района. Тергыме кече: 23 пеледыш 2026.
- ↑ В Калтасинском районе прошёл фестиваль «Ший кандыра - 2025», <https://kaltasy-zarya.ru/news/localnews/2025-08-24/v-kaltasinskom-rayone-proshyol-festival-shiy-kandyra-2025-4359247>. Тергыме: 2 сӱрем 2026.
Литератур
- Народные танцы // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 568. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.