Городецысе тӱвыра
| Городецысе тӱвыра кӱртньӧ курым | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
| Географий регион | Юл кундем | |||
| Жап | мемнан эра деч ончыч VII — II курымлаште | |||
| Нумалше-влак | юлысо финн-влак | |||
| Алмаштыш | ||||
|
||||
Городецысе тӱвыра — кӱртньӧ курымын археологий тӱвыраже (мемнан эра деч ончычсо VII курым — мемнан эран II курымжо), Пензе[1], Рязань[2], Самара[3], Саратов[4], Тамбов[5], Липецк[6], да Воронеж кумдыкысо[7], тыгак Марий Эл[8], Мордовий[9] да Чуваш мландыште мумо акретсе шарныктыш (памятник-влак)[10]. Южгунам Геродотын ончыктымо тиссагетше (тукымжо) семын умылалтеш[11].
Ты тӱвыра 1898 ийыште В. А. Городцовын Спасск-Рязанысе ола воктене кӱнчен лукмо Городец ола лӱмеш лӱмдалтын. Вес лӱмжӧ — ола-влакын «кошопка шунӱзгар» тӱвырашт.
Историй
Городец тӱвыра чодыра да степь кумдыкышто куымо (текстиль) шунӱзгарым да печкем ыштен лукмо негызеш вияҥын. Тудын деч йӱдвелне (Ока эҥер вес велне) дьяковысе тӱвыран памятникше-влак верланеныт, нунат куымо шунӱзгар дене кылдалтыныт, но печкем ыштыше-влакын тукымышт нунын дене кылым кучен огытыл, витне. Тыге шонашат негыз уло: городецысе тӱвыран памятникше-влак Дон эҥер кумдыкышто верланеныт, тушто шӱдӧ утла пеҥгыдемдыме огыл илем ден 14 ола веле верланеныт. Ола-влак (пеҥгыдемдыме илем-влак) икмыняр варарак лектыт да нунын шочмыштым южо шымлызе-влак «сарысе демократий» пагыт дене кылдат, могайышт чодыран кундемыште кӱртньӧ курымын тӱҥалтышыште толын.Ола чоҥымаш вольык кӱтӱм оролаш кӱлмӧ дене умылтаралтеш, кудым кӧраныше пошкудо-влак деч аралаш кӱлын. Илыше-влак ала-могай моло поянлыклан улан лийын огытыл. Тошто городищылаште погымо поянлыкым (клад) йылт мумо огыл, кӱртньӧ арверымат пеш шагал мумо, утларакшым лу гыч ыштыме ӱзгар-влак улыт. Мемнан эра деч ончыч VI–V курымлаште городец тукымым скиф-влак Донын кугу кумдыкшо гыч шыгыремден луктыныт. Нунын ик ужашыже Окам вончен, Юлысо Саратов мландыш куснен, варажым нуным тушеч сармат -влак поктен колтеныт. Акрет годсо городец тукымын илышыже акретсе мордва тукымын чумыргымыж дене мучашлалтын, молан манаш гын, пеш ожнысо мордва шарныктыш-влакым городец кумдыкышто мумо. Но улшо тӱрлӧ шонымашлан ваштареш, тиде вашталт толмаште нунын верышт тӱҥ лийын мо, ала, вет мордван акретсе шӱгарлаште эше ик куымо (текстиль) шунатымат мумо огыл, а городец шарныктыш коклаштат ик шӱгарат палыме огыл. Городец тукым айдемым мландыш тойымо йӱлам пален огыл, тиде йӱла чынак вес калык деч налме лийын, нунын еҥышт городец племенан илыме кумдыкыш мемнан эра тӱҥалтышыште толын лектыныт. Иктышт тиде Кама вел гыч толшо тукым (пьяноборская культура) лийын ман шонат, весышт тиде сомылым сармат-влаклан серат, кумшышт саргатысе тӱвыра тукымын миграцийже лийын ман шонат.
Тӱвыра
Тӱвыра пеҥгыдемдыме изи ола-влак дене чоҥалтын, шуэракын виш илемла дене, кумалме шаге, шӱгарла-влакым мумо огыл. Илемлаште рок пӧртым (землянкым), пеле рокпӧртым, мланде ӱмбалысе сурт-влакым почмо. Рогозан да куэман шунӱзгар, яклака да козыра, вараракше — йылгыжтарыме улеш. Нуно кӱртньӧ металлургийым пален огытыл, но кӱртньӧ куралышт эше пеш шагал лийын. Утларакшым лу гыч келыштарыме ӱзгар дене пайдаланеныт, тидын шотыштак пикшнер ден каршака-влакын (гарпун) умдыштлан кумдан кучылтыныт.
Озанлыкышт
Калык сонарыш коштын, колым кучен, ир мӱкшын мӱйжым кӱзен, вольыкым кучен да катманлык мланде пашам шуктен; скиф, дьяковысо тӱвыран еҥышт-влак дене, Чолманысе (Камысе) калык дене кылым кучен.
Этнос атрибуций
Городец тӱвырам шымлыше-влакын шонымышт почеш, городец тӱвырасе калыклан тӱҥ шотышто юлысо финн-влак (мари[12] ден мордва-влакын[13] акретсе кугезышт) лийыныт. Туге гынат, мордва шотышто, тиде шонымаш лачак акрет мордва шӱгарлан да городец памяник-влакын шарлыме изи кумдыкшо дене гына пеҥгыдемдалтын. Тиде шонымаш 1930-шо ийлаште пеҥгыдемын, кунам совет археологийыште кызытсе Российын кумдыкшым айлыше утларак калык-влакын шочмышт нерген автохтонн (тыштак шочын да вияҥын) сынан теорий озаланен. Мордва-влакын автохон йӧн дене лиймышт нерген А. П. Смирнов негызлен, тудак III–V курымласе мордва шӱгарлам городец тӱвырашке пуртен.
Палемдымаш
- ↑ Пензенский край в Средние века. Тергыме кече: 2 пургыж 2008. Архивировано из оригинала 12 шорыкйол 2008 ий.
- ↑ Касимов: краткая историческая справка. Тергыме кече: 2 пургыж 2008. Архивировано из оригинала 13 кылме 2007 ий.
- ↑ Древности Самарского края Архивысе копий 19 теле 2005 гыч
- ↑ Воскресенский район Архивысе копий 25 пургыж 2008 гыч
- ↑ Загадки Давыдова городища Архивысе копий 10 сорла 2007 гыч
- ↑ Из истории археологических исследований Верхнего Дона. Тергыме кече: 18 вӱдшор 2018. Архивировано из оригинала 10 вӱдшор 2018 ий.
- ↑ Сарапулкина Т. В. Городецкая культура на Верхнем и Среднем Дону : диссертация ... кандидата исторических наук : 07.00.06. — Воронеж, 2010. — С. 25. Архивысе копий 11 вӱдшор 2015 гыч
- ↑ История сел и деревень Горномарийского района Республики Марий Эл. Тергыме кече: 2 пургыж 2008. Архивлыме 6 шыжа 2007 ий.
- ↑ Республика Мордовия. История. Тергыме кече: 2 пургыж 2008. Архивировано из оригинала 17 вӱдшор 2009 ий.
- ↑ Чувашские городища. Тергыме кече: 2 пургыж 2008. Архивлыме 2 пеледыш 2015 ий.
- ↑ Тиссагеты. Тергыме кече: 2 пургыж 2008. Архивлыме 18 вӱдшор 2018 ий.
- ↑ Никитина Т. Б. Марийцы в эпоху средневековья (по археологическим материалам).— Йошкар-Ола, 2002.— С. 156.
- ↑ Бунак В. В. Происхождение и этническая история русского народа. — М.: Наука, 1965 — С.266
Литератур
- Миронов В. Г. Городецкая культура : состояние проблемы и перспективы изучения // Археологические памятники Среднего Поочья : сб. науч. тр. / Отв. ред. В. П. Челяпов. — Рязань: НПЦ по охране и использованию памятников истории и культуры Ряз. обл., 1995. — Вып. 4. — С. 68—89.
- Сарапулкина Т. В. Городецкая культура на Верхнем и Среднем Дону : диссертация ... кандидата исторических наук : 07.00.06. — Воронеж, 2010. — 329 с.
- Смирнов А. П., Трубникова Н. В. Городецкая культура. — М.: Наука, 1965. — 39 с. — (Археология СССР. Свод археологических источников. Вып. Д1-14).
- Ставицкий В. В. О границах распространения и локальных вариантах городецкой культуры // NovaInfo.Ru : научно-методический журнал. — 2016. — № 56, т. 4. — С. 121—128. — ISSN 2308-3689.
- Ставицкий В. В. Проблема происхождения городецкой культуры // Вестник НИИ гуманитарных наук при Правительстве Республики Мордовия. — Саранск, 2010. — № 1 (13). — С. 7—16. — ISSN 2077-3579.
- Ставицкий В. В. Проблема хронологии и периодизации городецкой культуры // NovaInfo.Ru : научно-методический журнал. — 2016. — № 57, т. 4. — С. 129—139. — ISSN 2308-3689.
 |
|---|
