Тоштымут

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Калыкмут дене лугыман огыл.
Тоштымут
Калык ойпого.jpg

Тоштымут (руш. Поговорка) — туштен але сылнештарен каласыме кӱчык ой (кутырымо годым тӱҥ шонымашым ойырен каласаш кучылталтеш). Ойпого шанче (фольклористика) тоштымут-влакым кӱэмалтшще мутсавыртыш (фразеологизм) радамыш пурта[1]. Тоштымут-влак калык ойпогын ужашыже улыт.

Тоштымут илышын иктаж-могай ойыртемжым сӱретлен веле огыл, тыгак калык уш-акылын мунло иктешлымашыжым шыҥдарен кертеш (Еҥ мурым мураш; кол вуйым нулташ; печыдыме реве[1]), калыкмут дене таҥастарымаште, тоштымутын тыгай ойыртемже шагалрак палдырна[2]. Тиде икгайлык тоштымутым калыкмут деч ойыраш ок пу, садланак нуным шонымашым кӱчыкын каласен пуышо шулдыран муттӱшкашке (афоризмыш) пуртат[1]. Руш калык нунын икгай улмыштым шке семынже палемда: тоштымут — пеледыш, калыкмут — саска[2][3].

Тыге таҥастараш лиеш[4]:

Тоштымут Калыкмут
Вӱдым шуареш шураш Вӱдым шуареш шурет гынат, вӱдак кодеш
Кок тӱран кӱзӧ Кок тӱран кӱзӧ кок велкат шулеш
Йомшо товарын вурдыжо Йомшо товарын вурдыжо шӧртньӧ[5]

Умылтарымаш

Тоштымут — калык ойпогын изи жанрже-влак  (руш.) (мар. кокла гыч иктыже. Чӱчкыдын мыскара сынан лиеш. Басне  (руш.) (мар. да тоштымут гай эн проста поэзий серымаш, нугыдемше шонымаш гыч шочын кертыт да шке семын илышысе кутырымашке куснат; тиде сылнымутын посна шонымашыже огыл, но тунамак серымаш гыч ойырен налме, рашемдаш полшышо ой (мутлан, «тумо йымал сӧсна», «кум ияш ия», «пӧрт гыч шӱкым ӱшташ»).

В. И. Дальын «калыкыште коштшо, но тичмаш калыкмутыш савырнен шудымо кӱчык ой»[6] манмыже тоштымутлан сайын келшен толеш, тыгодымак тоштымутын посна да пеш шарлыше ойыртемжым палемда — тичмаш калыкмут марте кӱктен шудымо виян ой, тыглай мутым алмаштыше у тоштымут (мутлан, «лудо логар» «аракым йӱшӧ» олмеш, «ораде мешак» «аҥыра» олмеш, «вуйым шупшаш» «сӧрвалтараш» олмеш, «рожын мӱшкыр» «нужна» олмеш).

Мутлан:

  • Вуйыш камвочшо лумла
  • «Очыни» эреак чын огыл!
  • Кунам курыкышто рак шӱшкалта
  • Йылмыже пӱтыралтеш
  • Шелше волак дене кодаш
  • Чара коля
  • Эре кугарня
  • Пий ден пырыс гай

Икмыняр тоштымут ден калыкмут иксемын йоҥген кертыт, но тыгодым тӱрлӧ шонымашым каласаш полшат. Мутлан, кумдан шарлыше, «Казам ковашта оролаш огыт шогалте — ковышта деч посна кодат» калык уш-акылым ончыктышо калыкмутышто «Казам ковышта оролаш огыт шогалте» тоштымут уло, тиде тудым калыкмут деке лишемда, но тудым посна илыш сӱретым ончыкташ гына кучылтмо.

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 Фелицына, Прохоров, 1988, с. 8.
  2. ↑ 1 2 Морохин В. Н. Введение // Малые жанры русского фольклора / Сост. В. Н. Морохин. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Высшая школа, 1986. — С. 5. — 399 с.
  3. ↑ Аникин В. П. Пословицы и поговорки // Русские народные пословицы, поговорки, загадки и детский фольклор. — М.: Учпедгиз, 1957. — С. 15.
  4. ↑ Рыбникова, 1961, с. 17.
  5. ↑ Чудо - Диво - Мудреное - Пословицы русского народа - Даль В.И. Пословицы русского народа скачать бесплатно или читать онлайн | Хранители сказок. hobbitaniya.ru. Тергыме кече: 30 сорла 2025.
  6. ↑ Поговаривать : Поговорка // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.

Литератур

  • Поговорка // Большая российская энциклопедия. — М., 2014. — Т. 26. — С. 506.
  • Поговорка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Фелицына В. П., Прохоров Ю. Е. Русские пословицы, поговорки и крылатые выражения. Лингвострановедческий словарь / Институт русского языка имени А. С. Пушкина; Под ред. Е. М. Верещагина, В. Г. Костомарова. — М.: Русский язык, 1988. — 272 с.
  • Рыбникова М. А. Русские пословицы и поговорки / АН СССР, Институт мировой литературы имени А. М. Горького. — М.: Издательство АН СССР, 1961. — 231 с. Архивысе копий 27 кылме 2020 гыч
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тоштымут&oldid=1222634" гыч налме