Тохтамыш

РАН-ын экспертизыже

Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен

Кумданрак

РАН-ын экспертизыже

Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен

Кумданрак

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо

Материал деке

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо

Материал деке

Тохтамыш
Тохтамыш Шӧртньӧ Ордан троныштыжо. Лицевой летописный сводын иллюстрацийже гыч ужаш, XVI курым мучаш
Шӧртньӧ Ордан ханже
1380 — 1395
Ончычсо пашаеҥ	Арабшах-хан
Алмаштыше	Тимур-Кутлуг-хан
Тюмень хан
1396 — 1406
Колен	1406 ий(1406) Чинги-Тура ола воктене
Тукым	Тукатимуридмыт
Ача	Туй-Ходжа-оглан
Пелаш	Тогайбек[d]
Икшыве-влак	Джелал ад-Дин (кугурак эргыже ) Керимберды Кёпек Кадыр-Берди Джаббар-Берди Сайид-Ахмад (тӱрлӧ вате деч чылаже 13 йоча)
Религий дене кылдалтмаш	суннитский толкын исламже
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тохтамы́ш (Токтамыш, Тахтамыш, Тотамих, Тактамыш, توقتمش‎; кол. 1406, Чинги-Тура^[d]) — 1380—1395 ийлаште Шӧртньӧ Ордан ханже, 1396—1406 ийлаште Тюмень ханствын ханже, Чингисханын кугурак эргыжын, Джучин латкумшо эргыжын Тука-Тимурын тукымжо гыч иктыже.

Кучемыш толмаш

Чингизид Тохтамыш Мангышлакым вуйлатышын да Урус-хан пеленысе влиятельный ханзадан Туй-Ходжа огланын эргыже лийын. Туй-Ходжам Урус-ханын кӱштымыжӧ почеш мутым колыштдымылан казнитлыме деч вара, самырык Тохтамыш, шке илышыж верч лӱдын, 1376 ийыште Самаркандыш Мавераннахрын вуйлатышыже Тимур (Тамерлан) деке шылын куржын.

1377 ийыште Тохтамыш Тимур эмирын полшымыж дене Шӧртньӧ Ордам сеҥен налаш тӱҥалын. Но икымше кучедалмаштак, Урус-ханын эргыже Кутлуг-Буга ош ордасе царевичын колымыжым ончыде, Тохтамыш сеҥалтын да Тимур дек шылын. Варажым тудо Тимурын пуымо кугурак армийжым вуйлатен, Шӧртньӧ Ордаш кокымшо гана керылт пурен. Но ханым адакат Урус-ханын эргыже Токтакия сеҥен, да тудо Тимур дек шылын. Урус-хан сар дене лӱдыктен, Тохтамышым пуаш йодын, но Тимур тидлан тореш лийын.

Тимур шкежак Урус-хан ваштареш Шӧртньӧ Ордаш каяш ямдылалташ тӱҥалын да пеш вашке тудын мландышкыже керылт пурен, Сыгнак воктене Урус-ханын войскаже ваштареш верланен. Но пеш чот йӱштӧ игечылан кӧра сарзыеҥ-влак кидыштышт саргуралым кучен кертын огытыл, сандене Тамерлан Ордам сеҥен налмашым шошо марте кусарен. Вес ийынже пеҥгыде кучедалмаш адакат лийын огыл, молан манаш гын Урус-хан трукышто колен колтен. Токтакиян кӱчык жап вуйлатымыже деч вара шӧртньӧ ордасе престолыш Тимур-Малик оглан шогалын. Тохтамыш Тимурын пуымо армийжым вуйлатен, Ордаш пурен, колымаш деч аралалт кодын, но угыч сеҥалтын. Тӱрлӧ ситыдымаш да начарлыклан кӧра Тимур-Малик вашке кучемжым йомдараш тӱҥалын, тидлан кӧра Тимур Тохтамышым ордасе престолым налаш угыч колташ йӧным муын. Тохтамыш Тимур-Маликым шалатен да Сыгнак рӱдер дене Ош Ордан вуйлатышыже лийын.

Файл:Golden Horde 1389-ru.svg

1389 ийыште Шӧртньӧ Орда

1378 ий шошым, Сыгнак рӱдола дене эрвел ужаш сӱмырылмӧ деч вара, Тохтамыш Мамай тёмникын вуйлатыме касвел ужашышкыже пурен. 1380 ий апрель марте Тохтамыш Азов марте уло Шӧртньӧ Ордам, Сарай-Берке рӱдолаге, сеҥен налын кертын.

1380 ийыште Тохтамыш генуэзец-влак дене тыныслык договорым пеҥгыдемден, тудын дене келшышын, Йӱдвел Причерноморьесе генуэзец-влакын мландышкышт «Готий капитанствыже» — Крым полуостровын уло кечывалвел серже (ончыч Феодоро княжествын лийын) — пурен.

Тохтамышын вуйлатыме жапыште Ӱлыл Юл кундемыште шӧртньӧ ордасе ола-влак угыч ылыжыныт.

Куликов кредалмаш деч вара Тохтамыш Тимурын полшымыж дене ушымо Шӧртньӧ Ордан престолжым налын, 1380 ийыште Калка эҥер воктенысе сарыште Куликово сар деч вара кугу йомдарымашым чытыше Мамай беклярбекын войскажын кодшо ужашыжым шалатен. Кафа олаште Мамайым пуштмо деч вара, Тохтамыш Шӧртньӧ Ордан йӱдвел-касвел улусшо-влакыш, руш князь-влак дек шкенжын вуйлатышаш верыш шинчымыже нерген увер дене посол-влакым колтен. Князь-влак ханын посолжо-влакым пагален вашлийыт да, шке черет дене, у ханлан пӧлек дене шке посолжо-влакым колтеныт. Но кугу москосо князь Дмитрий Донской у Шӧртньӧ Ордам вуйлатыше дек кугу княженийлан ярлыкым налаш каяш кӱлешлан шотлен огыл. Шушаш кок ийыште Русь да Орда кок шкевуя кугыжаныш семын иленыт.

XIV курымышто Кызы-Кермен ола тураште (кызытсе Берислав) Тохтамыш ханын Догангечит резиденцийже лийын.

Москош кайымаш

Тӱҥ статья: Тохтамышын Москош керылтмыже

1382 ийыште Тохтамыш Булгарыште руш христиан уна-влакым толаш да нунын судныштым налаш кӱштен, а шкеже кугу войска дене Москош каен.

Угарман князь Дмитрий Константинович, Тохтамышын походшо нерген пален налын да мландыжым пытарымаш деч утараш шонен, тудын дек шке эргыже-влакым Василий Кирдяпа ден Семён Дмитриевичым колтен. Олег Иванович, кугу Рязань князь, тиде шонымаш денак, Ока эҥерыште вончымо вер-влакым (броды) ончыктен. Дмитрий Иванович Донской да Владимир Андреевич Храбрый войскам погаш манын, Костромаш да Волок Ламскийыш каеныт. Митрополит Киприан Тверьыште шылын. Тверьысе князь Михаил Александрович Тохтамыш дек мут колыштмо нерген йодмаш дене посолым колтен.

Тохтамыш Моско воктене

Тохтамышын Серпуховым налмеке, москвич-влак шкеныштым пӱрымашын эрыкышкыже кодымо семын шотлен, мятежым тарватеныт. Нунылан полшаш литва князь Остей толын. 1382 ий 24 августышто Тохтамыш ола воктеке толын лектын. Кок кече москвич ден литовец-влак пеҥгыдын аралалтыныт. Но Тохтамыш Моском чоялык дене налын, тудо Угарман князь-влак Василий Кирдяпам да Семён Дмитриевичым колтен, кудышт, вуйыштым огыт саке гын, Тохтамыш москвич-влаклан нимо осалым ок ыште манын мутым пуэныт. 26 августышто Моско аралалтмым чарнен. Но сӧрымаш шукталтын огыл: шуко калыкым пуштмо, олам толымо. Тидын деч вара татар-влак Переяславльым, Владимирым, Юрьевым, Звенигородым, Можайскым да Моско воктенысе моло ола-влакым налыныт.

Волок Ламский воктене Владимир Андреевич Храбрый ордасе ик отрядым шалатымеке, Тохтамыш мӧҥгӧ пӧртылмӧ корныштыжо Рязань мландым толен, Ордаш каен. 1383 ийыште 23 апрельыште Дмитрий шке кугурак эргыжым Василийым Ордаш колтен. Владимирский кугу княжений ярлыкым налаш манын, 1382 ий шыжымак Ордаш Михаил Тверской Александр эргыж дене да Дмитрий Суздальскийын изаже Борис Городецкий каеныт. Дмитрий Донской Тохтамышлан Мамайым сеҥыме деч вара 2 ийлан ясакым тӱлен.

Тамерлан дене кучедалмаш

Тӱҥ статья: Тимур ден Тохтамышын сарышт

Татар-влак эше икмыняр гана руш мландыш изирак кержалтмашым ыштеныт, Рязаньым толеныт, но Моско ваштареш кугу походым Тохтамыш ыштен кертын огыл, молан манаш гын, тиде жапыште тудо престолжым пуышо Тимур (Тамерлан) дене кучедалаш тӱҥалын. Закавказье да Касвел Иран ваштареш шогышын кид йымакыже кусна манын лӱдын, Тохтамыш 1385 ийыште тиде регионыш керылт пурен. Тебризым налын да толен, хан поянлыкше дене шеҥгеке каен; 90 000 пленыш иктым налме коклаште Камол Худжанди поэтат лийын.

1390-ше ийлаште Тимур ордасе ханлан кок гана сеҥен — Кондурчаште (1391) да Терекыште (1395). Тидын деч вара Тохтамыш престолжым йомдарен да Тимурын шындыме хан-влак дене эре кучедалашыже логалын. Сеҥалтме деч вара Тохтамыш, очыни, кӱчык жаплан Сибирь ханствыште але тудын улусшо-влакын ик ужашыштыже кучемым шке кидышкыже налын кертын.

Дюрбе Джанике, Тохтамышын ӱдыржӧ, Кырк-Орышто

Едигей дене кучедалмаш

Тӱҥ статья: Ворскла эҥер воктене кредалмаш

Пеш вашке шӧртньӧ ордасе престолышто Едигей эмирын полшымыж дене Тимур-Кутлуг шинчын. Тудо Тохтамышым сеҥен, кудыжо вара ешыже дене литов кугу князь Витовт дек Киевыш шылын. Тохтамышым кугу князь вашлийын, тудо Ордаште шкенжын политике влиянийым шараш манын кучылтнеже улмаш.

Тохтамыш Витовтлан чыла руш мландым пуаш келшен, тидлан Витовт тудлан Сарайыште престолым пӧртылташ йодын. Тохтамыш дене келшыме марте Витовт Смоленск княжествым налын, а варарак Ока эҥер воктенысе Любутск олам Литваш ушен. Витовт Тохтамышым шӧртньӧ ордасе престолыш шындаш манын татар-влак ваштареш кугу походым ямдылаш тӱҥалын. Тохтамышат икмыняр тӱжеман татар отряд дене тиде походышто участвоватлен. Ордаш лектын, Витовт 1399 ийыште Ворскла эҥерыште лагерьым шогалтен, да Тимур-Кутлуг, ваштареш шогышо-влакын шуко улмышт деч лӱдмыж дене тыныслыкым йодын. Тиде жапыште эҥер воктеке шке войскаже-влак дене Едигей толын лектын да переговорым кӱрлын, Тимур-Кутлугым кучедалмашым умбакыже шуяш ӱшандарен. Ордасе войскам вуйлатен, Едигей Витовтым шалатен.

Тохтамыш политике влиянийым йӧршеш йомдарен, но пытартыш ийлаште Тимур дене келшаш тыршен, тудын дек посольствымат колтен. Сандене Едигей тиде кугу сеҥымаш деч вара Тохтамышлан эрыкым пуэн огыл да кужу жап вашталтше лектыш дене тудын дене кучедалын.

Тимур 1405 ийыште колен, а Тохтамыш Едигей да Чокре дене латкудымшо кучедалмашыште пытартышыжлан сеҥалтын да 1406 ийыште тудым пуштыныт. 1406 ий дене архангелогород летопись (Устюжский летопись сводыш пура) увертара (л. 215 об. — 216):

«Тудо телымак царь Женибек Тохтамышым Сибирь мландыште Тюмень воктене пуштын, а шкеже Ордаш шинчын».

Тохтамышын колымыжо

Тохтамыш ханын ярлыкше-влак

Ягайлолан Тохтамыш ханын ярлыкше-влак

Ярлыкым 1834 ийыште К. М. Оболенский Йот эл-влакын пашашт шотышто министерствын Москосо тӱҥ архивыштыже муын. Документ ончыч Нарушевичын Краковысо коронный архивыште аралалтше кагазше-влак коклаште лийын.

Ярлыкын оригиналже кок йылгыжше кагаз лаштык гыч шога. Икымше лаштыкын кужытшо — 39,6 см, лопкытшо — 19,8 см. Кокымшо лаштыкын кужытшо — 41,8 см, лопкытшо — 19,8 см. Кок лаштыкыштат ӱшкыж вуй тамга уло. Текст уйгур возымаш дене чагатай йылме дене чернила дене лаштыкын ончыл велыштыже возалтын — икымше лаштыкыште 13 корно да кокымшо лаштыкыште 12 корно. Икымше лаштыкыште икымше корнын да кудымшо корнын икымше мутыштым шӧртньӧ дене возымо. Адресатын лӱмжым ончыктымо деч вара кумшо, нылымше да визымше корно-влак «ӱлыкӧ» (шола могырыш) кусаралтыныт. Нине корно-влак воктене пурла велыште ныл лукан печатьын (6×6 см) шӧртньӧ оттискше верланен. Печать кок квадрат гыч шога, иктыже весын кӧргыштыжӧ куфий шрифт дене араб йылме дене возымо текст дене верланен. Кӧргӧ квадратыште возымо — «Султан правосудный Токтамыш». Тӱжвал квадратыште возымо — «Поро Аллахын лӱмжӧ дене! Аллах деч посна вес Юмо уке, Мухаммад Аллахын посланникше. Аллах тудым суапландарыже да саламлыже!» Кокымшо лаштыкыште икымше да кудымшо корно-влакын тӱҥалтышыштым шӧртньӧ дене возымо. Ярлыкым 1393 ий 20 майыште (чыве идалык, 795 ий раджаб тылзын 8 кечынже) возымо.

Тидын годымак тыгаяк кагазыште ыштыме эше ик ярлыкым шекланеныт (ӱшкым вуй тамгам савыртыме). Тудым касвел руш полуустав дене возеныт, содержаний шот дене тыгаяк лийын гынат, вияш кусартыш лийын огыл.

Руш йылмыш кусарыме шуко ярлык пале. 1835 ийыште тыгай кусартышым О. М. Ковалевский ыштен, 1837 ийыште — А. К. Каз-Бек, 1850 ийыште — И. Н. Березин, 1888 ийыште — В. В. Радлов. 1927 ийыште А. Н. Самойлович И. Н. Березин ден В. В. Радловын кусартышыштлан рашлыкым пуртен.

Ярлыкын эн чӱчкыдын кучылтмо кусартышыжлан И. Н. Березин ден В. В. Радловын кусартышышт шотлалтеш:

«Мый, Токтамыш, Ягайллан ойлем. Кугу верыш шинчымына нерген увертарашлан, мый ончыч Кутлу Буга да Хасан вуйлатыме почеш посол-влакым колтенна да тыят тунам мый декем шке челобитник-влакетым колтенат. Кумшо ийыште икмыняр оглан, нуным Бекбулат да Коджамедин вуйлатеныт, да бек-влак, нунын ончылно Бекиш, Турдучак-берди да Давуд шогеныт, Эдугу лӱман еҥым Тимур дек шолып ӱжаш колтеныт. Тудо тиде ӱжмашышым умылен да нунын осал шонымашышт почеш нунылан уверым колтен. Мый тидын нерген тунам гына пален налынна, кунам тудо (мемнан) калыкна марте шуын, погыненна, да тунам, кунам ме кучедалаш тӱҥалнена ыле, нине осал еҥ-влак тӱҥалтыш гычак сеҥалташ тӱҥалыынт, садлан калыкыште смятений лийын. Чыла тиде паша лач тыге шукталтын. Но Юмо поро лийын да мемнан ваштареш шогышо оглан ден бек-влакым, кудышт ончылно Бекбулат, Коджамедин, Бекиш, Турдучак-берди да Давуд шогеныт, наказатлен.

Тиде паша нерген увертарашлан ме ынде Хасан да Туулу Ходжа вуйлатыме почеш посол-влакым колтена. Ынде эше вес паша: Тый мемнан кид йымалне улшо калык-влак деч ясакым пого да тудым тыйын дек толшо посол-влаклан пу; тек нуно тудым казнаш кондат. Тек ончычсо семынак адакат тыйын сатузо купеч артель-влак колыштыт; тиде кугу калыкын состоянийжылан сайрак лиеш.

Тыгай шӧртньӧ пале дене ярлыкым ме луктынна. Чыве идалыкыште, 795-ше летоисчислений почеш, Реджеб тылзын 8-ше кечынже, кунам орда Таныште лийын, ме (тидым) возенна»

— Радлов В. В. Ярлыки Токтамыша и Темир-Кутлуга // ЗВОРАО. 1888. Т. 3, С. 1—17

«Ягайлолан. Ме посол-влакым колтенна, нунын кокла гыч тӱҥ Котлубуг ден Асан-влак кугу верыш кӱзымӧ нерген палдараш, да тый тыгак мемнан деке колтымо еҥым колтенат. Кумшо ийын нимынярат Угланов, кудышт кокла гыч эн кӱлешан Бекбулат ден Ходжа Медин, Беки, кудышт кокла гыч тӱҥ Бекгич ден Турдучак Берди Давуд, Идикгий лӱман еҥым ончыко колтен, Темир деке (мыйын палыде) колтеныт. Тудо йодмаш почеш лектын. Кунам тудо, чоя шӱмлан да нунын тыгаяк йылмыштлан ӱшанен, шолып ончыко толын ме, пален налмеке, погыненна; кредалмаш годым ожно саде уда еҥ-влак верышт гыч каеныт, сандене калыкат верже гыч каен. Тудын марте лийше ты пашалан теве мо амал лийын. Юмо мемнам пуэн, мыланна тушманле Углан ден Бек-влакым ужален, нунын кокла гыч тӱҥ Бекбулат, Ходжа Медин, Бекгич да Турдучак Берди Давуд. Кызыт ме посол-влакым колтенна, нунын кокла гыч тӱҥ Асан ден Тула Оджа, тиде мо лийме нерген палдараш. А умбакыже мыланна кучем-влакын подданныйышт гыч йӧным поген, толшо посол-влаклан казнашке кондаш кучыкто. Эше ончычсо правил почеш (мыйын) негоциант-влак да тыйын купечет-влак тек икте-весышт деке коштыт: тидым Кугу Улуслан сайлан шотлен, шӧртньӧ знакан грамотым пеҥгыдемденна. Гиджран шым шӱдӧ индешлу визымше у-тылзын кандашымше кечынже, кунам Орда Донышто лийын, чыве идалыкым возаш кӱштымӧ»

— Березин И. Н. Ханские ярлыки. 1. Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайлу. 1392—1993 г. Казань, 1850, С. 12

Кусарыме рашлык проблеме дене серышым возымо йодышат кылдалтын. О. М. Ковалевский, А. К. Казем-Бек, И. Н. Березин кусарымаштышт тиде верым «кунам Орда Донышто лийын» ой дене палемдат. В. Г. Тизенгаузен ден В. В. Радловын кусарымаштышт серышым возымо вер семын Тан ончыкталтеш, тудын йымалне кусарыше-влак Дон (Азов) аҥ лишнысе олам умылат. Пытартыш случайыште интерпретаций утларак ӱшандарыше улеш, молан манаш гын палыме случайлаште, кунам документ эҥер серыште ышталтын (Тимур-Кутлука ярлык, Улуг-Мухаммадын серышыже, Махмуд-ханын серышыже), верым ончыктымо годым вес мут-влак кучылталтыт.

Подлинникым 1921 ийыште Польшылан пуымо.

Бек-Ходжайлан Тохтамышын ярлыкше

Документ крымысе оза Али Бей Булгаковын лийын да Таврический Дворян Депутат-влак Погынымашыш документ семын пуалтын:

«… Тохтамышын чапкагазше Абдувель бейын кугезе уныкаже, Кокко олыкын озаже Али бей Булгаковын аважын тукымжын лийын; еш чапкагазым компенсаций деч посна виктерлан пуаш тореш огыл»

Ярлык ныл пеҥгыде, нарынчырак тӱсан, кок вел гыч йылгыжше кагаз лаштык гыч ушен ыштыме свиток улеш. Лаштык 33, 36,35,5 да 18 сантиметран. Шке кагазше 119 см кужытан да 25,2 см лопкытан. Текстым шем чернила дене дивани-джалин чатка почеркше дене возымо. Текстын кугытшо 21×90 см, пурлаште 5 см вер уло. Тичмаш корно-влакын кужытышт 21 см, кӱчык корно-влакын 11 см марте шуэш. Алиф дене буква-влакын кокла кӱкшытышт 1,5—2 см. Инвокацийыште буква-влакын эн кугу кӱкшытышт — 4—6 см. Текст корно-влак коклаште 6—7 см. Инвокаций ден интитуляций да интитуляций ден тӱҥ текст коклаште кужыт 10—12 см лиеш. Инвокаций, интитуляций, «хан» мут да тиде мутым алмаштыше олмештыш мут-влак шӧртньӧ дене возалтыныт.

Ярлыкыште квадрат форман ал печатьын кок оттискше (12см×12см). Печатьын текстше тӱрыснек Тохтамыш ханын Ягайл деке ярлыкыштыже печатьыште текстлан келшен толеш, тидын деч посна «султан» мут ончылно кӧргӧ квадратыште луддымо символ-влак палдырнат.

Икымше оттиск пурла велне, текстын 7—8 корныжо ваштареш верланен да 2 ден 3 кагаз лаштыкын скленный ушнымо верышкышт логалеш. Кокымшо оттиск 4 кагаз лаштыкыште, шолаште, 14—15 корно мучашлаште верланен.

Кодшо курымын 70-ше ийла мучаштыжак, 1970 ийыште эртарыме реставрацийым ончыде, шымлызе-влак документын тӱҥалтыш состоянийже дене таҥастарымаште начарын аралалтмыжым палемденыт (1843 ийыште тушеч факсимильный копийым кораҥдыме):

«Юмылан вуйым пуэм да тудын порылыкшылан ӱшанем! Тохтамышын шомакше
Крым область начальник-влаклан, кудыштын вуйлатышышт Кутлу-Буга, Бек, духовный судья, духовный законоведец, настоятель, старец, палате секретарь, таможник, весовщик, букаул, заставщик, кеч-могай мастар, чылалан.

Тимур-Пулад тыге кӱштен: тиде ярлыкым кучышо Бек Хаджи тудын улшо еҥ-влак дене, чыланат ме пуымо (нуно кугыжаныш казначействыш ий еда могай-гынат йодмо роскот ешартышым тӱленыт). Тылеч вара Суткульлан „подушный“ манмым ынышт пыште, ула ден кормам ынышт йод; амбарлан кинде кочкышым ынышт йод; областной власть Крым кӧргыштӧ, ӧрдыжтӧ, остановко верлаште Суткульлан подчинятлалтше нимогай еҥым ынже тӱкӧ; нуным, йодмо роскот деч кораҥдыме, полышым пуымо, паизоваго тарханный ярлыкым возымо деч кораҥдашлан, те чыланат тыгай годым Бек Хаджийлан ала-кузе полшеда, лектеш. Областной подушный раскладкым ыштыше-влак сырыкташ да кумылым волташ лӱдыт. Но тый Бек Хаджи улат гын, „мый есемь теве кузе пуымо улам“ манын, мыскынь йорло-влаклан виешлаш тӱҥалат, тыланетат поро ок лий. Тыге ойлен, кучаш йошкар печатный ярлыкым пуэныт. Орда Донышто, Ур-тубышто, степьыште лийын. Зулькаад тылзын индешле нылымше ий кеҥежым коло нылымше маймыл возалтын»

— Тарханные ярлыки Тохтамыша, Тимур-Кутлука и Саадет-Гирея с введением, переписью и примечаниями, изданные И. Березиным, профессором Казанского университета. — Казань, 1851.

Документ Россий Шанче академийын Эрвел рукопись институтыштыжо аралалтеш.

Еш

Тохтамыш — Джучин эргыжын, Тук-Тимурын эргыжын, Уран-Тимурын эргыжын, Саричын эргыжын, Кунчекын эргыжын, Кутлук-ходжин эргыжын, Туй-ходжин эргыже.

Тохтамышын ватыже-влак: Тагай-бийка; Шукрэх-бийка-ага — Арсак эмирын ӱдыржӧ; Урун-бийка.

Тохтамыш-ханын кандаш эргыже да вич ӱдыржӧ лийын:

1. Джелал ад-Дин;
2. Джаббар-Берди;
3. Кeпек;
4. Керимберды;
5. Искандар;
6. Бу-Саид;
7. Кучик;
8. Кадыр-Берди;
9. Малика-ханча;
10. Ханинка;
11. Джанике-ханым;
12. Саадат-бек (Сайд-бийка-ханча);
13. Кадиджа.

Палемдымаш

Литератур

• Пачкалов А. В. Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV в. // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». Вып. 1. : сборник. — Казань, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5.
• Григорьев А. П. Золотоордынские ханы 60—70-х годов XIV в.: хронология правлений // Историография и источниковедение стран Азии и Африки : сборник. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1983. — Вып. VII. [ Архивлыме] 18 ага 2012 ий.
• Мурзакевич, Н. Н. Письменные памятники Тохтамыш-хана / [Н. Мурзакевич]. — [Санкт-Петербург, 1840].
• Миргалеев И. М. Политическая история Золотой Орды периода правления Токтамыш-хана. — 1-е изд. — Казань: Алма-Лит, 2003. — 164 с. — 500 экз. — ISBN 5-98245-007-3.
• Почекаев Р. Ю. Очерк десятый. Токтамыш, или «Новый Чингис-хан» // Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — 1-е изд. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 155—177. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9.
• Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — 1-е изд. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960. — С. 137—182. — 278 с. — 1500 экз.
• Тохтамыш, хан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — 1-е изд. — М.: Восточная литература РАН, 2002. — С. 75—77. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5.
• Якубовский А. Ю. Ч. 3. Падение Золотой Орды // Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — 2-е изд. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — С. 316—384. — 478 с. — 10 000 экз.

Кылвер-влак