Кисан кечыже
| Кисан кечыже | |
|---|---|
 | |
| Кече | 12 кылме |
Киса́н кечыже (руш. Синичкин день) — Россий кумдыкышто телылан кодшо кайык-влакым аралаш виктаралтше экологий пайрем, тудым ий еда 12 ноябрьыште палемдат.
Эртымгорно
Пайремым 2000-ше ийла тӱҥалтышыште Российысе кайык-влакым аралыше ушемын темлымыж почеш пеҥгыдемдыме да Россий кундемлаште телылан кодшо кайык-влакым — кисам, порсынвуйым (олагайык, ковыравоч, кармыгайык, коршаҥгывуйгайык), ӧршым (йошкароҥ), важыкнерым (важыкумша, урлудо), пӧрдшыгайыкым (унчыликиса, чуня), логым, купшӱльым да молымат — аралаш виктаралтын. Русьышто кайык-влакын пайремыштым орланыше шнуй Зиновий ден Зиновиян кечынышт палемденыт — чыла кайыкым аралыше-влак, тыгак тиде кече сонарзе да колызо-влакын пайремышт, теле кидпаша жапын толмыжым палемда[1]. Киса руш тӱвыраште кугу ыҥым налын — кайыкын волгыдо нарынче-канде тӱсан пунжо теле толмым ончыктышылан шотлалтеш, а кисам славян-влак Юмын кайыкшылан шотленыт. Русьышто Шнуй Зиновий кечын жапым пӱртӱсыштӧ эртарыме, тыгак кайык-влакын койышыштым эскерыме йӱла лийын: мутлан, киса ешын илем воктен чумыргымыжо йӱштӧ толмым шижтара; кайык-влак йӱкын муралтат гын — теле игече кечан да волгыдо лиеш; кайык-влак пукшымверыш (кормушкыш) погынат гын — лумым да пораным вучыман[2]. Тыгак 12 ноябрьыште телылан кодшо кайык-влак чодыра гыч ола ден яллашке лишкырак толыт манын шоненыт. Тиде кечын кайыклан пукшымверым тӧрленыт да сакаленыт. Тыгак киса-влак пӧртыш пиалым да поро кумылым кондат, кочкыш вер-влак воктене, пушеҥге укшлашке, кайык-влакым ӱжаш манын, коя падырашым кылдышт сакаленыт.
Пайрем нерген
.jpg)
Пайрем кышкарыште кайык пашаеҥ-влак пӱртӱсым аралыме шотышто шинчымашым нӧлтымылан кугу тӱткышым ойырат: шукыж годым кугыеҥ ден йоча-влак, кайык-влаклан полшаш шонен, пукшымверлашке шолтымо пучымышым, кинде рум, шере кочкышым, шылсоктам кодат. Тыгай кочкыш кайыклан эҥгекым ышта, тӱрлӧ черым, эсогыл колымашымат конден кертеш. Шулдыран-влаклан шинчалтыме кочкышым да жап шот дене локтылалтше кочкышым йӧршеш пуаш ок лий. Кайык-влак шотышто тыршыше пашаеҥ-влак кайыквусылан шӱльым, тарым, шожым, шӱльым, шинчалдыме да шолтыдымо кечшудо нӧшмым пуаш темлат[3]. Кайык-влак миндальым, арахисым, грек пӱкшым (тыгак шолтыдымо да шинчалдыме лийшаш) йӧратат[4].
Елена Кашкарова, «Создавая будущее» еш проектым вуйлатыше[4]:
«Йоча-влаклан пӱртӱс поянлыкым аралаш кӱлмым умылаш полшышо икымше ошкыл - пӱртӱс дене кылым пеҥгыдемдымаш. Тидлан йоча дене чӱчкыдынрак чодыраш лектын кошташ, идалыкын тӱрлӧ пагытыштыже чодыраште илыше-влакын илышыштым, койышыштым эскераш, кушкылым, шукш-копшаҥгым, янлык ден кайыквусым шымлаш, а телым шужышо кайыквусым пукшаш лиеш».
Пайрем йӱла
Кисан кечыж деч вара йӱштӧ пагыт толеш манын шонат. Русьышто Шнуй Зиновий ден Зиновиян кечынышт сонарзе ден колызо-влакын пайремыштым палемденыт. Сонарзе тиде кечын ик мераҥым куча гын, вес ийыште янлык чӱчкыдын логалеш (мераҥ шыл пайрем ӱстембалне тӱҥ кочкышлан шотлалтын). Колызо-влак тиде кечын кучымо колышт дене ӱстелым погеныт. Ӱстел кунам поянрак, пайрем кунар йӱканрак — ешыште тунар шукырак окса лиеш манын ӱшаненыт. Русьышто кайык кече пӱртӱс да айдемын иктӧр улмыштым палемден, тыгак кайык-влакым аралаш тӱткышым ойырен, нунылан йӱштӧ жапыште илен лекташ полшен[5].
Русьышто Киса кечын теве мом ышташ ок лий:
- тиде кечын кайык-влакым мыскылаш, нуным поктен колташ ок лий; мӧҥгысӧ кайыкым шыллан шӱшкылаш ок лий;
- сӱаным ышташ ок лий;
- у кугу пашам тӱҥалаш ок лий;
- сатулан куанен юарлаш, весела уверым ойлаш ок лий;
- йолчием ден носким пӧлеклаш ок лий;
- сӧйланаш да туманлаш ок лий;
- шинчалым йодшылан пуыде ок лий;
- кодшо кочкышым кудалташ ок йӧрӧ, кайыклан пуаш кӱлеш[6];
- тиде кечын мончаш пураш ок йӧрӧ[7].
Кызытсе жапыште пайрем деч ончыч телылан кодшо кайык-влак нерген тургыжланыме шотышто паша-влак шукталтыт. Тиде кечын пӱртӱсым аралыме урок-влак эртат, тушто кайык-влак да нунын кочкышышт дене палдарат, тыгак мастаргудылаште кайык-шамычлан кочмыверым ышташ туныктат. 12 ноябрьыште пукшымвер-влакым сакалыме йӱла уло, тушко телылан кодшо кайык-влаклан пайдале кочкышым оптат. Кочмывер эреак кочкыш дене тӱрыснек темыме лийшаш огыл — уке гын, кайык-влак шке семын кочкышым кычалмым чарнат; уто кочкыш тыгак уто нелытым погаш полша[3]. Пукшымверыште сий — тиде кайык-влаклан кажне кечысе тӱрыс кочкыш огыл, а ешартыш кочкыш. Киса-влакым лачак пукшымверыште пукшаш темлалтеш, а мланде ӱмбалне огыл — кайык-влак лӱдыт, асфальт ӱмбак але лум ӱмбак кудалтыме кочкышым писе да виянрак кӧгӧрчен але пӧрткайык-влак шупшын налыт. Пайрем лӱмеш школлаште да йочасадлаште кайыклан пукшымверыште оҥайын да пайдалын ыштыме шотышто конкурс-влак эртат (кочкыш вер-влак пластик ате, муно волак, пэт-пакет гыч ышталтыт)[7].
Оҥай факт-влак
- Орнитолог-влакын шонымышт почеш, киса-влакын чоҥештымышт вийым эн аныклыше чоҥештымашлан пример шотеш келша: киса-влак 35 уштышым ик шагатыште эртен кертыт, тидын годым шулдырышт дене шуэн гына лупшалыт.
- XVII курым марте кугыжан кӱштыкшӧ почеш киса-влакым пушташ чарыме лийын. Ты кӱштыкым пудыртышо-влак кугу штрафым тӱленыт але лупш дене кыралтыныт.
- Киса-влак шке пыжашыштым оптен огыт мошто, ончычсо оза-влакын кудалтен кодымо олмыштым айлат, чӱчкыдын яра кодшо шырчыкомарташте илат.
- Тӱняште чылаже 60 утла киса тукым кайык-влак уло.
- Киса-влак ӱмырешлан мужырлалтыт, кайык-влак шке кокымшо пелашышт дене ойырлаш огыл манын, шке кочкышыштымат огыт чамане, мужыржо кола гын, тулыкеш кодшыжо йомдарымашым пеш нелын чыта.
- Лач 12 ноябрьыште киса-влак, йӱштын толмыжым шижын, илемла деке лишкырак куснат.
- Киса-влак 40 тӱрлӧ йӱкым луктын моштат — шке лӱмыштым нуно лачак лукмо йӱк «зинь-зинь» (але «синь-синь») йоҥгалтмыжлан кӧра налыныт.
- 24 шагат жапыште ик киса 300 утла шукшым пуштын кертеш — кайык-влак кочкаш пеш йӧратат, киса кочкын темше гынат — тудо кочкышым кычалеш да тудым ончыкылыклан шапашла. Кок кайык изирак садым тудлан эҥгекым ыштыше чонан-влак деч утарен кертеш.
- Киса-влак шарнен моштымо усталык дене ойыртемалтыт — кочкыш вер-влакым сайын шарнат да тушко куштылгын пӧртылыт.
- Кисам кидлан туныкташ лиеш. Кайык-влак ӱшанен моштат, но муным мунчымо-пӱктымӧ жапыште шкем аралыме койышым ончыктат.
- Киса-влак шке игыштым ик шагатыште 30-40 гана пукшат[7].
Палемдымаш
- ↑ Синичкин день 2026: какого числа, история и традиции праздника, <https://www.kp.ru/family/prazdniki/sinichkin-den/?ysclid=m3pyw68fm7412056919>. Тергыме: 20 теле 2025.
- ↑ Бобровская О. Синичкин день: что это за праздник и как его отмечать (руш.). mir24.tv. «МИР24» информационно-аналитический интернет-портал. Сетевое издание. Закрытое акционерное общество «Межгосударственная телерадиокомпания «Мир». (9 кылме 2018). Тергыме кече: 20 теле 2025.
- ↑ 1 2 Традиции предков: зачем в России 12 ноября отмечают Синичкин день, <https://rgo.ru/activity/redaction/news/traditsii-predkov-zachem-v-rossii-12-noyabrya-otmechayut-sinichkin-den/>. Тергыме: 20 теле 2025.
- ↑ 1 2 Синичкин день: праздник с заботой о пернатых и экологии, <https://tmn.aif.ru/society/sinichkin-den-prazdnik-s-zabotoy-o-pernatyh-i-ekologii?ysclid=m3q29ix48968496111>. Тергыме: 20 теле 2025.
- ↑ 12 ноября — Синичкин день: история и традиции экологического праздника, 2024-11-12, <https://iz.ru/1789206/2024-11-12/12-noabra-sinickin-den-istoria-i-tradicii-ekologiceskogo-prazdnika>. Тергыме: 20 теле 2025.
- ↑ Синичкин день: делимся интересными фактами о желтогрудых птицах. barnaul.press. Тергыме кече: 20 теле 2025.
- ↑ 1 2 3 Синичкин день 12 ноября 2024: история святых и традиции праздника | «Красный Север», 2024-11-12, <https://ks-yanao.ru/narrative/obschestvo/sinichkin-den-12-nojabrja-pokormite-ptits-i-ne-darite-obuv>. Тергыме: 20 теле 2025.