Калык-влакын ушнымаш кечышт
| Калык-влакын ушнымаш кечышт | |
|---|---|
 | |
| Ышталтын | 1996 ийыште |
| Палемдат | ий еда |
| Кече | 2 апрель |
Калык-влакын ушнымаш кечышт (руш. День единения народов) — Россий ден Белоруссийын Ушем кугыжанышыштым ыштымылан пӧлеклалтше пайрем. Ий еда 2 апрельыште палемдалтеш. Лач тиде кечын 1996 ийыште «Россий ден Белоруссийын Сообществыжым ыштымаш нерген» договорыш кидпалым пыштыме.
Договор икгай экономике кумдыкым чумырымашым, тыгак икгай законодательствыш эркын-эркын куснымашым ончылгоч палемден. Тушко кидпалым пыштымаш кок элын ваш-ваш интеграцийыштлан тӱҥалтышым пуэн.
Историй
Пайремым РФ-ын президентше Борис Ельцинын 1996 ий 2 апрельысе «Калык-влакын ушнымаш кечышт нерген» кӱштыкшӧ дене тӧнежлыме.
1997 ий 5 мартысе кӱштык дене тиде пайремым «Белоруссий ден Россий калык-влакын ушнымаш кечышт» лӱм дене тыгак Белоруссийын президентше Александр Лукашенкоат пуртен[1].
1997 ий 2 апрельыште Белоруссий ден Российын Ушемышт нерген договорыш кидпалым пыштыме. Тудын тӱҥ шонымашыже кок калыкын илыш кӱкшытшым нӧлтымаш, политике, экономике, социал да моло аланыште иза-шольо, келшыме да пырля пашам ыштыме кылым пеҥгыдемдымаш лийын. Тыгак палемдыме шонымаш-влак коклаште участник-кугыжаныш-влакын пеҥгыде социал-экономике вияҥмыштым ситарымаш лийын.
1998 ий 25 декабрьыште Белоруссий ден Российын умбакыже ушнымшыт нерген Декларацийлан, Граждан-влакын тӧр правашт нерген Договорлан, Озанлыкым вӱдышӧ субъект-влаклан тӧр условийым ыштымаш нерген Келшымашлан да тудлан Протоколлан кидпалым пыштыме. Нунын дене кок элын президентше-влакын Ушем участник-кугыжаныш-влакын калыкле суверенитетыштым арален кодымо дене Ушем кугыжанышыш шке эрык дене ушнымаш деке тарванымашым умбакыже шуяш пеҥгыде шонымышт (решимостьышт) пеҥгыдемдалтын. Документ-влак дене тыгак экономике да социал сферылаште интеграций цель дене паша корно-влакым палемдыме[2].
1999 ий 8 декабрьыште Москошто Ушем кугыжанышым ыштымаш нерген Договорлан да Ушем кугыжанышым ыштымаш нерген Договорын положенийже-влакым илышыш шыҥдарымаш шотышто Белоруссий Республик ден Россий Федерацийын паша программыштлан кидпалым пыштыме. Договор белорус да российысе калык-влакын паша, каныш, тазалыкаралтыш, туныктыш алынште тӧр праваштым пеҥгыдемден, тыгак нунылан Ушем кугыжанышын уло кумдыкшо мучко чарак деч посна кошташ правам пуэн. Документ 2000 ий 26 январьыште РФ президентын пашажым шуктышо Владимир Путин ден Белоруссийын президентше Александр Лукашенко коклаште ратификаций грамот-влак дене вашталтыме деч вара вийыш пурен[1].
Ваштарешла вашкылым вияҥдымаш
2025 ийлан кок кугыжаныш коклаште 300 утла кугыжаныш да правительстве-влак кокласе договор ден келшымашым ыштыме. Нуно тӱрлӧ аланыште пырля пашам ыштымым виктарат[3]. Тыгак СНГ, ЕАЭС, ОДКБ да ШОС кышкарыште пырля пашам ыштыме нерген икмыняр шуко могыран келшымашыш кидпалым пыштыме[2].
Ушем кугыжаныш кышкарыште икгай виктарыме (управлений) структур-влакым ыштыме — Кӱшыл кугыжаныш каҥаш, Парламент погынымаш, Министр-влак каҥаш, Ушем кугыжанышын Эреак пашам ыштыше комитетше[4].
2021 ий 4 ноябрьыште Ушем кугыжанышын Кӱшыл Кугыжаныш Каҥашыже «2021—2023 ийлан Ушем кугыжанышым ыштымаш нерген Договорым илышыш шыҥдарымын тӱҥ корныжо-влакым» пеҥгыдемден. Документ составыш отрасль виктышан программе-влак пуреныт, нуным илышыш шыҥдарымаш тӱрлӧ озанлык аланыште кок элын законодательствыжым икгаештарымашлан (унификацийлан) полшен. Тыгак документ икгай макроэкономике, окса-кредит, налог да таможньо политикым шуктымашлан негызым пыштен.
2023 ий 29 ноябрьыште Ушем кугыжанышын Министр-влак Каҥашыжын заседанийыштыже «2024—2026 ийлалан Ушем кугыжанышым ыштымаш нерген Договорын положенийже-влакым илышыш шыҥдарымын тӱҥ корныжо-влакым» сайлан шотлымо. 2024 ий 29 январьыште Ушем кугыжанышын Кӱшыл Кугыжаныш Каҥашыжын погыныштыжо документым Россий ден Белоруссийын президентше-влак Владимир Путин ден Александр Лукашенко пеҥгыдемденыт. Документ макроэкономике политике, тӱшка финанс рынкын статистикыже аланыште вашкыл пашам, тыгак келыштарыме налог политикым, икгай йӧнозанлык да аграрный политикым вӱдымашым виктара. Тидын деч посна тудо моло йодышыштат пырля ыштышашлык пашам ончылгоч палемда[2].
Российын президентше Владимир Путин:
«Ушем кугыжанышым чоҥымо коло вич ий утла жапыште россий-белорус кылым вияҥдымаште да кок могырланат пайдале интеграций процесс-влакым ончыко колтымаште ятыр пашам ышташ логалын. Нине тыршымаш-влакын лектышышт, кугемдыде ойлаш гын, илышнан чыла аланыште шижалтыт. Россий ден Белоруссийын гражданже-влак медицине да туныктыш, социал да пенсий аланыште, тыгак илыме да паша верым ойырымаште тӧр права дене пайдаланат. Пайдале сатулымо-экономике, шанче-технике да гуманитар шотышто пырля пашам ыштымаш, парламент, регион да ола-влак кокласе кыл кумдаҥеш[5]».
2021 ий 4 ноябрьыште Ушем кугыжанышын Кӱшыл Кугыжаныш Каҥашыже 2001 ий гыч пашам ыштыше Ушем кугыжанышын Сарзе доктриныжын уэмдыме редакцийжым пеҥгыдемден. У редакцийыште Эрвел Европышто сарзе-политике ситуацийын вашталтмыжым шотыш налме.
2024 ий 6 декабрьыште Ушем кугыжаныш кышкарыште Лӱдыкшыдымылык гарантий-влак нерген Договорыш кидпалым пыштыме, кудыжо обороно, суверенитетым, эрыкан улмашым да конституций радамлыкым аралымаш, кок элын кумдыкшын тичмашлыкше да тӱкныдымӧ улмышт аланыште ваш-ваш союзник обязательстве-влакым палемда[2].
Пайремлымаш
Россий да белорус пайрем ий еда кугыжаныш кӱкшытыштӧ палемдалтеш[6].
Пайремлымаш кышкарыште Москошто да Минскыште пайремле мероприятий-влак эртат. Тушко кучем да кугыжаныш виктарымаш орган-влакын вуйлатышышт, политике пашаеҥ-влак, усталык интеллигенцийын да мер калыкын еҥышт ушнат[7].
Пайремлан йӱла почеш конференций, тӱвыра да туныктымо мероприятий-влакым келыштарат[8].
1997 ий 2 апрельыште пайремлымашын икымше идалыкшылан РФ Рӱдӧ Банк 3 теҥге номиналан шарнымаш ший оксам луктын[9].
Палемдымаш
- ↑ 1 2 История Дня единения народов России и Белоруссии, 2 апреля 2019, <https://tass.ru/info/6285698>. Тергыме: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ 1 2 3 4 День единения народов России и Белоруссии, 2025-04-02, <https://ria.ru/20250402/edinenie-2008433921.html>. Тергыме: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ Беларусь и Россия отмечают сегодня День единения народов двух государств, 2025-04-02, <https://sputnik.by/20250402/belarus-i-rossiya-otmechayut-segodnya-den-edineniya-narodov-dvukh-gosudarstv-1094999100.html>. Тергыме: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ Органы власти Союзного государства. Постоянный Комитет Союзного государства. Тергыме кече: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ Участникам торжественного собрания по случаю Дня единения народов России и Беларуси, 2 апреля 2025, <http://www.kremlin.ru/events/president/letters/76609>. Тергыме: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ В Москве торжественно отметили День единения народов Беларуси и России. web.archive.org. Тергыме кече: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ Юрий Сизов. В Союзном государстве 2 апреля отмечают День единения народов России и Беларуси. Российская газета (2 вӱдшор 2025). Тергыме кече: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ 2 апреля — какой сегодня праздник?, <https://www.gazeta.ru/social/2025/04/02/20807012.shtml?updated>. Тергыме: 7 вӱдшор 2026.
- ↑ Первая годовщина договора об образовании сообщества России и Беларуси. cbr.ru. Тергыме кече: 7 вӱдшор 2026.
Литератур
Вагапов Данат Рашитович. Институциональная структура Союзного государства Белоруссии и России: состояние и перспективы // Известия Тульского государственного университета. Гуманитарные науки. — 2024. — № 3. — doi:10.24412/2071-6141-2024-3-18-33.