Атом ийпудыртыш флотын кечыже

Атом ийпудыртыш флотын кечыже
Атом ийпудыртыш флотын кечыже
	; "Ямал" ийпудыртыш Арктикысе ий вошт кая
Тӱрлылык	Профессионал
Ышталтын	1959 ий 3 декабрь
Палемдат	Россий
Пайремлымаш	3 декабрь
Кылдалтын	Арктикым пӧртылтымаш

Атом ийпудыртыш флотын кечыже — 1959 ий 3 декабрьыште увертарыме пайрем, тунам икымше «Ленин» атом ийпудыртышышто Совет Ушемын тистыжым нӧлталыныт. Пайремын кугыжаныш статусшо уке, но профессионыл да мер калык Атом флотын шочмо кечыже семын палемда. Совет Ушем да тудын деч вара пӱтынь правам шке ӱмбакыже налше Россий Федераций — тӱняште атом ийпудыртыш флотым кучышо ик эл гына.

Историй

1959 ий 3 декабрьыште Совет Ушемын тистыже, тӱнямбалне тыныс илышлан служышо, икымше ядер вий-куатан «Ленин» атом ийпудыртышеш нӧлталалтын^[1].

Хронологий

1953 ий 20 ноябрь. СССР министр-влакын каҥашышт атом ийпудыртышым ышташ кӱлмӧ нерген пунчалым луктеш.

1956 ий 24 август. Ленинградыште Адмиралтейск заводын стапельыштыже ийпудыртышым чоҥаш тӱҥалыныт.

1959 ий 3 декабрь. Совет Ушемын кугыжаныш флагше «Ленин» атом ийпудыртыш ӱмбалне нӧлталтын.

1959 ий 5 декабрь. «Ленин» атом ийпудыртыш пашашке лектын. Суднын икымше капитанже Павел Акимович Пономарёв лийын^[2].

«Ленин» атом ийпудыртыш

Ийпудыртышым ыштымаште 30 шанче шымлыше институт, 60 конструктор бюро да 200 утла йӧнозанлык предприятий-влак тыршеныт. Конструктор Игорь Африкантовын вуйлатымыж почеш ыштыме энергетике установко тыныс илышлан служышо ийпудыртышым чоҥымаште кугу сеҥымаш лийын. Проектым чумыр налмаште шанчызе-атомщик Анатолий Александров вӱден^[3].

«Ленин» атом ийпудыртыш шке пашажым 30 ий шуктен; тиде жапыште тудын ийын коштмо корно кужытшо тӱня йыр 30 гана ийын савырнымашке шуын да Йӱдвел Теҥыз корно дене 3800 судно-влакым ужатен наҥгаен^[4]. 1989 ийыште судным паша гыч кораҥдыме. 2023 ийыште «Ленин» Мурманск портышто улеш; тушан тоштерым почмо.

Атом флотын судныжо-влак

Совет Ушем жапыште тыгай судно-влак лукталтыныт:

1971—1992 ий: «Арктике», «Сибирь», «Россия», «Советский Союз», «Ямал» (Ленинградыште Балтий завод);
1982—1989 ий: «Севморпуть» лихтеровоз (Керчьысе судным чоҥышо «Залив» завод); «Таймыр», «Вайгач» (Финляндийыште совет оборудованийым да вурсым кучылтын чоҥышо «Вяртсиля» (Wartsila) компаний);

1989 ийыште Балтий заводышто «Урал» эше ик ийпудыртышым чоҥаш тӱҥалме. 1993 ийыште тудо вӱдышкӧ волен, но тиде пашам мучашлаш Совет Ушемын шаланымыже мешаен. Ты чоҥымо паша 2003 ийыште гына уэмдалтын, 2007 ий 23 мартыште «Сеҥымашлан 50 ий» лӱм дене палемдалтше ийпудыртышышто Россий Федерацийын тистыже нӧлталтын^[5]. Ийпудыртыш пашашке налалтын.

2020 ий гыч тӱҥалын, кум атом ийпудыртышым пашаш лукмо: «Арктика», «Сибирь» да «Урал»^[6]. Кызыт «Якутий», «Чукотка» да «Россий» чоҥалтыт. 2023 ийыште у атом ийпудыртыш-влакым ыштымаш 22220 проект кышкарыште шукталтеш^[7].

2023 ий ноябрьыште 22220-шо проектын у ийпудыртышыжлан «Сталинград» лӱмым пуаш пунчалме. Тиде 2023 ийлан тӱняште ик эн кугу атом ийпудыртыш улеш: кужытшо-173,3 метр, лопкытшо — 34 метр, вӱдым темдыме куатше (водоизмещение) — 33,5 тӱжем тонн. Кум метр кӱжгытан ийым пудыртен кертеш. Ийпудыртышлан «Сталинград» лӱмым пуымо нерген пунчалым Российын президентше В. В. Путин пеҥгыдемден^[8].

Событий-влак

1961 ий. «Ленин» атом ийпудыртыш историйыште икымше гана «Йӱдвел полюс-10» дрейф станцийлан пашам тӱҥалаш йӧным ыштен, телымсе пашаеҥ-влакым тушко намиен шуктен.

1970—1980 ий-влак. Йӱдвел теҥыз корно мучко ийын кошташ лийме жап ятырлан кужемын; Арктикын касвел ужашыштыже судно-влак идалык мучко коштыт.

1977 ий. «Арктике» атомоход тӱняште икымше гана Йӱдвел полюсыш чолган ийын миен шуын.

1983 ий. «Арктике» атомоход Йӱдвел теҥыз корнын эрвел ужашыштыже йӱштӧ игечеш азапыш логалше экипаж ден судно-влакым утарыме операцийым сайын шуктен^[7].

Россий атом ийпудыртыш-влак Арктике кумдыкышто шанче-шымлыме экспедицийлан пашам шукташ, тыгак аварий-утарыше операцийым эртараш йӧным ыштат. Россий атом флотын судныжо-влак Россий Федераций Обороно министерстве дене пеҥгыде кылым кучат, мӱндыр отролаште тӱрло базым, аэродромым да илем-влакым чоҥаш чолган полшат.

Палемдымаш

↑ День атомного ледокольного флота России (неопр.). Институт "Морская академия". Тергыме кече: 9 кылме 2023.
↑ 3 декабря - День рождения атомного ледокольного флота России (неопр.). Филиал Музея Мирового океана в Санкт-Петербурге ─ «Ледокол «Красин». Тергыме кече: 9 кылме 2023.
↑ День атомного ледокольного флота России (неопр.). RusTeam Media. Тергыме кече: 9 кылме 2023.
↑ Елена Сивонен. В России отмечают День атомного ледокольного флота (неопр.). Телеканал "Звезда" (3 теле 2019). Тергыме кече: 9 кылме 2023.
↑ Атомный ледокол «50 лет Победы» (неопр.). Полярная почта. Тергыме кече: 9 кылме 2023.
↑ Наталья Линкевич. Эксперт: потребность в ледоколах для работы на СМП могут пересмотреть (неопр.). РБК (13 кылме 2023). Тергыме кече: 16 кылме 2023.
↑ ¹ ² День атомного ледокольного флота России (неопр.). РИА Новости (3 теле 2022). Тергыме кече: 9 кылме 2023.
↑ Новый российский атомный ледокол получит название «Сталинград» (неопр.). РБК (18 кылме 2023). Тергыме кече: 19 кылме 2023.

[1] День атомного ледокольного флота России (неопр.). Институт "Морская академия". Тергыме кече: 9 кылме 2023.

[2] 3 декабря - День рождения атомного ледокольного флота России (неопр.). Филиал Музея Мирового океана в Санкт-Петербурге ─ «Ледокол «Красин». Тергыме кече: 9 кылме 2023.

[3] День атомного ледокольного флота России (неопр.). RusTeam Media. Тергыме кече: 9 кылме 2023.

[4] Елена Сивонен. В России отмечают День атомного ледокольного флота (неопр.). Телеканал "Звезда" (3 теле 2019). Тергыме кече: 9 кылме 2023.

[5] Атомный ледокол «50 лет Победы» (неопр.). Полярная почта. Тергыме кече: 9 кылме 2023.

[6] Наталья Линкевич. Эксперт: потребность в ледоколах для работы на СМП могут пересмотреть (неопр.). РБК (13 кылме 2023). Тергыме кече: 16 кылме 2023.

[:0-7] ¹ ² День атомного ледокольного флота России (неопр.). РИА Новости (3 теле 2022). Тергыме кече: 9 кылме 2023.

[8] Новый российский атомный ледокол получит название «Сталинград» (неопр.). РБК (18 кылме 2023). Тергыме кече: 19 кылме 2023.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]