Шыргыжалмын тӱнямбал кечыже
Шыргыжалмын тӱнямбал кечыже — шыргыжалмын тӱнямбалсе официал пайремже. Пайрем кажне ийын октябрьысе икымше кугарнян да 25 июльын палемдалтеш, а 1980 ий гыч тыгак 12 апрельыште.
Тӱнямбал кечын историйже
Пайремын шочмыжо США-се сӱретче Харви Болл дене чак кылдалтын. 1963 ийыште американ страховатлыше «State Mutual Life Assurance Company of America» фирмын еҥже-влак сӱретче деч компанийыштлан иктаж-могай ушеш кодшо логотипым шонен луктын сӱретлаш йодыныт. Сӱретче вигак шке ямдылыме сӱрет-влакшым темлен, ты пашажлан заказчик-влак деч 50 долларым налын. Харви Боллын «State Mutual Life Assurance Company of America» компанийлан колтымо сӱретшым таче интернетым палыше кажне еҥ, йоҥылыш лийде, смайлик манеш. Компаний логотипан бейжим ыштен да шке пашаеҥыштлан пуэден. Тиде сӱрет тыге кумдан шарлен, икмыняр тылзе гыч шыргыжше чурий-влак компанийысе визитке ден бейжиште веле огыл, а чыла вере, эсогыл шырпе коробкаштат сӱретлыме лийын. США-ште эсогыл почтовый маркым савыктеныт.
Болл пиалан лийын, кузе пиалан лиеш уста айдеме, тудо умылен, сӱретлыме пашаже тудымат илен эртара. Художник ик интервьюжышто ойлен:
«Айдеме тукымын да сымыктышын историйыштыже эше ик тыгай пашат лийын огыл, кудо тынар кумдан шарлен, тынар шуко пиалым, куаным да ракатым конден. Пеш тыглайын ыштыме, но чылаштлан раш лийын»[1].
А 1999 ийыште сӱретчын темлымыж почеш икымше гана Шыргыжалме тӱнямбал кече пайремлалтын. Пайремым негызлыше айдеме тиде кече сай кумыллан пӧлеклалтшаш ман шонен.
Cмайликын тӱрыс историйже
Смайлик (англ. smile — шыргыжмаш) — интернетыште тӱрлӧ знак, буква, цифре полшымо дене сӱретлыме, ала-могай гынат кумылым ончыктышо тамга. Смайликын авторжо уло: американ Харви Болл икымше гана нарынче тӱсан шыргыжше чурийым сӱретлен.
1960-шо ийла тӱҥалтыште Америкыште кугу страховатлыше компаний-влак иктеш ушнаш тӱҥалыныт. Тиде паша пеш нелын каен да пашаеҥ-влакын корпоратив мораль манмыштымат чот эмгатен. Вес семынже, служащий-влакым умылен шукташ лийдыме эрласе кече шыдештарен, кумылыштым волтен да ойгандарен. State Mutual Life Assurance Cos. of America компаний шке пашаеҥжын «боевой духшым» нӧлталаш шонен пыштен, клиент-влак дене вашлиймышт годым, телефон дене кутырат але документ-влак дене пашам ыштат — шыргыжалаш йодыныт. Ты шонымашке шуашлан, пеш тыглай рекламе акцийым эртараш шоненыт, тиде акцийлан ушеш кодшо тамга кӱлын да 1963 ий декабрьыште страховщик-влак Харви Болл дек толыныт.
Варажым Болл шарнен ойлен: ты сомылым шукташлан тудлан улыжат лу минут наре жап кӱлын. Пашажлан 45 долларым тӱленыт, да тиде чыла парыш лийын, кунам Болл смайликлан акым налын, тудо эсогыл тамгам ужалыме марке семын регистрироватлаш шонен огыл, шке автор праважымат арален огыл да, эргыжын Чарльз Боллын (Charles Ball) мутшо почеш, нигунамат тидын нерген чаманен огыл: «Тудо оксам кучылт моштен огыл». Тудо чӱчкыдын тыге ойлен: «Эй, мый иканаште ик бифштексым гына кочкын кертам да икмыняр автомобильым иканаште виктарен ом керт».
Икымше смайликым булавке дене пижыктыме, тудым служащий ден клиент компаний-влаклан значок семын ыштыме.
Смайликан значок калыклан келшен. Тудо State Mutual Life Assurance Cos. of America компанийын клиент ден агентше-влаклан тунар келшен, икмыняр жап гыч компаний 10 тӱжем значокым ыштыктен.
Но смайлик уло тӱнялан 1970 ийыште гына палыме лийын, кунам Испаний гыч кок иза-шольо смайликлан «Have a Happy Day» ӱжыкмутым шонен луктыныт.
Тыгай ӱжыкмутан шыргыжше сӱрет вигак хит лийын, да смайлик тунамак эмблемылаш, открыткыш, футболко да бейсболкылаш логалын — икманаш, вашке ужалалт кертше арверлаште чыла вере шыргыжше чурий лийын.
Мутат уке, авторын праваж нерген иктат шарналтен огыл, а США-н почто службыжо Боллын смайликше дене маркымат луктын.
1971 ийыште француз амалкалче Франклин Лоуфрани (Franklin Loufrani) шыргыжше чурийжым 80 утла эллаште торговый марке семын регистрациым ыштен. Лоуфрани ойлен: тудо 1968 ийыште |Парижыште тиде тамгам ыштен. Лоуфрани шке Smiley Licensing корпорацийжым ыштен да икмыняр ий жапыште тӱня мучко пеш сайын поен, тыгодым США-м ӧрдыжеш коден. Болл Лоуфранилан искым пуэн огыл, но лектыныт вес «Деятель-шамычат», кудо смайликым ыштымышт нерген ойленыт. Садлан кӧра варажам Болл чыла тидым ончен ноенат, шыргыжалмын шке версийжым регистирироватлен, да инициалжым шынден. Болл шонен лукмо тамгаж нерген кугу кутыраш йоратен: «Айдеме тукымын ден сымыктышын историйыштыже але ик пашат лийын огыл, кудо тынар кумдан шарлен да тынар пиалым, куаным да ракатым конден. Тыге простан ыштыме нимат лийын огыл, но чылаштлан умылаш лийше».
Илалшырак лиймекыже, Харви Болл Мландывалсе шке порысшо нерген мучашлан тыге палемден: — тудо шкенжым Пиалын тӱнямбал посол семын ужын,эсогыл пайремымат шонен луктын — 1 октябрь — шыргыжалмын тӱнямбал кечыже (англ. World Smile Day). Тудо шонен: ты кече сай кумыллан, поро пашалан пӧлеклалтшаш, пӱтынь кече «Порым ыштыза» ӱжыкмут дене эртышаш. «Ик шыргыжалмылан полшыза». Болл, очыни, пиалан айдеме лийын. Икшывыже-влак ойлат: сӱретшым миллион дене савыктыше-влакым тудо нигунамат шыдын да ужмышудымын ончен огыл. Тудо 2001 ий 12 апрельыште 79 ияш колен.
Харви Боллын негызлыме «Шыргыжалмын тӱнямбал корпорацийым» (англ. World Smile Corporation) тудын эргыже Чарльз вуйлата, тудо тӱткын маркын кучылталтмыжым эскера: «Мемнан порысна Harvey Ball Signature Smile марке дене лукмо сатум ышташ, лицензийым кучаш, ужалаш» манеш тудо.
Сатушто Харви Боллын кидпалыже ыштыш-кучышын чын улмыжым гарантироватла. Но мо чынже денак сай пашалан шотлалтеш — World Smile Corporation компанийын ыштен лукмо сатум ужалыме чыла парыш, налогым тӱлымӧ деч вара суап пашалан (благотворитель) гына кучылталтеш. «Ме уло тӱняште йоча-влаклан полшена. Смайликым кучылтшо нимогай корпораций тидым ок ыште»[2].
Тыгак ончо
- Воштылмо кече
- Шоныдымын порылыкым ончыктымо кече
- Шупшалалтме тӱнямбал кече
- Ӧндалме кече
- Тӱнямбалысе вуйлугымо модыш кече