Шочмо Эл-ава ӱжеш

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Скульптур
«Шочмо Эл-ава ӱжеш!»
Мамаев курган (4).jpg
48°44′32″ с. ш. 44°32′13″ в. д.GЯO
Эл  Россий
Ола Волгоград
Проектын авторжо Е. В. Вучетич,
Н. В. Никитин
Архитектор Белопольский, Яков Борисович[d] да Дёмин, Вениамин Алексеевич[d]
Негызлалтын 1959
Чоҥымаш 1959 — 1967 ийла
Статус Объект культурного наследия народов РФ - федерал кӱкшытан Россий калыкын тӱвыра югыпого объектше - федерал кӱкшытан. Рег. № 381410012530236 (ЕГРОКН). Объект № 3410022020 (БД Викигида)
Кӱкшыт 85 м
Материал Бетон[d] да трос[d]
Сайт stalingrad-battle.ru
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Шочмо Эл-ава ӱжеш!» скульптур — Мамай курганыште «Сталинградысе кредалмашын геройыштлан» ансамбль-шарныктышын композиций рӱдыжӧ, Волгоград олан да Волгоград областьын областьын символжо. Тӱнямбалысе ик эн кӱкшӧ статуй, Российын эн кӱкшӧ статуйжо. «Российысе шым ӧрыктарыше» гыч иктыжлан шотлымо[1].

Чумыр увер

Мемориалым ыштымаште скульптор Евгений Вучетич ден инженер Николай Никитинын вуйлатыме специалист-влакын кугу командыже тыршен.

«Шочмо Эл–ава» — «Сталинградысе кредалмашын геройыштлан» пӱтынь мемориалын композиций рӱдыжӧ. Тудо лойгалтше вургеман ӱдырамашым ончыкта, тудыжо пурла кидыштыже кавашке нӧлталме кердым кучен. Пеш кугу статуй Мамай курган ӱмбалне веле огыл, тыгак шуко, тидын шотыштак олан мӱндыр кундемлаже ӱмбалнат озалана. Скульптур тушман ваштареш иктеш ушнаш да Шочмо Элым аралаш кынелаш ӱжшӧ ӱдырамашын аллегориян сынже семын лийын.

Проект-влакын конкурсышт

Сталинград кредалмаш ик эн шуко вӱрым йоктарымашан веле огыл, а Кугу Ачамланде сарыште тура вашталтышым ыштыше лийын. Ола верч кредалмаште тӱжем дене салтак-влак коленыт, сандене Сталинградыште куатле монументым нӧлталаш шонымаш кредалмаш пытыме деч вара вигак шочын. 1944 ий сентябрь гыч 1955 ий йотке СССР-ыште эн сай проектлан конкурс эртен. Ушнышо-шамыч коклаште палыме архитектор-шамычат, сарзе-полевой почтым окопла гыч вигак колтылшо палыдыме салтак-шамычат лийыныт. Эсогыл йотэл еҥ-влакын проектыштым онченыт: Марокко гыч, Шанхай гыч. Шонымаш-влак чылт тӱрлӧ лийыныт. Мутлан, архитектор Георгий Марцинкевич кӱшнӧ Сталин капкылан кӱкшӧ колонным шогалташ темлен, а Андрей Буров — левыктыме танк-влак гыч ыштыме кышкаран 150 метран пирамидым[2].

Палемдаш кӱлеш, Евгений Вучетич тиде конкурсыш ушнен огыл. Тудо жапысе манеш-манеш почеш, тудо шке проектшым Сталин дене шкеж денак каҥашен[2].

Чоҥымаш

«Шочмо Эл-ава ӱжеш!» скульптур — моткоч неле инженер-техникан чоҥымаш, тудым илышыш шыҥдараш эн тӱрлӧ технике областьла гыч пеш шуко специалистым ушаш кӱлын.

Чоҥышаш верым олан эн кӱкшӧ точкыж деч (102-ш кӱкшака) 200 метр ӧрдыжтӧ ойырен налме. Тудым шке ыштыме йӧн дене кугемденыт. Монументым ыштыме паша 1959 ий гыч кандаш ий каен шоген. 1967 ий 15 октябрьыште мемориалым пайремлын почмаш лийын.

Эн тӱҥалтыште Вучетич йӧршеш вес тӱрлӧ сарзе композицийым ышташ палемден. Элым вуйлатыше-влакын пеҥгыдемдыме икымше проект почеш ӱдырамаш пелен сукен шичше да тудлан кердым пуышо салтак лийшаш улмаш. Но чоҥымо пашам тӱҥал колтымеке да икмыняр объект ямде лиймеке, Вучетич проектым йӧршеш вес семын вашталта. Салтакын капкылже йомеш, а керде ӱдырамашын кидышкыже логалеш. Пуртымо вашталтышым скульптор тыге умылтаен: Сталинград кредалмаш дене сар пытен огыл, тугеже салтак шке кердыжым эше нигӧланат пуэн сеҥен огыл. Пытартышлан Мамай курганыште статуй йол йымак кондышо, тудын марте чоҥен шуктымо тура тошкалтыш йомын. А тудын олмеш Вучетич арка мучко серпантинан корным колтен. Корно тӱр мучко Сталинград кучедалмаште лийше Совет Ушем Герой-влакын 37 гранит шӱгар кӱыштым вераҥдыме[1]. Туштак Сталинград кучедалмаште поснак ойыртемалтше 62-шо армийын командующийжым, Совет Ушем Маршал Василий Иванович Чуйковым тойымо. «Шочмо Эл-ава ӱжеш!» статуй йымалне курганыште 34 500 еҥ – Кугу Ачамланде сар жапыште колышо салтак ден тыглай еҥ-влак — лыпланен кият[3]. Монументын кугытшат вашталтын. Эн тӱҥалтыш проектыште скульптурын кӱкшытшӧ 25 метр улмаш. Варарак тудо 36 метр марте кушкын. Но Хрущёвын шкенжын кӱштымыж почеш «Шочмо Эл-ава» мучашлан 52 метр марте кушкын. КПСС ЦК-н икымше секретарьже совет мемориал Нью-Йоркысо Эрык статуй деч кӱкшырак лийжак манын шонен (пьедестал деч посна 46 метр).

«Шочмо Эл-ава» — Совет Ушемыште тиде кӱртньӧ-бетон гыч ыштыме икымше шарныктыш. Сар деч вара тиде ик эн шулдакан материал улмаш. Но тыгайым ойырен налмылан кӧра идалык гычак икымше нелылык тӱҥалын. Монумент ансамбльым почмо деч вара вес ийынынжак скульптурышто тыгыде шелше лектедаш тӱҥалын. Ий еда скульптурын вуйжым да кидшым, тудо кужу жап шогыжо манын, вӱдым шӱкалше йӧнештарыш дене леведыныт[2].

Кокымшо нелылык керде дене кылдалтын. Эн тӱҥалтыште тудым рӱдаҥ кертдыме вурс гыч ыштыме да титан лаштык дене комыжлымо улмаш. Но тыге лектын: мардежеш керде чот лӱҥгалтеш да тидын годым мӱгыра. 1972 ийыште тудым у, вурс гыч ыштыме дене алмаштеныт, мардежоҥым иземдаш лӱмын ыштыме рожан-влакым шӱткаленыт.

Скульптур кӧргыштӧ пӧлем гай койшо вияш лукан изирак ячейке-влак улыт. Капкылым ярус ден почеш вигак Мамай курганыште веленыт. Скульптурын вуйжым, кидше ден шарфшым мландыште посна веленыт да шке верышкыже башне кран дене шогалтеныт. «Шочмо Эл-аван» пырдыжшын кӱжгытшӧ кугу огыл — 25-30 сантиметр веле. Конструкций утларак пеҥгыде лийже манын, тудым ончылгоч шуарыме кӱртньӧ-бетон гыч ыштеныт. Конструкцийын пеҥгыдылыкшым 117 канат гыч шогышо системе куча, нуно чарныдеак шупшылалтше улыт. Нуно эн тӱҥалтыш кӱкшыт гыч «Родина-аван» кидше ден шлейфше-влак марте эртат[1].

«Шочмо Эл-аван» прототипше

Шуко тӱрлӧ ӱчашымаш годым искусствовед-влак ик шонымашыш толыныт: скульптурым ышташ Вучетичым Парижыште Триумфан аркыште верланыше «Марсельезе» барельеф, тыгак Самофракийысе Никан антик скульптуржо кумылаҥденыт. Ӱдырамаш юмат шке икшывыж-влакым тушман ваштареш кучедалаш ӱжын.

Волгоградысе статуйын тӱҥалтыш сынже семын кӧ лийын кертме шотышто икмыняр шонышмаш уло. Кумдан палыме версий почеш, скульптор капкылым дискым кышкылтше совет спортсменке Нина Думбадзе гыч, а чурийым шке Вреа ватыж гыч ненчен. Тыгак, тӱрлӧ палдарымаш почеш, Никитинлан Барнаулысо педагогике училищын студенткыже Анастасия Антоновна Пешкова[4], Волгоградыште илыше Валентина Изотова[5] але Екатерина Гребнева позироватлен кертыныт[6].

Кумыт гыч иктыже

Оҥай: «Шочмо Эл-ава» — тиде шкевуя шарныктыш огыл, а композицийын кокымшо ужашыже, кушко тыгак Магнитогорскысо «Тыл — фронтлан» монумент да Берлинысе «Воин-утарыше» пурат. Нуным чылаштымат Сеҥымаш Керде иктеш уша.

Техникылык данный-влак

Чоҥымаш

Скульптур ончылгоч шуарыме кӱртньӧ-бетон гыч ышталтын. Тидлан 5500 тонн бетон да 2400 тонн кӱртньӧ конструкций каен — да тыште шарныктыш шогымо негызым шотыш налме огыл.

Скульптурын чумыр кӱкшытыштшӧ — эн кӱшыл точкыжо — кердын кошар мучашыже марте — 85 метр — да шогалтыме плита дене пырля — 87 метр. Ӱдырамашын капкылже 52 метр лиеш, тидыже айдеме капым 30 пачаш кугемдымылан келшен толеш[1]. Статуй 2 метр кӱкшытан плита ӱмбалне шога, а плита — 16 метр келгытан бетон негызыште. Тудын йӧршеш гаяк ужаш ок лий, вет тӱҥ ужашыже мландыш уралтын. Шарныктышын нелытше — 8 тӱжем тонн утла. Конструкцийын пеҥгыдылыкшым Н. В. Никитин шотлен луктын, тудак Москошто Останкинысе телебашньым чоҥен.

Уэмден тӧрлатымаш

2019 ийыште уэмден тӧрлатымаш

2009 ийыште ВВС уверым савыктен: мланде йымалысӧ вӱд эрозийлан кӧра «Шочмо Эл-ава» тайнен лӱдыкшым луктеш[7]. Тиде материаллан келшышын, статуй негызыш пеҥгыдемалтын огыл, а тудын ӱмбалныже шке нелыше дене гына шога. Негыз эшеат утларак тайна гын, капкыл унчыливуя сӱмырлен кертме кугу лӱдыкшӧ лектеш.

2010 ийыште пӱтынь монументым чумыр шымлыме паша тӱҥалын: кӱртнӧ-бетонынат, тыгак негызынат могай улмышт шымлалтын[8].

2013 ий июль тӱҥалтыште пале лийын: статуй вашке кумыкталтеш, молан манаш гын тудын начар негызше кандаш тонн нелытан конструкцийым кучен огеш сеҥе. Тылеч посна, кызытак бетон кердым алмашташ кӱлын. Тыгеракын, монументым уэмден тӧрлаташ палемдыме роскот чот кугемын[9].

Пашан проектше кандаш ий мучко, 2016 ий марте, ямдылалтын[10]. 2010 ий шыжым статуйын лӱдыкшыдымылыкшылан йӧным ыштыме шотышто паша тӱҥалын [8]. 2017 ийыште туткар ваштареш ямдылалтме паша ышталтын: статуй кӧргысӧ канат-влакым алмаштеныт, кӧргысӧ пӧлемлам ачаленыт, волгалтарымым да пожар йӧртымӧ системым уэмденыт.

2019 ий март гыч 2020 ий май марте статуйын тӱжвал ӱмбалжым уэмден тӧлатымаш каен. Пашам Сеҥымашын 75-ше идалыкшылан мучашлыме[11]. Уэмден тӧрлатыме паша кайыме жапыште скульптур йыр 30 ярусын пӱтырнышӧ 60 метр кӱкшытан да 270 тонн нелытан чоҥыш лесам ыштыме[12]. Паша статуйым лавыра да регенче деч эрыкташ, тудлан эн тӱҥалтышысе тӱсым пӧртылташ да бетонышто шелше-влакым тӧрлаташ манын шукталтын, тудын чумыр кужытшо, реставратор-влакын шотлымышт почеш, 13 километрыш шуын. Тылеч посна, рӱдаҥше арматур ужаш-влакым уэш тӧрлатыме[13]. Шарныктышым тыге кугун, чумыр уэмден тӧрлатымаш икымше гана эртаралтын[12].

Моло статуй-влак дене таҥастарымаш

  • «Шочмо-ава ӱжеш!» скульптур тӱняште эн кугу (тудо жаплан) скульптур-статуй семын Гиннессын рекорд книгашкыже пурталтын[14]. Тудын кӱкшытшӧ — 52 метр, кид кужытшо — 20 да керде кужыт — 33 метр. Скульптурын чумыр кӱкшытшӧ — 85 метр. Монументын нелытше — 8 тӱжем тонн, а кердын — 14 тонн[15].
  • Моло палыме скульптур-влак дене (постамент деч посна) таҥастараш гын, Эрык статуй 46 метр кӱкшытыш веле шуэш, Рио-де-Жанейрошто Касарыше Христосын — 38 метр, а ВДНХ-ште «Пашазе ден колхознице» — 25 метран. «Шочмо Эл-ава ӱжеш!» скульптурым чоҥымо жаплан СССР-ыште веле огыл, тӱняштат эн кӱкшӧ статуй лийын да Гиннессын рекорд Книгашкыже пурталтын. Эсогыл пеш кугу у скульптур-влак шочмо деч варат 2018 ийыште Индийыште 182 метран «Икоян улмо Статуй» лекме марте «Шочмо Эл-ава» тӱняште религий дене кылдалтдыме эн кугу статуй лийын кодын[1]. Тӱняште таче тудо капкылым тӱрыс кӱкшыт дене ончыктышо лу эн кӱкшӧ статуй радамыш пура да умбакыжат Российысе эн кӱкшӧ скульптур лийын кодеш[16].
  • Шола гыч пурлашкыла кӱкшыт шотышто (тидын шотыштак пьедесталыштге) тӱнямбалне эн кугу статуй-влак дене таҥастарымаш: Икоян улмо Статуй, Шошо Храмысе Будда, Эрык Статуй, Шочмо Эл-Ава, Касарыше Христосын статуйжо да «Давид» (Микеланджело).

    Шола гыч пурлашкыла кӱкшыт шотышто (тидын шотыштак пьедесталыштге) тӱнямбалне эн кугу статуй-влак дене таҥастарымаш: Икоян улмо Статуй, Шошо Храмысе Будда, Эрык Статуй, Шочмо Эл-Ава, Касарыше Христосын статуйжо да «Давид» (Микеланджело).

  • Шола гыч пурлашкыла кӱкшыт шотышто (тидын шотыштак пьедесталыштге) Российыште эн кугу статуй-влак дене таҥастарымаш: Сеҥымаш Монумент, Сандалыкым сеҥыше-влаклан, Петр I шарныктыш (Моско), Пашазе ден колхознице, Юл-Дон каналыш пурымаште Ленинлан Шарныктыш, ВОВ ийлаште Совет Заполярьем Аралыше-влаклан]]

    Шола гыч пурлашкыла кӱкшыт шотышто (тидын шотыштак пьедесталыштге) Российыште эн кугу статуй-влак дене таҥастарымаш: Сеҥымаш Монумент, Сандалыкым сеҥыше-влаклан, Петр I шарныктыш (Моско), Пашазе ден колхознице, Юл-Дон каналыш пурымаште Ленинлан Шарныктыш, ВОВ ийлаште Совет Заполярьем Аралыше-влаклан]]

Галерей

  • Маньчжурий олаште (Китай) скульптурын копийже

    Маньчжурий олаште (Китай) скульптурын копийже

  • Россий Банкын шарныктыш оксаже, 2015 ий 30 декабрьыште луктын

    Россий Банкын шарныктыш оксаже, 2015 ий 30 декабрьыште луктын

  • Россий Банкын шарныктыш оксаже, 2013 ий 22 майыште луктын

    Россий Банкын шарныктыш оксаже, 2013 ий 22 майыште луктын

  • Российын почтылык блокшо, 2002.

    Российын почтылык блокшо, 2002.

  • Волгоград областьын гербше

    Волгоград областьын гербше

  • СССР-ын маркыже, 1973

    СССР-ын маркыже, 1973

  • СССР-ын почтылык блокшо, 1973 ий № 4212. «Сталинградысе кредалмашын геройжо-влаклан» шарныктыш-ансамбль

    СССР-ын почтылык блокшо, 1973 ий № 4212. «Сталинградысе кредалмашын геройжо-влаклан» шарныктыш-ансамбль

  • СССР почто, 1971

    СССР почто, 1971

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Мамаев курган. Скульптура «Родина-мать зовет!» // Волгоградская область.
  2. ↑ 1 2 3 «Родина-мать зовет!» 10 фактов о монументе, <https://web.archive.org/web/20180129195350/https://www.culture.ru/materials/159169/rodina-mat-zovet-10-faktov-o-monumente>. Тергыме: 27 пургыж 2017. 
  3. ↑ Надежда Кузьмина. 7 малоизвестных фактов о скульптуре «Родина-мать зовет!» // Аргументы и факты. — 2013. — 31 сӱрем.
  4. ↑ Иванушкина Полина.  «Слушайте! Я — Родина-мать!» // Аргументы и факты : газета. — 2013. — № 17 (1694) за 24 апреля. — С. 69.
  5. ↑ Родину-мать зовут Валей. // Волгоград-Инфо (15 пеледыш 2003). Тергыме кече: 17 шыжа 2010. Архивировано из оригинала 28 вӱдшор 2009 ий.
  6. ↑ Галкина Анна. Родина-мать обосновалась на Семи Ветрах (недоступная ссылка — история). // Ваша газета (8 пеледыш 2011). Тергыме кече: 15 кылме 2011. Архивлыме 4 пургыж 2012 ий.
  7. ↑ Richard Galpin. Russia's massive leaning statue (англ.) // BBC News. — 2009. — 8 May.
  8. ↑ 1 2 Григорий Стацкий. «Родина-Мать» ушла на «больничный» // V1.ru. — 2010. — 18 шыжа.
  9. ↑ Kirill Braga. Iconic Volgograd Statue Could Collapse At Any Time - Expert (англ.) // RIA Novosti. — 2013. — 10 July.
  10. ↑ А. Серебряков. По колено в лесах: как ремонтируют самый высокий памятник в России. NGS24.ru (29 пеледыш 2019). Тергыме кече: 23 идым 2019. Архивлыме 23 идым 2019 ий.
  11. ↑ В Волгограде к 75-летию Победы завершена реставрация скульптуры «Родина-мать». Новости. Первый канал (руш.). Тергыме кече: 27 пеледыш 2021. Архивлыме 22 шорыкйол 2022 ий.
  12. ↑ 1 2 А. Ларина. Реставрация монумента «Родина-мать зовет» завершится осенью. RG.ru (25 сӱрем 2019). Тергыме кече: 23 идым 2019. Архивлыме 23 идым 2019 ий.
  13. ↑ Тринадцать километров трещин. Реставрация монумента «Родина-мать зовет» (руш.). РИА Новости (25 идым 2019). Тергыме кече: 25 идым 2019. Архивлыме 25 идым 2019 ий.
  14. ↑ Скульптуре «Родина-мать зовет!» придадут статус особо ценного объекта Архивысе копий 3 пургыж 2022 гыч
  15. ↑ Памятник "Героям Сталинградской битвы" на Мамаевом кургане в Волгограде. Тергыме кече: 3 пургыж 2022. Архивлыме 3 пургыж 2022 ий.
  16. ↑ Мария Волуйская. Скульптура «Родина-мать» в цифрах и фактах. Справка // Аргументы и факты : сайт. — 2017. — 15 шыжа.

Кылвер-влак

Тӱжвал сӱрет-влак
Родина-мать
(Сферическая панорама у подножья монумента)
Скульптура Родина-мать зовет
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шочмо_Эл-ава_ӱжеш&oldid=1171044" гыч налме