Шонданын тӱнямбал кечыже

Шонданын тӱнямбал кечыже (WTD) — Ушымо Калык-влак Организацийын официал тӱнямбал кечыже) — 19 ноябрьыште палемдат, санитарий шотышто глобал кризисым сеҥаш кумылаҥдыме шот дене увертаралтын. Пӱтынь тӱняште 4,2 миллиард еҥ «лӱдыкшыдӧ санитарий» деч посна йошкына да 673 мйошкынлион наре еҥ виш дефекций дене пайдалана. Ӱшанлын вияҥме шотышто шонымаш чылаштлан санитар йӧным саемден шуктымашке да виш дефекцийым чарымашке виктаралтын. Шонданын тӱнямбал кечыже молан ышталтын, еҥ-влакым палдараш, ты йӧным саемдыме пашашке ушаш да кумылаҥдаш. ООН-ын Тӱҥ Ассамблейже Шонданын тӱнямбал кечыжым 2013 ийыште официально увертарен, («Санитарий чылаштлан» A/RES/67/291 пунчал), тидын деч ончыч Сингапур саде пунчалын проектшым темлен (ООН-ысо Тӱҥ Ассамблейжын икымше пунчал проектше).

Ондакше Шонданын тӱнямбал кечыжым палемдаш Тӱнямбал шондан организаций темлен улмаш да 2001 ий гыч тӱҥалын палемдалтын. UN-Water Шонданын тӱнямбал кечыжым официалне эртара. UN-Water Шонданын тӱнямбал кечын сайтшым куча, ий еда посна темым ойыра. 2019 ийыште «Нигӧм шеҥгелан кодыде» теме ӱшанлын вияҥме шотышто рӱдӧ шонымаш лийын. Тылеч ончычсо ийлаште пӱртӱс пунчал, йогымо вӱд, шондан да паша вер, тыгак шондан да кочкыш йодыш-влак ончалтыныт. Шонданын тӱнямбал кечыже коммуникаций кампаний да моло мероприятий дене палемдалтыт. Умылтарыме пашам виктараш, еҥ-влакым кумылаҥдаш ООН-ын организацийже-влак, верысе меркалыкын ушемже, волонтер-влак мероприятийлам шкеак палемдат. Шондан кӱлешан, молан манаш гын, эре пашам ыштыше шондан мер калыкын тазалыкшым аралымаште, айдемын лӱмнержым чеслымаште, лӱдыкшдымылык шотышто, поснак ӱдырамаш-влаклан, моткоч сай йӧн. Экскремент лӱдыкшӧ улмыжо санитарий системысе чер-влакым шаркалаш эрыкым пуа. Тиде мланде гоч куснылшо, вӱд гоч кайыше неле черлан, тыгай мутлан, холерылан, диарейлан, брюшной тифлан, дизентерийлан да шистосомозлан ылыжаш амалым ыштат.

Координатор

2013 ийыште ООН-Вӱд да «Йӱмӧ вӱд ден тӱҥ санитар йӧн эн кӱлешан теме кумдык» Шонданын тӱнямбал кечыжым эртаралтмым талук еда эскераш мандатым налыныт.Тиде мандат нерген ООН-ын A/67/L.75. пунчалыштыже сералтын.

Тудо Тӱнямбалсе кечылан пӧлеклыме ООН-ысо лӱмын ыштыме тӱшка консультацийыште, кудыжо Вӱд поянлык шотышто организаций-член-влак гыч шогат, эртыше идалыкысе вӱд поянлык шотышто доклад негызеш темым ойыра да увер кампанийлан Шондан кечылан пӧлеклалтше увер-влакым ямдыла.

UN-Water Шонданын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклалтше веб-сайтын пашажым виктара, тыште тӱҥ йодыш-влакым тӧрла,

Шонданын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклалтше чумыр кампаний граждан обществым, аналитике центр-влакым, виктердыме организаций, учёный, корпораций-влакым коммуникаций шотышто келшен толшо йошкынышкыл вапшыште эртыше кампанийлаш иктеш уша. Мучаш шонымаш тыгай улеш: икшырымын Ӱшанлын ончык вияҥме программын 6 цельышкыже шушашлан тӱрло организаций ден виктер-влакым санитарий йодышла дене пашам ышташ кумылаҥден шогыман.

Ий еда ямдылыме теме

2012 ий гыч тӱҥалын Тӱнямбал кечын темыже-влак ий еда ойырен налалтыныт да келшен толшо коммуникаций кампанийын негызшылан шотлалтыт. 2016 ий гыч Вӱд поянлык нерген доклад негызеш Шонданын тӱнямбал кечыжлан, тыгак Вӱдын тӱнямбал кечыжланат ик идалыкаш теме увертаралтеш.

2019 ий — «Нигӧмат шеҥгелан кодыде», тугай еҥ-влак ӱмбаке тӱткышым виктара, могайышт «тыгак социал, экономике да экологий могырым эҥгекым тӧрлыдымылан кӧра, санитарий деч посна кодыныт».

Тидыже Ушанлын вияҥмашын 6 цельже дене чак кылдалтын, тушто 2030 ий марте санитар йӧнла дене чыланат пайдаланен кертышт манын возымо, тыгодым ӱдырамаш ден ӱдыр-влакын кӱлешлыкыштлан, тыгак начар йошкынышыште улшо-влаклан посна тӱткышым ойыраш.

2018 — Пӱртӱс пунчал (слоган: «Кунам пӱртӱс ӱжеш»)
2017 — Йогышо вӱд
2016 — Шондан да паша
2015 — Шондан да кочкыш
2014 — Иктӧрлык да лӱмнер
2013 — Туризм да вӱд

Событий да мероприятий-влак

Отчётым колыштмаш

Южо организаций Шонданын тӱнямбал кечыжлан шондан нерген (але санитарий дене кылдалтше) иктешлымашым савыктат. Мутлан:

Шондан оҥан коалицийже (2017) «Анык Санитарий»
Оласе нужна-влаклан вӱдым да санитарий (WSUP) (2017) «Фекал йошкын шотышто йӧнан вуйлатымын ойвозыш»
Пашан тӱнямбал бюрожо (МОТ) (2016) «WASH @ Work: шкевуя тунемаш ойвозыш»
ВОЗ, ЮНИСФ ден ЮСАИД (2015) «Вӱдын сайлыкшым, санитарийым да гигиеным тӧрлымаш кочкыш шотышто сайлыкым конда: политике ден программе-влаклан практик йӧн-влак»

Мероприятий-влак

2019 ий. Шонданын тӱнямбал кечыжлан палемдыме мероприятий-влак, мутлан, США-ште «Терыс дене виктарымаш — самрык-влакым молан туныкташ лиеш!», Ирландийыште «Мушкын колтымо деч ончыч шоналте», «Чылаштлан шондан» сылне инсталяций-влак, Мадхья-Прадеш штатысе, Индийысе ялысе йошкынемлаште кундемлаште кампаний-влак.
2018 ий: 2018 ийысе Шондан кечылан пӧлеклалтше мероприятий-влак тӱрлӧ пашам авалтеныт, мутлан, «хакатон» Ганыште цифровый йодышым тӧрленыт, Данийыште «Инженер-влак чек деч посна» семинар эртен, Канадыште «Туалет»: Ek Prem Katha (англичанла — Туалет: история любви) кином ончен каҥашеныт, Индийыште школысо сӱрет конкурс лийын.
2017: Пеҥгыде санитарий шотышто Алянс член-влак (SuSanA) — Шонданын тӱнямбал кечыж йыр ушнен, 2017 ийыште Википедийыште WASH статья-влакым уэмденыт.Тиде калыклан санитарийын кризисше нерген шинчымашым пуаш полшен.
2017 ий 19 ноябрьыште лукмо «Следуй за потоком» документ кингом еҥ-влаклан ончыктеныт да умылтареныт, Манхэттеныште шонданым мушкын колтымке, Нью-Йоркысо уремлаште мо лиеш. 2017 ийыште, Шонданын тӱнямбал кечыж деч ончыч, пӱтынь тӱня мучко санитарий темылан пӧлеклалтше «Писын куржмаш» мутланымашке погыненыт. 42 эллаште 63 мероприятийлам эртарыме.

Мероприятий радамыш весела куржталмашым, пайдале мутланымашым, шонданым эрыктыме программым, канавал да эсогыл мотоциклист-влакын парадышт пурталтын. Тыгай эл-влак ты радамыште лийыныт: Бангладеш, Бенин, Бутан, Бурунди, Камбоджа, Камерун, Канада, Китай, Конго-Браззавйошкынь, Франций, Гамбий, [[Германий], Гана, Индий, Индонезий, Италий, Кений, Монголий, Мозамбик, Намибий, Нидерланд, Пакистан, Филиппины, Танзаний, США да Вьетнам.

Полыш

Социал вапшын полышыжо

Сайт https://www.worldtoiletday.info/

Шонданын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклыме кампаний да тудын дене кылдалтше возыктыш-влак социал сеть, лӱмын ыштыме веб-сайт да моло канал гоч миллион дене еҥ-влакым авалта. 2016 тыгак 2017 ийлаште Шонданын тӱнямбал кечыж вашеш веб-сайтыште 40 утла эллаште 100 наре мероприятийлам ончыктымо. 2017 ийыште #WorldToiletDay хештегын эн кугу социал авалтыш дене палемдалтын, соцкылыште 750 миллион утла еҥым авалтен. 2018 ийыште 2–17 ий дене таҥастарымаште соцкылысе авалтыме чот 15% наре кугемын; онлайн чулымлык да автор-влакын чотыштат 2017 ий дене таҥастарымаште 12% да 22% кушкыныт.

Историй

2001 ий 19 ноябрьыште Джек Симо, Сингапурысо филантроп, Тӱнямбал шондан организацийлан (ВТО) негызым пыштен. Варажым тудо 19 ноябрьым Шонданын тӱнямбал кечыж семын увертарен. «Шонданын тӱнямбал кечыже» лӱм, а «Санитарийын Тӱнямбал кечыже огыл», мер верлаште увертарымаш-влакым ваш ойлашлан йӧнан лӱмым ойырымо, кеч шондан пӱтынь санитарий тошкалтышын икымше лондемже веле улеш.

Шонданын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклалтше мероприятий-влак мер калыкын санитарий нерген кумданрак умылтараш ман, шинчымашыжым нӧлтал колтымо амал дене эртаралтыт, тышке йоген лекше вӱдым аруэмдымаш, фекал йошкыным кучылтмаш, пеҥгыде быт оккӱлым кораҥдымаш, йӱр-вӱд йогымым эскерымаш, гигиена да кидым мушмым эскерымаш пурат. Адакшым ООН-ын Ӱшанлын вияҥме программыже шондан шотышто веле огыл возалтын. Кудымшо шонымаш сай санитарийым йодеш, кудыжо чыла торым лӱдыкшыдымын уэш кучылташ кӱлмӧ нерген ойла да пӱтынь санитарий кышкарым авалта.

ВТО Шонданын тӱнямбал кечыжым уло тӱня шотыш налже ман темла, 2007 ийыште Пеҥгыде санитарий шотышто Альянс (SuSanA) тыгак Шонданын тӱнямбал кечыжым чолган авалтен. Нунын санитар пашаш тӱткышым кризис велыш савырыме шотышто тыршымышт 2010 ийыште у ошкыл дене палемдалтын, тунам ООН официально айдемын вӱдлан да санитарийлан праваж нерген увертарен.

2013 ийыште Сингапур виктерын да Тӱнямбал шондан организацийын пырля темлымышт дене Сингапурышто ООН-ын «Санитарий чылаштлан» пунчалже лектын. Пунчал калыкым ты пашаш рӱж ушнаш ӱжеш, тӱнямбал санитар кризислан мучашым ышташ йодеш. Шонданын тӱнямбал кечыже ООН-ын официал кечыж семын 2013 ийыште увертаралтын. Тиде пунчалым ООН-ысо Тӱҥ Ассамблейын 67-ше сессийыштыже лукмо, тудым 122 эл сайлан шотлен.

Ӱшанлын вияҥме шотышто цельым (ЦУР) 2016 ийысе Тӱжемий декларацийыште (ЦРДТ) вияҥме шотышто рашемдыме шонымаш-влак вашталтеныт. 2015 ий 19 ноябрьысе Шонданын тӱнямбал кечын Ушнышо Калык-влак Организацийын Тӱҥ секретарьже Пан Ги Мун уэш пӱтынь вийым шотан санитарий деке корным чолган чоҥымашке пышташ ӱжын. Тудо угыч чылаштлан 2013 ийыште санитарийыште пашам ышташ ӱжын да 2025 ийлан почмо дефекцийлан мучашым пышташ шонымаш нерген ушештарен. Тудо тыгак каласен: «Тӱжемий вияҥме нерген шонымашлаште санитарий шуко шотышто эн чот аклен шуктыдымылан шотлалтеш».

ООН-ын Тӱҥ секретарьжын алмаштышыже Ян Элиассон 2016 ийыште Шонданын Тӱнямбал кечыж годым Нью-Йоркышто санитарий пашаште ситыдымашлан чаракым ыштымыжлан пагалымашым сулен. Мутлан, тудо 2014 ийысе Шонданын тӱнямбал кечыж вашеш WaterAid-ын Unilever дене пырля Европо парламентыште эртарыме мероприятий еҥ-влаклан видеоойым колтен. 2016 ийыште ООН-Вӱд Нью-Йоркысо ООН-ын миссийже дене Сингапурышто «Шонданлан тост»-ым сайлан шотлен.

Келшык

Пӱтынь тӱняште 4,2 миллиард еҥ «лӱдыкшыдымын виктарыме санитарий» деч посна ила да 673 миллион наре еҥ виш дефекций дене пайдалана. Ӱдырамаш ден ӱдыр-влаклан виш кава йымалне поснак йӧндымӧ. Ӱдырамаш-влак, тӱҥ шотышто, пычкемыш поргем дене пайдаланат, утларак улак верым кычалын, йӱдым азапым чытат.

Аклыше-влакын шымлымышт почеш, 2015 ийыште тӱняште диарей-влакын чыла случайышт гыч 58 % тичмашнек лӱдыкшӧ вӱд, шӱкшӧ санитарий да уда гигиенылан кӧра, поснак шотдымын кид мушмылан кӧра ылыжын. Тиде вич ий марте пелмиллион йочан диарей деч илышыжым кӱрлын. Санитарийлан тӱткышым пӱсемдымаш диарей дене орланыше икшыве-влак тӱшкам 7–17 %-лан шагалемда, а вич ий марте йоча-влакын колымашышт 5–20 % шагалемеш.

Айдемын праваже вӱд ден санитарийлан праважым ООН-ын Тӱҥ Ассамблейже 2010 ий 28 июльышто айдемын праважлан шотлен. Санитарий (шондан-влак) укелык калыкын тазалыкшылан, лӱмнержылан да лӱдыкшыдымылыклан эҥгекым ышта. Шуко чер шарлымаш (мутлан, гельминтоз, мланде гоч шарлыше, диарей, шистосомоз) йоча-влакын кушмым чарнымышт айдемын еҥым шотлыдымыж дене кылдалтын, молан манаш гын, шондан я уке, я огыт кучылт.

Ӱшанлын вияҥме шотышто 6 цель чылалан санитар йӧным ыштымашке виктаралтын.

Кылвер-влак