Смолинысе кӱвомыш

Смолинысе кӱвомыш
Смолинысе кӱвомыш
	; Вход в пещеру
Характеристики
Глубина	более 30 м
Длина	около 890 м
Год открытия	XIX век
Тип	карстовая
Вмещающие породы	известняк
Число входов	1
Расположение
	56°25′44″ с. ш. 61°36′44″ в. д.GЯO
Эл	Россий;
Регион	Свердловская область
Район	Каменский район
	Смолинысе кӱвомыш
Заповедная зона
	Смолинская карстовая пещера
Категория МСОП	III (Пӱртӱс шарныктыш)
Профиль	геоморфологический, зоологический
Площадь	71,0 га
Дата создания	2001 ий 17 шорыкйол
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тергыме статья

Смолинысе кӱвомыш — Свердловск областьысе кӱвомыш. Областьысе кӱкшытан геоморфологий да зоологий пӱртӱс шарныктыш^[3]. Кӱвомыш известняклаште карст процесс дене лийын да тушеч тӱрлӧ ориентациян грот ден коридор системе улеш^[4].

Шымлымаш 1890-шо ийла мучаш гыч эртаралтеш. 2015 ийлан кӱвомышым шымлыме чумыр кужыт 890 метр наре лийын^[1].

Верланыме олмо

Свердловск областьын кечывалвел ужашыштыже Каменский ола округышто Исеть эҥерын пурла серыштыже Бекенщев ял деч кок километр ӱлнырак йогымаштыже верланен. Кӱвомыш Исетьыш лекше кукшо коремын пурла серыштыже, сер деч 150 метр тораште верланен. Сухоложско-Каменский манме карст районыш пура^[5]^[6].

Сӱретлен возымаш

Кӱвомышын икымше планже, В. Г. Олесов; 1890 ий

Кӱвомыш

Кӱвомышым икымше гана сӱретлен возымым да картыш пыштымым 1895 ийыште «УОЛЕ возымашлаште» савыктыме — XV том, 1 выпуск. Пашам Уралысе краевед Василий Григорьевич Олесов шуктен, кӱвомышыш тудо 1852, 1858 да 1890 ийлаште толын коштын^[7]. Но тудын ыштыме планыштыже икмыняр рашдымылык лийын, тыгак вертикаль проекцийже уке улмаш. Угыч войзымо пашам 1962 ийыште Урал педагогике университетын Свердловскысо спелеосекцийже шуктен. Тӱҥалтыш план рашемдалтын да кумдаҥдалтын^[5].

Кӱвомыш йыр известняклаште икмыняр «шоя омса» уло. Кӱвомышкыжо пурымо олмо коремын пурла серыштыже пундаш деч 12 метр кӱкшытыштӧ верланен. Тиде кӱкшытыштӧ кӱшыч да ӧрдыжла гыч известняк дене леведме изирак площадке ышталтын. Келге верыште вертикальный шелше уло, тудо кӱвомышыш пурымо омса улеш. Пурымо виш вер аҥысыр, но икмыняр метр гыч лопкаҥеш да кап дене тура шогаш йӧным ышта. Пурымаш деч пурла велне иктаж лу метр ӧрдыжтӧ лапка лончо уло. Тудо кӱвомышын кечывалвел ужашышкыже — раш койшо кум пачашан, тӱрлӧ могырыш шуйналтше яра верыш — наҥгая. Кӱвомышын тиде ужашыже кукшырак да моло ужаш деч 1,5–2 градуслан шокшырак. Пурымаш деч иктаж 25 метр ӧрдыжтӧ 25х7 метр кугытан да 3–4 метр кӱкшытан «Кугу пӧлем» манме грот верланен^[5].

«Кугу пӧлем» манме грот деч йӱдвел могырышкыла (шолашкыла) кок корно гай кая. Икымше корныжо «Тамыкыш корно» лӱман да горизонтально шуйналтше аҥысыр тӱньык гай улеш. Тиде корно дене ошкылмо годым тудын тайналтмыже эркын-эркын кугемеш да ӱлыкыла 45 градуслан вола. Корно метр наре диаметран аҥысыр тӱньыкыш вонча. Тӱньык пырдыж яклака да яндар. Тыгай формым шошымсо вӱдшор ышта, корным тудо йыга. Тӱньык мучашым шун да шаргӱ ора авыра. Тӱньыкын покшел ужашыж гыч горизонтальный корныш вес корно рдыжлалтеш. Лончо-влак кокласе тиде кумдык изирак грот дене пыта, тудын пундаштыже тыгак шун лончо кия^[5].

«Кугу пӧлем» деч йӱдвел-эрвел могырышкыла «Шола корно» кая, тудын кужытшо 45 метрыш шуэш. «Кугу пӧлем» деч эрвел могырышкыла (вигак) «Фавор» манме грот верланен. Кӱвомышын тиде кугыт шот дене кокымшо гротшо. Торешла 10 метрыш шуэш. Тиде корно дене кайымаште умбалнырак «Алтарь» манме грот верланен. Тудо йыргешке периметран да купол гай туврашан зал семын коеш. Умбакыже, касвелыш, шунан таве наҥгая. Тудо эркын-эркын аҥысыремеш да ошкылаш лийдыме лиеш. Пурымо вер дене таҥастарымаште кӱкшыт вашталтмаш 32 метрыш шуэш^[5].

Кӱвомышын кугу ужашыже кукшо, тудын йӱдвел-эрвел ужашыштыже гына изирак памаш уло. Икмыняр вере чӱчалтыш палемдалтеш. Кӱвомышын кӱварже шун дене леведалтын. Юж температур эре икгаяк — 4–5,5 градус шога^[5]^[8].

Кӱвомышышто еҥ-влакын тӱзатыме тӱзатыме кышашт аралалтын: южо вере тошкалтышым руэн ыштыме, кӱым оптыман чаракым шындыме. Еҥ-влак ужмо почеш, 1890-ше ийлаште кӱвомышым монах-влак йӧнештареныт. Тидын верч грот лӱм-влак ойлат. Олесовын икымше отчётшо деч тачысе кече марте кӱвомыш кугунжак ваштадтде аралалт кодын. Кӱвомыш мучашысе кумдык дене Олесовын шке отчётыштыжо возымо гай виш ушнымо нерген пеҥгыдемден ончыктымаш уке^[5].

Ушештарымаш-влак

1889 ийыште Войтехов С. «Екатеринбургысо арня» газетеш Смолинысе кӱвомышыш миен коштын ужмыжым тыгше сӱретлен возен:

	Ик пӧлемын кӱшыл ужашыже черкысе туврашым ушештарен. Шола велне — искусственно ыштыме пӧлемыш аҥысыр рож наҥгая... Пурымаш деч иктаж 5–10 важык ӧрдыжтӧ ме ыштыме кандыран аҥысыр рожшым ме «Алтарь» манме кугу пӧлемым вашлийна; тыште пу ырес шоген, а пырдыжыште эллипс форман келгытым локшич ыштыме, а тушто тудын деч кечыйолла шарлышан ырес уло. Алтарьын кӱкшытшӧ чотак кугу; кӱвар деч иктаж кум важыкыште ме пырдыжыште рожым ужна. Тиде корно «Кавашке» маналтеш
«Екатеринбургысо арня», 1889 ий

Кӱвомыш нерген верысе фольклорышто — «Буркан ден Смолинысе кӱвомыш нерген каласкалымаште» — ойлалтеш^[9].

Фауно

XX курым кыдал марте кӱвомышто Европышто эн кугу водывычыраҥге (вӱдысӧ йӱд илыше) колоний илен — Смолинысе кӱвомышын тӱҥ чапланыше верже. В. Г. Олесов телылан лу тӱжем дене янлык кодмым палемдылын. XX курым кыдал гычын сӱрет вашталтын: кӱвомышыш толшо-влак шукеммылан кӧра популяций иземын. В. Н. Большаковын уверже почеш, 1960 ий мучаш гыч 1961 ий апрель марте гына телым эртарыше особь-влак иктаж куд пачаш шагалемын. Кӱвомышыш 1974 ий телым толшо Уралысе курык институтын студентше-влак тушто улыжат 15 янлыкым шотленыт. Популяций шагалеммын тӱҥ амалжылан янлыкым помыжалтарыше да нуным пеленышт наҥгайыше турист-влак шотлалтыт^[10]^[5].

Йырвел

2004 ий 20 августышто Смолинысе кӱвомыш воктене 2,5 метр кӱкшытан Кумалтыш ыресым нӧлтымӧ^[11]^[8].

Туризм

Кӱвомыш турист-влаклан кумдан палыме вер улеш. Мияш лӱмын ямдылалташ да арверым погаш огеш кӱл. Спорт шотышто ямдылалтдыме группо-влаклан лӱдыкшыдымылык техникын йодмашыжым нунын элементарно шуктымышт годым тыглайын пайдаланаш да кучылташ йӧрышӧ. «Тамыкыш корно» пундашыш волымо годым кандырам кучылтыт. Илымвер-влакын лишыл улмышт да вияҥше инфраструктур кӱвомыш дек мер транспорт денат, шке транспорт денат миен шуаш йӧным ыштат^[1]^[8].

Галерей

Известняклаште шояк пурымо вер-влак гыч иктыже
Вӱдысӧ йӱд илыше (лат. Myotis daubentonii)
Известняк дене авыралтше пурымо вер
Корно-влак гыч иктыже; 2015 ий.

Палемдымаш

↑ ¹ ² ³ Малагалеева Е. Пещера Смолинская. Там, где переплелись легенды и история (руш.). uraloved.ru (26 шыжа 2015). Тергыме кече: 28 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.
↑ Смолинская карстовая пещера (руш.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Тергыме кече: 25 пургыж 2022.
↑ Постановление Правительства Свердловской области от 17 января 2001 г. N 41-пп «Об установлении категорий, статуса и режима особой охраны особо охраняемых природных территорий областного значения и утверждении перечней особо охраняемых природных территорий, расположенных в Свердловской области» (руш.). Тергыме кече: 28 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.
↑ Гусев В. А. Памятники природы Каменска-Уральского и Каменского района // Каменский завод. — 2004. — № 1. — С. 6—7. Архивлыме 30 ӱярня 2017 ий.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ Ю. Е. Лобанов, В. О. Щепетов, В. В. Илюхин, Г. А. Максимович, В. П. Костарев. Пещеры Урала. — Физкультура и спорт. — Москва, 1971. — С. 133—135. — 144 с.
↑ Достопримечательности (неопр.).
↑ Олесов В. Г. Смолинские пещеры в «Записках [[УОЛЕ]]», том XV, выпуск 1 (руш.). Уральское общество любителей естествознания (1895). Тергыме кече: 3 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.
↑ ¹ ² ³ Рундквист Н. А., Задорина О. В. Смолинская // Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия / рецензент В. Г. Капустин. — Екатеринбург: Квист, 2009. — 456 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-85383-392-0.
↑ Сарабанский А. В. Сказ о Буркане и Смолинской пещере (руш.). Тергыме кече: 28 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.
↑ Смолинская пещера (словарная статья) (руш.). «Некоторые факты из жизни Свердловской области». Тергыме кече: 3 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.
↑ Сизов В. Журнал путешественников «Билеты есть» — «Ад и рай Смолинской пещеры». — Пермь: ИП Елагина Е. Г. Уральская Библиотека, 2007. — 68 с. Архивысе копий 8 пеледыш 2016 гыч

Литератур

Лобанов Ю. Е. Уральские пещеры. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1979. — С. 60—61. — 173 с. — 30 000 экз.
Потапова Н. А., Назырова Р. И., Забелина Н. М., Исаева-Петрова Л. С., Коротков В. Н., Очагов Д. М. Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II.. — М.: ВНИИприроды, 2006. — С. 173. — 364 с. — ISBN 5-7640-0031-9.
Приходы и церкви Екатеринбургской епархии. — Екатеринбург: Братство Св. Праведного Симеона Верхотурского Чудотворца, 1902. — С. 647
Бушуев В. Смолинская пещера (неопр.). Архивировано из оригинала 4 ӱярня 2017 ий.//Каменский Заводъ, № 3 (15), 2004

[autogenerated2-1] ¹ ² ³ Малагалеева Е. Пещера Смолинская. Там, где переплелись легенды и история (руш.). uraloved.ru (26 шыжа 2015). Тергыме кече: 28 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.

[ООПТ-2] Смолинская карстовая пещера (руш.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Тергыме кече: 25 пургыж 2022.

[Постановление_17.01.2001-3] Постановление Правительства Свердловской области от 17 января 2001 г. N 41-пп «Об установлении категорий, статуса и режима особой охраны особо охраняемых природных территорий областного значения и утверждении перечней особо охраняемых природных территорий, расположенных в Свердловской области» (руш.). Тергыме кече: 28 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.

[4] Гусев В. А. Памятники природы Каменска-Уральского и Каменского района // Каменский завод. — 2004. — № 1. — С. 6—7. Архивлыме 30 ӱярня 2017 ий.

[Пещеры_Урала-5] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ Ю. Е. Лобанов, В. О. Щепетов, В. В. Илюхин, Г. А. Максимович, В. П. Костарев. Пещеры Урала. — Физкультура и спорт. — Москва, 1971. — С. 133—135. — 144 с.

[Достопримечательности-6] Достопримечательности (неопр.).

[7] Олесов В. Г. Смолинские пещеры в «Записках [[УОЛЕ]]», том XV, выпуск 1 (руш.). Уральское общество любителей естествознания (1895). Тергыме кече: 3 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.

[Рундквист,_Задорина-8] ¹ ² ³ Рундквист Н. А., Задорина О. В. Смолинская // Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия / рецензент В. Г. Капустин. — Екатеринбург: Квист, 2009. — 456 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-85383-392-0.

[9] Сарабанский А. В. Сказ о Буркане и Смолинской пещере (руш.). Тергыме кече: 28 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.

[10] Смолинская пещера (словарная статья) (руш.). «Некоторые факты из жизни Свердловской области». Тергыме кече: 3 ӱярня 2017. Архивлыме 28 ӱярня 2017 ий.

[11] Сизов В. Журнал путешественников «Билеты есть» — «Ад и рай Смолинской пещеры». — Пермь: ИП Елагина Е. Г. Уральская Библиотека, 2007. — 68 с. Архивысе копий 8 пеледыш 2016 гыч

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]