Российыште кок йылмылык

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Россий Федерацийын кумдыкыштыжо кок йылмылык (билингвизм) Алтай, Пошкырт, Татарстан, Чуваш, Саха (Якутий) республиклаште, Йӱдвел Кавказ республикылаште, Бурятийыште да моло вереат шарлен. Нине республиклаште йылме йодыш тыгай кышкарыште чоҥалтеш: оласе калык чӱчкыдынак рушла мутлана але автохтон этносын (тӱп калыкын) йылмыж нерген икмыняр шинчымашым пала. Ялысе калык чӱчкыдынак шке калык йылмыжым пала, руш йылме дене шинчымашышт тичмашан да ӱшанле огыл. Кок йылмылыкын вес сынже (руш йылме шочмо йылме семын да моло йылмым палымаш) шагалрак вашлиялтеш.

Карелий

Кок йылмылык (руш-вепс) Шёлтозеро селасе ончыктыш, Карелий

Карелий Республикыште йылме сӱрет, тӱҥ шотышто рушла мутланыше, толшо калыкын шуко улмыж дене ойыртемалтеш[1]. Шкенжым тысе йылмыла дене (карел, вепс, финн, саам) мутланыше семын веле огыл, а тӱп калыкын шочшыжо семын ончыктышо калыкын ужашыже пеш изи: 11,9 % (2002 ийысе перепись)[1]. Кок йылмылык тӱҥ шотышто тӱп калыкын илыме ялысе кумдыклан келшен толеш. Олалаште билингвизм кугурак ийготан, ялла гыч илаш куснышо еҥ-влаклан келшен толеш. Кеч руш йылме деч посна тӱп йылме-влак кокла гыч кок але кум йылмым палыше да мутланыше еҥ-влак кызыт вашлиялтыт гынат (тидлан йылмын ик тукым улмыжо да калыкын ик кумдыкышто варналт илымыже йӧным ышта), самырык-влак рушла мутланат.

Тӱп калыкын изи чотшым ончыде, Карелий Республикыште шочмо йылмым кучылтмым аралаш да вияҥдаш ятыр ышталтеш: нине йылмым икмыняр школышто шочмо йылме семын, руш йылме деке ешартыш семын, але факультатив семын тунемыт, а Лённрот лӱмеш финн-угор школышто, Петрозаводск университетыште, Петрозаводскысо Карел педуниверситетыште — посна предмет семын шинчымашым налыт. Нине йылмыла дене Карелий Республикыште газет, журнал, книга-влак лектыт, теле- да радиопередаче[2], театр постановко-влак лектыт. Карел йылмылан кугыжаныш статусым пуымо паша ышталтеш[3]. Чӱчкыдынак кок йылман увертарымаш-влак вашлиялтыт, тӱҥ шотышто тӧнеж да кевыт-влакын лӱмышт, автомобиль корнылаште илымвер-влакын ончыктышышт да кӱртньыгорно станций-влакын лӱмышт рушла да карелла але финнла ончыкталтыт.

Но еҥ-влак кокласе мутланыме йылмылан руш йылме шотлалтеш.

Коми Республик

Коми Республикыште йылме сӱрет тыгак рушла мутланыше толшо калыкын шуко улмыж дене ойыртемалтеш. Но Республикын виктерже йылмым аралыме шотышто тырша: илыме верлаште чыла урем ончыктыш да пӧртлаште оҥа-влак, ужалыме верын озаже нерген увер да тӧнеж-влакын пашам ыштыме жапышт кок йылме дене возалтын: коми да руш йылмыла дене. Комила тыгак книга, сылнымут журнал-влак, республикысе да районысо газет-влак лектедат[4].

Коми-руш кок йылмылык йылме-влак дене пайдаланыше еҥ-влакын эртымгорныштышт кужу жап ваш кылым кучен илымышт дене шочын. Коми-руш кок йылмылык совет жапыште тӱшкан вияҥаш тӱҥалын, тыгодым руш йылмым кучылтмо алан эре кумдаҥ толын. XX курым мучаште ялысе коми-влакын 95 % наре еҥже кунар-гынат шочмо да руш йылме дене мутланен. Шочмо йылмыштлан руш йылмым шотлышо коми-влакын (тӱҥ шотышто, оласе-влакын) чотышт кугемеш. СССР-ын 1989 ийысе калык перепись почеш, тыгай коми-влакын пӱтынь чотышт гыч 20 % наре лийын, да нунын кокла гыч 50 % гына коми йылме дене эрыкан мутланен кертмышт нерген ончыктеныт. Руш-коми кок йылмылык сӱрет вияҥеш. Тыге, 1989 ийыште Коми Республикын кумдыкыштыжо илыше руш-влакын 1,2 % комила эрыкан мутланымышт нерген ончыктеныт[5].

Пошкырт

Тыгак ончо: Пошкырт-руш кок йылмылык

Пошкырт Республикысе йылме сӱретын ойыртемже — тӱшкан илыме кумдыкышто кок йылме дене кутырышо-влакын чотышт чумыр калыкыште утларак шуко. 2020 ийысе Российысе калык перепись  (руш.) (мар. почеш, республикыште 1 482 740 еҥ, руш йылме дене пырля, — кок йылме дене, 259 558 — кум йылме дене мутлана, 28 551 еҥ кумыт але утларак йылмым пала[6].

1999 ий 4 майыште «Пошкырт Республикысе калык-влакын йылмышт нерген» Пошкырт Республикын тӧртыкшӧ пеҥгыдемдалтын, тудо республикын кумдыкыштыжо пошкырт да руш йылмылам кугыжаныш йылме семын пеҥгыдемден.

Кок йылмылык поснак ялысе кумдыклан келшен толеш да тӱрлӧ калык коклаште кыл кучымо кӱлешлык дене палемдалтын. Пошкыртын эрвел ялысе кундемлаштыже руш-пошкырт кок йылмылык шарлен; касвел кундемлаште тыгак руш-татар кок йылмылык уло. Чӱчкыдын калык кокласе мутланыме йылме (кутырымо) сомылым руш йылме шукта, шуэнракын татар але пошкырт йылме. Мутлан, 2020 ийысе калык перепись почеш, пошкырт йылме дене руш этносысо 31 438 еҥ 91 581 татар мутлана. Пошкырт да татар йылмыла коклаште йылме чек уке гаяк, молан манаш гын, нуно родо-тукым йылме улыт. Кундемысе йылме сӱретын шкешотан улмышт пошкырт да татар йылме-влакын иктӧркорешан (горизонтальный) кучылталтмышт (диглоссий) дене кылдалтын, тидлан кок йылмын мыняр-гынат лишыллыкше йӧным ышта да, чынжым гын, нине йылме-влакысе дистант диалектше-шамыч (мишар, тептяр, пошкырт йылмын эрвел диалектше) ушнымыж дене утларак кумдаҥеш. Республикыште илыше шагал огыл чуваш, марий да удмурт тыгак пошкыртла але татарла мутланат да тудым моло верысе этнос гыч лекше еҥ-влак дене тыглай кутырымаште кучылтыт.

2024 ий декабрьлан Пошкырт кундемыште тӱрлӧ йылме дене кутырыман 9 школ почылтын, тушто иканаште руш, марий да йот йылмыла дене туныктат. Тыгак школ деч ончычсо 50 тӧнежыште тӱрлӧ йылме дене кутырыман 72 группо пашам ышта[7].

Пошкырт кундемысе олалаште калык-влак кокласе кутырымо йылме семын шукыж годым руш йылмым кучылтыт.

ПР-ын кугыжаныш йылмылаж дене пайдаланымаш
(2020 ийысе калык перепись почеш) 		Руш Пошкырт Татар Чуваш Марий Украин Мордва Одо Моло Могай калык гыч улмым
ончыктымо огыл
Пошкырт йылме[8] 31 438 802 065 91 581 2 696 2 479 229 106 2 223 903 3 977
Руш йылме[8] 1 507 803 1 239 536 963 396 79 480 84 403 14 798 10 934 17 024 13 137 50 271
Моло йылме дене пайдаланымаш[8]:
Англичан йылме 59 045 30 665 33 013 1 564 1 673 563 165 851 1 375 1 679
Казах йылме 284 621 446 9 18 16 1 8 19 9
Олыкмарий йылме 2 183 1 743 876 63 56 131 17 9 173 501 390
Немыч йылме 10 108 4 926 4 879 333 593 135 44 97 74 197
Татар йылме 28 257 216 400 549 158 5 726 9 186 339 180 5 002 1 315 4 155
Одо йылме 419 1 175 300 2 89 3 1 13 498 11 25
Украин йылме 2 826 198 207 30 12 4 119 6 5 36 34
Француз йылме 1 554 594 822 24 126 28 2 5 108 38
Чуваш йылме 3 237 1 030 932 48 565 76 31 111 3 56 179

Татарстан

Озаҥ метрошто кокйылман увероҥа
Тӱҥ статья: Руш-татар кок йылмылык

Татарстан Республикысе Конституцийын  (руш.) (мар. 8-ше статьяж дене келшышын, руш да татар йылме-влак Татарстан Республикын чыла кумдыкыштыжо иктӧр праван улыт. Тыгак ты статьяште палемдалтеш: кок йылмыжат кугыжаныш кучем верлаште, верысе шкевиктарыме верлаште, Татарстан Республикын кугыжаныш тӧнежлаште ик семын кучылтыт[9].

Кок йылмылык йодыш Татарстаныште чолган каҥашалтеш[10][11], ты шотышто шанче шымлымаш эртаралтеш[12][13], статья-влак савыкталтыт[14]. Кажне кечын ойлымаште чӱчкыдынак руш-татар суржикым (варналтмашым) колаш лиеш, кунам татар кутырымаште рушла мут, йылме чоҥалтме тӧртык але тичмаш ой йоҥга. Оласе татар йылман калык, ялысе дене таҥастарымаште, утларак сайын руш йылмым палаш тырша, татарла мӧҥгыштӧ, а рушла, нимогай нелылык деч посна пашаште, мер верлаште руш йолташышт дене вашлиймеке да т. м. верыштат кутырат.

Татарстаныште татар да чуваш-влакын илыме яллаште калык кокласе мутланыме йылме семын татар йылме кучылталтеш. Татарстанын татар яллаштыже илыше руш-влак тыгак татарла кутыраш тунемыт да татар пошкудышт дене кажне кечын кыл кучаш кучылтыт. Татарстанысе чуваш-влакын кугурак ийготан-влаклан мутланыме тӱҥ йылмылан чуваш да татар йылмыла лийыныт гын, чуваш самырык еҥ-влаклан татар йылме кокымшо вер гыч кумшыш куснен, кокымшо верыш руш йылме лектын. Татарстанысе утларак чувашыже рушла да татарла сайынак кутырат, тиде кажне кечын кылым кучымаште пайдаланаш йӧным почеш.

Ты жапыштак, 2001 ийысе йодыштмаш почеш, Татарстан Республикысе йодыштмо татар-влакын 53,8 % шке йочаштым татар йылмым предмет семын туныктымо руш школышто туныктышаш нерген ойленыт. Республикын нефтьым тулымо кундемлаштыже татар ӱдыр-рвезе-влакын 15 % да рушын 16,5 % шочмо йылмым шке калыкле мер илышым чоҥымо йӧн семын аклен; самырык-влак кокла гыч татарын 31 % да рушын 59,5 % ужашыже шочмо йылмым мутланыме йӧнлан гына шотленыт[15].

Чуваш Республик

Эше шукерте огыл Чуваш Республикын чуваш да татар яллаште нунын кокласе мутланыме йылме семын чуваш йылме кучылталтын. Кызытсе жапыште тиде ынде руш йылмыш кусаралтеш.

Якутий

СР(Я) Конституцийын 46-шо статьяжлан келшышын, Якутийын кумдыкыштыжо якут да руш йылме-влакым кугыжаныш йылме семын аклат, нуно иктӧр праван улыт. Якутий Российын икмыняр регионжо кокла гыч иктыже улеш, кушто руш йылме калык кокласе мутланыме йылмын вержым авалтен налын (монополизироватлен) огыл[16]. Якутийын тӱп калык-влак коклаште (долган, эвен, эвенк, юкагир да якут) якут йылме калык-влак кокласе мутланыме йылме семын кучылтыт. Шуко школышто (тӱҥ шотышто яллаште) икмыняр классыште, а южгунам пӱтынь школышто тунеммаш якутла гына эрта. Мер транспортышто (автобуслаште) чарналтыш лӱм кок йылме дене увертаралтеш. Корныласе шуко ончыктыш да пале тыгак кок йылме дене ончыкталтыныт. Якутла, рушла, тыгак йӱдвелысе изи чотан калык-влакын йылмышт дене тӱшка увер йӧндартыш-влак улыт. Кагазвиктыш сомылым тӧрлымашат тыгак рушла да якутла шукталтеш. Оласе кумдык деч тораште улшо верлаште тыгайымат ужаш лиеш, кузе руш-влак якутла кутыраш тыршат, да эркын-эркын тудо шукыштлан шочмо йылмыш савырна.

Россий кумдыкышто кыл кучымо йылме-влак

Тыгаят вашлиялтеш: руш да верысе йылме кокласе пеҥгыде кыл пиджин да вашушналтше йылме-влакым шочыктеныт. Руш Йӱдвелыште помор-влак коклаште руссенорскым палымаш шарлен[17][18]. Тора Эрвелыште руш-китай пиджиным руш-влакат, тыгак Тора Эрвелын тӱрлӧ калык-влакшат лингва франке семын кучылтыныт[19][20]. Руш йылме негызеш эше ик пиджин, кутырымо йылме, Таймырыште лийын, тудым долган, нганасан, энц, эвенк-влак кучылтыныт[21][22].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 См. статью: Население Республики Карелия
  2. ↑ См. подробнее в статье: Средства массовой информации Петрозаводска
  3. ↑ См. статью: Республика Карелия#Языковая проблема
  4. ↑ Е.А.Кондрашкина Современная языковая ситуация в Республике Коми. Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  5. ↑ Айбабина Е. А. Двуязычие // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. Г. В. Федюнёва. — М., 1998. — С. 93.
  6. ↑ Владение языками и использование языков населением по муниципальным образованиям Республики Башкортостан. (Ончымо кече: 3 сӱрем 2025)
  7. ↑ Гульназира Ишбердина. Акмуллинский университет помогает развивать полилингвальное образование (руш.). "Российская газета" (24 теле 2024). Тергыме кече: 3 сӱрем 2025.
  8. ↑ 1 2 3 Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей МО РБ. (Ончымо кече: 3 сӱрем 2025)
  9. ↑ См. текст Конституции Республики Татарстан в Викитеке.
  10. ↑ Рустам Минниханов: «Вопрос двуязычия не подлежит пересмотру». Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  11. ↑ В Казани обсудят проблемы билингвизма в технических вузах. Тергыме кече: 20 ӱярня 2013. Архивлыме 28 теле 2011 ий.
  12. ↑ Двуязычие в Татарстане. Тергыме кече: 20 ӱярня 2013. Архивлыме 27 вӱдшор 2012 ий.
  13. ↑ Влияние двуязычия на этноидентичность этнофоров и их представления о культурных ценностях этнических соседей в Татарстане. Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  14. ↑ О проблемах двуязычия в Татарстане. Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  15. ↑ Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона Архивысе копий 23 шорыкйол 2022 гыч // Социологические исследования. — 2012. — № 4. — С. 68.
  16. ↑ Алпатов В. М. Языковая ситуация в регионах современной России. Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  17. ↑ Broch, I. & Jahr, E. H. 1984. «Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway.» In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, Cambridge: C.U.P., pp. 21-65.
  18. ↑ Русско-норвежский пиджин. Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  19. ↑ Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Тергыме кече: 27 ӱярня 2013. Архивировано из оригинала 6 сорла 2013 ий.
  20. ↑ Русско-китайский пиджин. Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  21. ↑ А.Ю.Урманчиева. Говорка: пример структурно смешанного языка. Архивлыме 1 идым 2013 ий.
  22. ↑ Е. А. Хелимский «Говорка» — таймырский пиджин на русской основе // Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.

Литератур

  • 150 языков и политика: 1917—1997. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. М.: Институт востоковедения РАН. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (…1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Функционирование русского языка в условиях двуязычия в Республике Коми. Сыктывкар, 2008. 184 с.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Российыште_кок_йылмылык&oldid=1231939" гыч налме