Пермъеҥ-влак

Пермъеҥ-влак — Урал кумдык воктене мемнан эра деч 1 тӱжем ий гыч мемнан эрын 1 тӱжем ийыштыже илыше да прапермысе йылме дене мутланыше гипотетике (лийын кертше) калык. Кызытсе одо ден коми-влакын кугезышт.

Пермъеҥ-влак финн-пермь йылме тӱшка гыч мемнан эра деч I тӱжем ий ондак, тудын эрвел кумдыкыштыжо кодмеке, Виче-Чолман кундемыште ойырленыт. Прото-пермъеҥ-влак Ананьинысе тӱвыра-историй тӱшкан ик эн тӱҥ этнос компонентше лийыныт (мемнан эра деч ончычсо VIII—III курымла).

Одо ден коми-влакын акрет кугезышт улшо пермъеҥ-влак кугу огыл кумдыкышто чак иленыт, тиде одо ден коми йылме-влакым таҥастарен ончымаште лишыл улмышт денат пеҥгыдемдалтеш. Тиде «прапермьысе рӱдын» кумдыкшым мемнан эран 1 тӱжемийысе Гляденовысо тӱвыра дене кылдат, тудо кокла Чолман, Пермь гыч Сарапул марте кумдыкым айлен. Гляденовысо тӱвырам Ломоватысе (Кӱшыл Чолман), Неволинысе (Сулий) да Поломскысе (Кӱшыл Чепец) тӱвыра-влак вашталтат, нуно тыгак прапермьысе йылме дене мутланеныт.

1237 ийыште руш кажна ден Юлысо Булгарий

Кундемыште Юлысо Булгарий кугыжанышын шочмыжо пермъеҥ-влакын этнос семын вияҥмаштышт пеш пале шӱкалтыш лийын. Булгар-влакын шыгыремдымыштлан кӧра ик ужашыже — праодо-влак — Ӱлыл Чолманышке да Вичыш кусненыт, вес ужашыже — пракоми-влак — Кӱшыл Чолманыш, тыште Кугу Пермь (Родановысе тӱвыра) да Вычегдаш (Вычегдасе Пермь) верланеныт. Праодо да пракоми коклаште, Чепца кыдалне IX—XIII курымлаште, Чепецысе тӱвыран калык илен, нуно пермь диалект-влак кокласе йылмым арален кодышылан шотлалтыт. Пермь диалект тӱшкан ик чумыр улмыжо 1236 ийыште, Юлысо Булгарийым татар-монгол-влакын сӱмырымышт деч вара да Стафан Перскийын коми калыкым тынеш пуртымыж деч вара (XIV курым мучаш) пӱтынек шаланен.

Тыгеракын, 2 тӱжем ий кыдалне одо ден коми калык-влакын шочмышт чумырген шуын. Одо-влакын кугезышт-влак булгар-влакын (вара нуным татар-влак алмаштеныт) тӱвыра да экономикышт дене кылдалтше лийыныт, а кугезе коми-влак — акрет годсо руш калык дене кылым кученыт. Тиде пермь калык тӱшкан шаланымаште ик тӱҥ амал лийын.

Тыгак ончо

• Пермь йылме-влак
• Биармий

Литератур

• Белых С. К. Проблема распада прапермской языковой общности
• Напольских В. В. Булгарская эпоха в истории финно-угорских народов Поволжья и Предуралья
• Напольских В. В. К начальным этапам этнической истории коми
• Чураков В. С. К исследованию этнической истории удмуртов
• Белых С. К. К вопрос о локализации прародины пермян

Кылвер-влак