Нейтралитетын тӱнямбал кечыже
| Нейтралитетын тӱнямбал кечыже (англ. International Day of Neutrality) | |
|---|---|
 | |
| Ыштыше | ООН-ын Генеральный Ассамблейже |
| Кече | 2017 ий 12 теле |
Нейтралитетын тӱнямбал кечыже (англ. International Day of Neutrality) — тӱняште ий еда 12 декабрьыште палемдалтеш. 2017 ийыште ООН-ын Генассамблейже тӧнежлен — тиде кечын, 1995 ийыште, Туркменистан нигӧн могырышкат ушнаш огыл ман пунчалым луктын[1].
Историй
Тиде кечын увертараш шонымаш 2015 ий декабрьыште Ашхабадыште Туркменистанын нейтралитетым кучымыжлан 20 ий теммылан пӧлеклалтше тӱнямбал конференцийыште шочын. Конференцийыште Ашхабадысе иктешлыше документ лийын, туштыжо ООН-ышто шогышо кугыжаныш-влакын нейтралитет политикышт южо кундемыште, тыгак глобал тӱняште тынысым да лӱдышдыме тӱням вияҥдаш полшымыж нерген каласыме, тыгак эл-влакын тыныслын, ваш келшен илымаште кумда верым айлымыжым палемдыме[2].
12 декабрьыште, Нейтралитетын тӱнямбал кечыжым увертарыше резолюцийым ООН-ын Генерал Ассамблейже 2017 ий 2 февральыште пеҥгыдемден. Тиде кечым ойырен налмаш 1995 ийыште ООН-ын Генерал Ассамблейже Туркменистанын нейтралитетше нерген резолюцийым илышылан пеҥгыдемдыме дене кылдалтын[3].
Нейтралитет
Нейтралитет кугыжанышын юридический статусшым пуа, тидын годым тудо, тӱнямбалысе сарзе конфликтыш шупшылалташ огыл манын, пашам чолган ыштыме деч шеклана. Кызытсе права шот кышкарыште нейтралитетын кум тӱҥ типшым ойырат: саркуралан нейтралитет, саркуралан конфликт жапыште нейтралитет да эре улшо нейтралитет[4].
Саркуралан нейтралитет тыгай годым лиеш, кунам нейтральный улшо кугыжаныш але икмыняр кугыжаныш тӱшка шке сарзе вийыштым теҥызысе ужалымашке але теҥызыште кучедалше эл-влак деч аралаш колташ ямде улыт. Историйыште, саркуралан нейтралитет икымше гана Россий империй дене увертаралтын, кунам Великобританийын йӱдвеламерикысе колонийже шке эрыкше верч кучедалын. Россий 1780 ийыште саркурал нейтралитет нерген Декларацийым пуэн, тыште тудо ужалыме пашам британ флотын виешлымыж деч аралыме нерген увертарен.
Саркуралан вашшогымаш годым нейтралитет кугыжанышын юридический статусшым палемда, могайже дене келшышын тудо сарышке ок ушно, кучедалше-влакланат полышым огеш пу.
Нейтралле кукугыжанышын правашт да порысышт нерген конвенций (1907) нейтралле кугыжаныш-влакын мландыштым тӱкаш лийдыме посна кумдыклан шотлат. Конвенцийлан келшышын, кок могырышто кредалше-влак шке сарзыже-влакым але кочкыш шапашан конвойжым нейтралле кугыжанышын кумдыкшо гоч ужатен огыт керт. Нуно тыгак нейтральне улшо кугыжанышын кумдыкышто проволокдымо телеграф станцийым да моло йӧным, сар сооруженийым вераҥден, сарзе отряд-влакым вербоватлен огыт керт[5].
Нейтралле кугыжаныш-влакын правашт да порысышт нерген конвенций теҥызысе сар годым (1907) кредалше-влаклан нейтралитет кугыжаныш-влакым пагалаш да нунын мландыштышт але вӱдыштышт кеч-могай паша деч шекланаш кӱшта. Тиде конвенций кышкарыште тушманле ошкылым ышташ чарыме, тидын шотыштак кучедалше влаклан граждан судно-влакым руалтен налаш да тергаш чарыме. Кредалше-влаклан тыгак нейтралле порт да вӱд гыч тушман ваштареш теҥыз операций ышташ чаралтеш. Нейтралле кугыжаныш сар кумдыкышто улшо сусыр ден черле-влакым лукташ йӧным пуэн кертеш, но тидын годым вончыштарыше поезд-влак сарзе-влакым але кочкыш шапашым огыт шупшукто. Тыгай годым нейтралле кугыжаныш эскерыме да аралалтме шотышто келшен толшо йӧным ыштышаш[6].
Эксыде нейтралитет — тиде кугыжанышын тӱнямбал-правовой статусшо, кудыжо тудым ала-могай кугыжаныш деч ӧрдыжтӧ сарым ышташ чара да сарыште кредалше-влаклан сар полышым пуаш ок кӱштӧ. Нейтралле кугыжаныш-влак утларакшым сарзе-политике ушемлашке огыт пуро, йот сарзе базе-влакым вераҥдаш огыт келше, тӱшка калыкым пытарыше сар куралым кучылтмо ваштареш ойлат, йот эл кӧргысӧ йодышлам огыт каҥаше да тыгаяк моло йодышымат тыгак ончат. Тунамак, эреак нейтралитет улшо кугыжаныш шкем шке аралышаш праважым ок йомдаре.
Эреак нейтралитет статус дене илат Австрий, Камбоджа, Швейцарий, Туркменистан[7].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ 12 декабря - Международный день нейтралитета. ООН (12 теле 2019). Тергыме кече: 15 теле 2023.
- ↑ Письмо Постоянного представителя Туркменистана при Организации Объединенных Наций от 6 января 2016 года на имя Генерального секретаря. Генеральная Ассамблея Совет Безопасности (11 шорыкйол 2016). Тергыме кече: 17 теле 2023.
- ↑ Туркмения празднует 20-летие своего нейтралитета. РИА (12 теле 2015). Тергыме кече: 17 теле 2023.
- ↑ Международный день нейтралитета. РИА (12 теле 2021). Тергыме кече: 17 теле 2023.
- ↑ V Гаагская конвенция о правах и обязанностях нейтральных держав и лиц в случае сухопутной войны 1907 года. Министерство обороны Российской Федерации (Минобороны России) (12 шорыкйол 2022). Тергыме кече: 17 теле 2023.
- ↑ XIII Гаагская конвенция о правах и обязанностях нейтральных держав в случае морской войны 1907 года. Министерство обороны Российской Федерации (Минобороны России) (12 шорыкйол 2022). Тергыме кече: 17 теле 2023.
- ↑ ВСЕ НОВОСТИСтраны, придерживающиеся политики нейтралитета, выступают в качестве партнеров России в решении актуальных проблем — К. Косачев. Совет Федерации (18 теле 2018). Тергыме кече: 15 теле 2023.