Кӱсен шагат

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Шинчыран механике кӱсен шагат.

Кӱсен шагат — жапым ончыктышо да кӱсеныште але изи шинчырыште кондышташ ыштыме арвер. Кӱсен шагатын ойыртемже — чатката кӱртньӧ корпусшо, тудым кидкопашанат верлана. Циферблат кеч-кунамат шолткен тӱчылтшӧ леведыш йымалне шылтыме, тидыже тудым эмгатыме деч арала.

Тӱрлӧ жапыште кӱсен шагат тӱрлӧ модель дене ышталтын, тидын шотыштак кӱчык шинчыран классический кӱсен шагат але кужу шинчыран кулон-шагат, тудо пӧръеҥ-влакланат, ӱдырамаш-влакланат кумдан шарлыше сӧрастарыш лийын. XVII курым гыч тӱҥалын, кӱсен шагат пӧръеҥ гардеробын ойыраш лийдыме ӱзгарже лийын, тудо озажын кӱкшӧ статусшым палемден ончыктен. Тыгай сӧрастарышым чыланак налын сеҥен огытыл, молан манаш гын шагат ората шергакан кӱртньӧ гыч ышталтын. XIX курымышто кӱсен шагат тунар чот палыме лийын, шагатлык кӱсен пӧръеҥ вургемыште обязательный манме ужаш лийын.

XX ден XXI курымлаште кидшагат шарлымылан кӧра да пӱтынь налмаште жапым ончыктышо моло ӱзгарым шукырак лукташ тӱҥалмылвн кӧра кӱсен шагатым обязательный манме ӱзгар семын ончымым чарненыт да тудо ончычсо пагалымашыжым йомдарен.

Кӱсен шагатын историйже

Кӱсен пу шагат.

Кӱсен шагатын историйже XIV курымышто жапым висаш куснылшо икымше механизм-влакын шочмышт гыч тӱҥалын. Тудым ыштыше еҥлан Нюрнберг гыч Петер Хенляйн шотлалтеш. «Нюрнберг муно» лӱм дене палыан икымше кӱсен шагатым 1510 ийыште Нюрнбергыште лукмо[1]. 1527 ийыште ик эн тӱҥалтыш экземплярым Мартин Лютерлан пӧлек шотеш ямдылыме. XVI курымышто раш вискалыше приборым огыл, а утларакше сымыктыш произведенийым ушештарыше икымше кӱсен шагат-влакым ыштыме[2].

Икымше кӱсен шагат-влакын ик умдышт веле лийын, а циферблатым леведше янда нерген шонымо огыл. Шагатым кӱсен гыч шагатым лукде, жапым кидшӱма палаш лийже манын, кажне цифрыште изирак овартыш верланен. Жвап эртыме дене кӱсен шагатыште минут, а вара секунд умдат лектыныт[2][3].

Нине шагат-вакын формышт тӱрлӧ лийын — тудо йыргешке, чуяка але муно гай лийын кертын. Нуным оксагалташке пышташ але брелок семын ӱштыш сакен кошташ лийын. Шагат циферблатым аралаш пӱчмӧ рожан кӱртньӧ петыртыш дене тӱчылтын. Механизмым вурс да кӱртньӧ гыч ышталтын, а яндам, 1610 ий гыч тӱҥалын, курык хрусталь гыч кучылтыныт. Варарак кӱсен шагатыште пружин двигатель, ораван передаче, колтышо механизм (ошкыл), регулятор да умдылан механизм лийыныт. XVIII–XIX курымлаште нине ужаш-влак эреак саем толыныт. Схеме кырыше, сигналым пуышо да олмыктышо механизм гай полышкалыше элемент-влак дене ешаралтын, тыгак кечышотым ончыкташ йӧнештарымаш лийын. Рубин гыч ыштыме кӱ эҥертышым XVII курым гыч Английыште кучылташ тӱҥалыныт. Минут умдо 1650 ий деч вара, шагат-влакын рашлыкышт кӱзаш тӱҥалмылан кӧра, кумдан кучылталташ тӱҥалын. Секунд умдо 1655 ийыште шочын, а тудын лӱмнеерже 1750 ий деч вара кушкаш тӱҥалын. Шагатым шӧртньӧ, ший, курык хрусталь гыч ышташ тӱҥалыныт.1632 ийыште Лион Жак Тутен у эмальым шонен луктын да эмаль ӱмбак сылне сӱретым вераҥдаш тӱҥалыныт[4].

Автоматикан подзаводко икымше гана лачак кӱсен шагатыште кучылталтын. Шкеак заводитлалтше шагатым 1770 ий гыч швейцарец Абрахам Льюис Переллетлан кӧра кучылташ тӱҥалыныт. 1777 ийыште Абрахам Бреге шкеак заводиталтше конструкцийым саемден. XIX курым кыдал марте механизмым тӱҥ шотышто квадрат пӱчкышан сравоч дене заводитленыт да умдым кусареныт. Заводитлыме жапыште сравоч тӱмыр рӱдӧ дене иктыш ушнен, а тыглай годым ората воктенак шинчырыште кечен. 1790 ий деч вара заводитлаш тӱжвал кнопкыжым кучылташ тӱҥалыныт. Икте-весыштым палыде, Бреге ден Одемар тиде кнопкым XIX курымысо икымше чырыкыште кучылтмашке пуртеныт. Швейцарец Адриан Филипп] заводитлыме, тыгак ик жапыштак умдым кусарыме кнопкым икымше гана 1842 ийыште кучылтын[3].

Кӱсен шагатыште тӱрлӧ неле функций кучылтын. Кырымаш, жаккард механизм, хронограф, минуташ репетир, термометр, барометр, компас да т.м. лийын кертын. Рашлыкым кугемдаш да атмосфер фактор ден мланде шупшмын шӱкалтышыштым иземдаш манын, механизмын пашаче элементше-влак эреак саемдалтыныт.

XIX курымышто кӱсен шагатым эстетике могырым сылнештарымаште кугу вашталтыш лийын. Тудо йӧршешлан лапката формым налын. Оратам ыштен лукмо пашаште у сплав-влакым кучылтмо, а южо компанийже нуным 10-14 карат кӱжгытан шӧртньӧ дене леведын. Тидыже леведмашын жапшым 20-25 ий марте шуяш полшен. Тыгай сӧрымашлан кӧра шӧртняҥдыме оратам уларак йодыныт. Тӱжвал тӱсшым саемдаш да шӧртньӧ ораташте лийын кертше удыралтыш ден йыгалтмым петыраш манын, Бреге ората ден циферблатым тӱрлаш икымше гана гильошироватлыме техникым кучылтын. Сылне тӱр тӧрсырым шылтен да сымыстарыме сыным ешарен. Вашке мастар-влак шагатым сӧрастарыш семын веле огыл, но тыгак шергакан ӱзгар семынат ышташ тӱҥалыныт. Но ӱмбак ешарыме детальым, жемчугым, бриллиантым да нунын иммитацийыштым дизайныш поянлыкым да йытыралыкым ешараш умбакыжат кучылтыныт. Бреге шагатым сӧрастарыме у эстетикым ыштыше-влак кокла гыч икымше улмаш, кушто просталык да моторлык эн тӱҥ ужаш лийын[5].

XIX курым тӱҥалтыште шагат кугу лийын огыл да дизайнжат лапката улмаш, тидыже шагатым жилет кӱсен кӧргыштӧ але шӱй гоч лупшалме кужу шинчыреш нумалаш йӧным ыштен. Жап эртыме дене шинчырлан: тудын кужытшылан, кӱжгытшылан да нумалыштме йӧнлан — модо вашталтеш. Шинчырым шӱйышкӧ чияш, жилет оҥгеш пижыкташ лийын, тудо кӱчыкрак але жилетын кок кӱсенже коклаште кылдыше ужаш семын лийын сеҥен. Курым мучаште шинчырым уэш шӱйыштӧ нумалыныт, тудым шӱй тӱрыштӧ шупшын пижыктеныт[5].

Шагатым чот йодаш тӱҥалме дене шагатым ыштыше-влакат пеш шуко лектыныт. Конструкцийым да паша процессым чарныде саемден шогымаш утларак налын кертшашлык вариантан шагатым ыштымашке конден. XIX курымысо модын тыматле стильже шагат дизайныштат каласалтын — тудо костюмын чапле элементше лиймым чарнен да оҥышто шӱй тӱрыштӧ ойыртемалт лекше шагат шинчыр гына койын кодын[5].

Российыште шагатым лукташ тӱҥалме икымше мастер Павел Буре лийын. Тудын шагатше-влак тӱрлӧ улмышт да тӱрлӧ кӱлешлан кучылталтмышт дене веле огыл ойыртемалтыныт, но армийланат лӱмын лӱмын ышталтыныт. Наградитлышаш вариант-влак, войскан родшо дене ойыртемалтшын, офицер ден салтак-влаклан лукталтыныт. Нуно оратам моткоч шкешотан йӧн дене сӧрастарыме дене веле огыл, но нине посна арверлаште йоҥгалтше тӱрлӧ сем дене ойыртемалтыныт. Граждан калыклан Павел Буре шӧртньӧ оратан шагатым ыштен, шергакан элемент-влакым ешарен. Эркын-эркын Бурен кампанийже кӱсен шагатым лукмо пашам 1917 ий марте кумдаҥден шоген. Икымше тӱнямбал сар пытымеке, награде шотышто йодмаш кугемын, садлан компанийлан ыштен лукмо пашам вияҥдаш пернен[6].

Пытартыш жапыште кӱсен шагат деке кумыл ешаралтын[7], да тудо адак кумдан шарлен. Шуко компаний шагатын тошто модельыштын репликыштым луктыт[8].

Тӱҥ ойыртем-влак

Рынкыште кӱсен шагатын классический механический калибранат, кварц механизманат пеш шуко сынышт ончыкталтын. Кварцан шагат заводитлымым ок йод, тудо утларак ӱшанлылан да эмганыме шотышто пеҥгыдырак улшылан шотлалтеш, батарейке деч пашам ыштат. Шагат оратам да шинчырым ышташ кучылтмо материал — металл. Поснак ший да шӧртняҥдыме арвер-влак йодмашан улыт. Рынкыште тыгак сеундомеран да кече ден тылзым ончыктышо хронографан модель-влак улыт[9].

Шагат ората тӱрлӧ дизайнан лийын сеҥа. Циферблатым петырыше леведышан шагат, тудын деч посна, тыгак лулеган шагат верештеш. Лулеган шагат тидын дене ойыртемалтеш: оратан шеҥгел велыштыже вошткойшо петыртыш уло, тудо шагат механизмын пашажым эскераш йӧным пуа[9].

Классике кӱсен шагат

Вургемыш але сумкашке пижыкталт кертше шинчыран улыт. Классике модельын йӱлаш пурышо ик элементшылан петыртыш лийын кодеш. Тудо шукыж годым механике калибр дене йӧнештаралтын[10].

Посна шӧртньӧ кӱсен шагатым ойырат, тудым сымыктышын чын произведенийжылан шотлаш лиеш. Ожно тыгай шагатым ыштымаште тӱҥ шотышто художник-влак тыршеныт да металлыште нунын озаштын лӱмыштым гравюр дене корен возеныт[10].

Шагат-кулон

Тиде сынан арвер-влак тӱҥ шотышто ӱдырамаш-влак колаште кумдан палыме улыт. Тиде шагат семын койшо кулонан шинчыр, петыртыш йӧнештаралтын, тушко фотосӱретым вераҥдаш лиеш. Петыртыш шукыж годым шергакан металл да сплав дене, тыгак кӱ, ненчымаш але сӧрал сӱрет дене сӧрастаралтын[10].

Брегет

Брегет — тиде кырыше тошто годсо кӱсен шагат, рашлыкшылан тудо поснак аклалтын, тыгак тудо тылзысе числам ончыктен. Лӱмжым шагат мастар Абрахам Бреген фамилийже почеш налын. Модель поснак XIX курымышто кумдан палыме лийын да Александр Пушкинын «Евгений Онегин» романыштыже ик гана веле огыл ушештаралтеш[11][12].

Тыгак ончо

Литератур

  • Пипуныров В. Н. История часов с древнейших времён до наших дней. — М.: Наука, 1982.
  • Канн Г. Краткая история часового искусства. — Ленинградский Гублит, 1926.

Палемдымаш

  1. ↑ Галицкая И. А. Коллекция карманных часов Псковского музея-заповедника // Псков. — 2018. — № 48. — С. 62—76.
  2. ↑ 1 2 Как появились первые карманные часы: Маленькие шедевры, открывшие новую эпоху в развитии Человечества. kulturologia.ru.
  3. ↑ 1 2 Богданов И. Ф. История механических часов: 700 лет совершенствования // Евразийский научный журнал. — С. 33—36.
  4. ↑ Пипуныров В. Н. История часов с древнейших времён до наших дней / Манстров Л. Е.. — М.,: Наука, 1982.
  5. ↑ 1 2 3 Гурьева Т.Н. Европейские карманные часы XIX века // Вестник СПбГУКИ. — 2017. — Теле (№ 4).
  6. ↑ Как появились и совершенствовались карманные часы с боем? chasyinfo.ru. Тергыме кече: 11 шорыкйол 2024.
  7. ↑ Беккер А.О., Воробьёв-Шерышев А.А. Атрибуция карманных и наручных часов второй половины XIX — первой половины XX века: основные методы, рекомендуемый алгоритм действий // Грамота. — 2021. — Т. 14, № 8.
  8. ↑ Тимур Бараев. Откуда появилась мода на карманные часы и зачем она вернулась. РБК (31 шыжа 2013). Тергыме кече: 9 шорыкйол 2024.
  9. ↑ 1 2 Как выбрать карманные часы. chasyinfo.ru. Тергыме кече: 27 теле 2023.
  10. ↑ 1 2 3 Карманные часы на цепочке: какими бывают и как носить? Мужские правила. Тергыме кече: 27 теле 2023.
  11. ↑ Тимур Бараев. Носил ли Евгений Онегин часы Breguet. Alfavit watch (10 пургыж 2017). Тергыме кече: 14 шорыкйол 2023.
  12. ↑ Софья Багдасарова. Скрытая реклама в романе «Евгений Онегин». Культура.рф. Тергыме кече: 14 шорыкйол 2023.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кӱсен_шагат&oldid=1149474" гыч налме