Кугыжа-кол (ойлымаш)

Тергыме статья

Кугыжа-кол
Виктор Астафьевын «Кугыжа-кол» произведенийжылан пӧлеклалтше шарныктыш
Жанр	ойлымаш
Автор	Виктор Астафьев
Оригиналын йылмыже	руш йылме
Икымше савыктымаш кече	1976
Савыктыш	Наш современник[d]

«Кугыжа-кол» — Виктор Петрович Астафьевын (1924-2001) «Царь-рыба» книгаш (1976) пурышо ойлымаш. Южо шымлызе «Кугыжа-кол» «ойлымашан каласкалымашын» (ойлымаш-влак циклым авторын палемдымыже) главаже семын ончыкта.

Тиде айдемын пӱртӱс ончылно мут кучымашыже да тудын деке шоналтыдымын ыштыме вашкылже нерген, тыгак моло еҥ-влак деке вашкыл нерген ойлымаш. Произведений икымше гана «Наш современник» журналыште 1976 ийыште савыкталтын.

Возымо историй

Виктор Астафьев шкенжын «ойлымашан каласкалымаш» жанр семын палемдыме «Кугыжа-кол» книга дене пашам ышташ 1972 ийыште тӱҥалын. Произведений икымше гана 1976 ийыште «Наш современник» журналын 4-6-шо №-ыштыже савыкталтын. 1977 ий майыште «Кугыжа-кол» «Роман-газетеш» савыкталтын, а эше идалык эртымек, 1978 ийыште, Красноярскысе книга савыктышыште посна книга дене лектын (Кугыжа-кол: ойлымашан каласкалымаш / ред. В. В. Чагин; ончылмут И. Жуковын; худож. А. Ф. Перфильев. — Красноярск: Кн. изд-во, 1987. — 400 с.: ил.). Тылеч вара произведений Российыштат, вес эллаштат шуко гана уэш савыкталтын.

1978 ий 19 октябрьыште «Кугыжа-кол» ойлымашан каласкалымашыжлан Виктор Астафьев СССР Кугыжаныш премий дене палемдалтын.

Сюжет

«Кугыжа-кол» ойлымашын тӱҥ геройжо — Игнатьич, Командорын (циклын моло ойлымашыже-влакынат геройжын) изаже, тудым моло колызо-влак деч пеҥгыдылык да шот-радамым йӧратымаш ойыра. Игнатьич верысе пилорамыште пашам ышта, тыгак закондымо пашам — браконьерствым — ыштылеш. Еҥ-шамыч тудым пагален ончат, а тудо моло-шамычым кӱшыч ӱлык онча. Тудо чыла деч шуко колым куча, да Командир изажым пешыжак ок йӧрате, тудын йӧнлыкшылан кӧрана. Сандене иза-шольо, ик посёлкышто илен, изак-шоляк-влак вашла йӧршеш гаяк огыт кутыро.

Икана шыжым Игнатьич шкевуя ик кучымаштыже пеш кугу осётрым ужын. Осётр ялт акрет годсо ящерла койын да моткоч кугу улмаш, колызо умылен: тыгай колым тудын шкетын шупшын лукташ,очыни, вийже ок шуто. Игнатьич тогдая: тиде лачак саде кугыжа-кол, кудыжо, легендыште ойлымо семын, илышыште ик гана верештеш, да тудыжат чылаланжак огыл. Кочаже тудлан ойлен: чонышто языкым кучышо айдемылан кугыжа-кол дене лучо пижман огыл, а вигак тудым колташ кӱлеш. Но колызо, шкаланже налаш манын, содыки колым сеҥаш шонен пышта. Ушышкыжо изажым полшаш ӱжаш шонымаш толын пура, но опкын улмыжлан кӧра, поян лектышым пайлаш огыл манын, тиде шонымаш деч тудо шӧрла.

Осетрым вуй гычше перен, тудым лукташ тӧча, но кол пеш чот торешлана, садлан, шке эҥырешыже пижын, Игнатьич шкак вӱдыштӧ лиеш. Ынде кол ден колызо эҥырвара дене кылдалтыт да когыньыштынат вӱр йога. Кредалын ноен, кол ден Игнатьич нераш тӱҥалыт. Нойышо кол тудын деке пызна. Колызо кол деке йырнымым шижеш, тудлан тупела ияла кояш тӱҥалеш. Тудо кочажын кугыжа-кол нерген ойлымыжым, тыгак, шке шонымыжо семын, тудым тиде эҥгекыш шуктышо саде язык нерген шарналта. Самырыкше годым тудо ушкалымыжлан кӧра йӧратыме ӱдыржым Глашам намыслен. Варажым Игнатьич ӧкынен да Глаша деч шке титакшым кудалташ йодын, но мом ыштен кудылтымыжлан титакым да намысым шижмаш тудым коден огыл. Кугыжа-кол воктен вӱр йогышыла, Игнатьич ӧрткымыж дене адакат тошто таҥже деч титакшым кудалташ йодеш. Кенета, пуш мотор мӱгырымым колын, кол эҥырвоштар гыч мучышта, шке капшым лапчыкын-лапчыкын кушкедын, ийын кая. Мучашыште тӱҥ герой куштылеммым шижеш да коллан тудын нерген нигӧланат каласкалаш огыл манын сӧра.

Образ ден герой-влак

Шымлыше-влак ойлымашын тӱҥ образыштын — кугыжа-кол ден Енисей эҥерын — мифологий негызыштым палемдат, тидыже, шке черетешыже, авторын мифологий возымаш-влакым шымлымыжым огыл, а авторын тӱням шижмашыжын калык негызшым, тудын вуйушыштыжо «шуко курымаш философий опытын» кышажым ончыкта. Т. М. Вахитова тыгак пеҥгыдемден ойлен: кугыжа-колын образыштыже куатле кол нерген руш преданийла дене кылдалтше тошто фольклор лончо шижалтеш. Астафьевын кугыжа-колжын образше чумыр пӱртӱсым да Енисей эҥерым посна илаҥдара. Кол уло тӱня мучко шарлыше ик эн акретле мифологемлан шотлалтеш да, правил семын, тудо колышо-влакын кугыжанышыштым илаҥдара, тушко волымаш шукыж годым у илышлан ылыжме деч ончыч лиеда. Тылеч посна, В. В. Дегтярёван ойлымыжо почеш, Астафьевын кугыжа-колжын образышкыже колыдымашым илаҥдарыше авалык тӱҥалтышын архетипше, тукым-влакын кылышт, тыгак жапын вийжым сеҥымаш шыҥеныт. Кугыжа-кол мифологемыште тиде ойлымашыште айдемын мыскылыме да нуным игылтмылан ӱчым шукташ ямде улшо курымашлык пӱртӱс-аван да ӱдырамаш-аван образышт ушалтыт.

Тӱҥ герой ойлышо, тудын лапка кӧргыжым, тыгак опкын улмыжым (темдыме логар) ончыктышо фамилийым нумалеш — Утробин. Перкем поктен коштшыжла тудо илышым пуышо пӱртӱс ӱмбакат кидшым нӧлталеш. Туге гынат ойлымашын мучашыже геройын кӧргӧ чонжын уэш шочмыжлан ӱшаным пуа: тудо шке языкше шотышто чон почын ӧкынен да тиддене илышаш правам сулен. Сандене кугыжа-кол пӱртӱсын карум пуышо вийжым веле огыл ончыкта, но шке кӧргышкыжӧ колымаш кугыжанышымат шыҥдара, тудын дене ваш тӱкнымаш геройлан уэш шочашыже полша.

Тӱҥ теме ден мотив-влак

Астафьевын «Кугыжа-кол» циклже ял прозын произведенийже дене таҥлалтеш, но тушто ялын проблемыже кокымшо планыш чакна, а икымше планыш айдемын да пӱртӱсын вашкылышт уло пӱсылыкышт да уда могырышт дене лектын шогат. Астафьев ойлымашыште литератур йӱлаш пурышо шолмашым сӱретла: айдемылан тудын деч ятырлан кӱшнӧ улшо вий ваштарешла шога, да тиде ваш тӱкнымашын лектышыже семын геройын кӧргӧ чонжо дене яндарештмыже лиеш. Астафьев пӱртӱс деке ир койышым ончыктымо, тудым варварла пытарыме ваштареш шога. Айдеме ден пӱртӱс кокласе кылым лончылымыжо годым автор пӱртӱсым идеал семын ок ончыкто (арам огыл колын образше Игнатьичын шинчаончалтыштыже уда велым коеш). Туге гынат тудо тыгай иктешлымашке толеш: пӱртӱс дене кылым кучымаш — личностьым кӧргӧ чон могырым вияҥдыме йӧн, тыгак айдемын чон кӧргыжым тергымаш.

Тылеч посна, Н. В. Тимофеева «Кугыжа-колышто» тӱҥ сылнымут тӱкнымашым ик велым айдемын тӱщкалыкше ден келшымашыжын поро тӱҥалтышыштын да вес велым айдемын индивидуализмжын ваш тӱкнымышт семын ужеш. «Кугыжа-колышто» вошт кайыше айдемын вийныме да пушкыдемме семже уло: «айдемым кепшылтыше кӧргӧ чымалтмаш тудым колта, чонжо пушкыдемеш, вес еҥ да йыр улшо тӱнялан вашеш почылтеш». Тыгай улмаш (тиде, очыни, ойлымашын мучашыштыже тӱҥ герой дене ышталтеш), шымлышын шонымаштыже, еҥ-влак коклаште ӱшанлан да лишыллыклан негыз семын шотлалтеш.

Вӱд сем ик жапыштак утарышын да йомдарыше семын пӱтынь ойлымаш-влак цикл гоч эрта. Игнатьич Енисей вӱдеш илышым йомдарен кертеш. Тидын годымак лач тиде эҥерак тудлан да циклын моло геройжо-влакланат кочкышым пуа.

«Кугыжа-колын» образыштыже тыгак авалык теме шыҥдаралтеш, Астафьевын пӱтынь циклыштыже тудо кӱлешан рольым модеш: герой тиде пеш кугу кугу колышто моткуоч шуко мӧртньым палемда, а пеленже вӱдыштӧ лиймекыже, колышто ала-мом ӱдырамашлыкым шижеш: «тиде саклымаште, ырыкташ шонымашыште, шке кӧргыштет иланыше илышым арален кодаш». Кол дене кучедалмаште ярнен пытыше Игнатьич шушаш колымашым тудын ӱдырамаш ончылно ыштыме сулыкшылан ӱчым шуктымаш семын умыла да шона: «Пӱртӱс, шоляш, тудат ӱдырамаш тукымак!»

Ойлымашлан да пӱтынь цикллан кӱлешанлан намысын семже улеш. Э. Л. Перфильева эҥыр дене орланыше колым тӱҥ геройын помыжалтше намысше дене орланыше чонжо дене таҥастара.

Поэтикын ойыртемже

Ойлымашын йылмыже афоризм сынан, калыкмут да Сибирьысе шкешотан диалект мут-влак дене темын. Тидыже авторын туныктен ойлаш тыршымыже денат, тыгак сибиряк-влакын йылмыштым сылнымут йӧн семын веле огыл, но сӱретлыме объект семынат ышташ тыршымыже дене кылдалтын. Ойлымашын геройжо тӱҥалтыште кочан локтымо мутшо-влаклан да палыже-влаклан воштыл веле колта, тыгак тудо кеч-могай колынат браконьерын шӧрӧкаж деч йӧсланымыжым игылт воштыл веле онча: «Мокшинче могай пеҥгыде вольык гынат, но самолов эҥырыш кузе логалеш, туге тудын чонжо лектеш да шолораже телефоныш кая». Туге гынат колымаш деч лӱдмаш тудлан кочан мудречлыкшым шарныктара: «А тендан, рвезе—влак, чоныштыда иктаж-мо уло гын, неле язык, иктаж-могай страм, вӱр йӱмаш — кугыжа-кол дене ида пиж, логалеш гын — вигак колтыза».

П. А. Гончаров Астафьевын каласкалымаш йӧнжым «каласкалымашын йомакысе йӧнжын ойлымо-лирике ойыртем семын» аклен палемда. Каласкалымаш полшымо дене писатель Сибирьын да тушто илыше-влакын кутырымо йылме сыныштым чоҥа.

Постановко ден интерпретаций-влак

1999 ий апрельыште, В. П. Астафьевлан 75 ий темме лӱмеш, Красноярскысе кугыжаныш опер да балет театрыште Владимир Пороцкий «Кугыжа-кол» хореографиян симфонийым шынден. Эн ондакше тиде симфониян изирак поэме лийын, вара семым пластике дене ушаш шонымаш шочын. Балетмейстер Владимир Федянин тиде шонымашым шуктен. Пытартышлан возымо партитур Владимир Васильевлан — Кугу театрын директоржо да сылнымут вуйлатышыжлан — оҥай чучын.

Ойлымаш почеш тыгак Российысе тӱрлӧ олалаште спектакль шындалтын.

Сӱрет сымыктышыште

2004 ийыште Красноярск кундемыште Енисей эҥер воктене Слизнево посёлко лишне ончымо площадкеш «Кугыжа-кол» скульптур композицийым шындыме. Тудо капше дене вапш гыч утаралташ тӧчышӧ, кӱртньӧ дене левыктыме Енисей осётрым ушештара. Шарныктышын авторжо — скульптор Евгений Пащенко.

Тыгак ончо

• «Шоҥго ден теҥыз»
• «Моби Дик»
• «Кӱтӱчӧ ден кӱтӱчӧ ӱдыр»
• «Кугыжа-кол (скульптур)»

Палемдымаш

Литератур

• Дар слова : Виктор Петрович Астафьев : (к 85-летию со дня рождения) : биобиблиогр. указ. : статьи. — Иркутск: Издатель Сапронов, 2009. — С. 640. — ISBN 978-5-94535-108-0.
• Вахитова Т. М. Повествование в рассказах В. Астафьева «Царь-рыба» (руш.). — М.: Высш. шк., 1988. — ISBN 5-06-001415-0.
• Гончаров П. А., Гончаров П. П. Сказочно-мифологические истоки «Царь-рыбы» В. П. Астафьева (руш.) // Пушкинские чтения. — 2011. — № XVI. — С. 204–210.
• Гончаров П. П. Специфика стратегии повествования «Царь-рыбы» В. Астафьева (руш.) // Дар слова : Виктор Петрович Астафьев : (к 85-летию со дня рождения) : биобиблиогр. указ. : статьи. — Иркутск: Издатель Сапронов, 2009. — С. 427–449. — ISBN 978-5-94535-108-0.
• Дегтярёва В. В. Мифологемы водного мира в творчестве В. П. Астафьева (руш.) // Вестник КГПУ им. В.П. Астафьева. — 2010. — № 2.
• Перфильева Э. Л. Авторская концепция трагического в произведении В. П. Астафьева «Царь-рыба» (руш.) // Проблемы современного филологического образования. — 2019. — С. 208–214.
• Надеева Е. И. Ключевые оппозиции в книге В. П. Астафьева «Царь-рыба» (руш.) // Беловский сборник. — 2019. — С. 155–162.
• Тимофеева Н. В. Философская концепция мира и человека в повести Виктора Астафьева «Царь-рыба» (руш.) // Вестник Астраханского государственного технического университета. — 2010. — № 4 (28). — С. 71–75. — ISSN 1812-9498.
• Шлома Е. С. Материнство как основа ценностной системы Виктора Астафьева в повествовании в рассказах «Царь-рыба» (руш.) // Гуманитарный вектор. — 2011. — № 4 (28). — С. 222–226. — ISSN 1996-7853.