Кидшагат

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Кидшагат


Кидшагат — кидвургышто нумалыштме прибор, тудо кызытсе жапым палаш да жап кокласе кужытым висаш полша.

Кидшагатын историйже XVI курымышто тӱҥалын, а кумдан шарленже XX курымышто. Ончыч тудо ӱдырамаш сӧрастарышлан веле шотлалтын, но варарак тудым пӧръеҥ-влак чияш тӱҥалыныт, тылеч ончычшо нуно чылвыреш пижыктылме хронометрым сайраклан шотленыт. Тиде жапыште шагат механизм ятыр вашталтышым чытен.

Кидшагат историй

Кидшагат нерген икымше ушештарымаш 1571 ий дене палемдалтеш, тунам англичан королева Елизавета I Роберт Дадли деч пӧлек шотеш тыглай огыл пӧлекым — миниатюр шагатым — налын[1]. Варарак, 1810 ийыште, 1810 ийыште, Швейцарийыште шочшо француз мастар Авраам-Луи Бреге Неапольын королевыже да император Наполеонын шӱжарже Каролина Мюратлан шагатым ыштен[2][3].

Варажым, 1850 ий гыч тӱҥалын, тыгай типан шагат Францийыште ужалалташ тӱҥалын да моряк-влак коклаште кумдан палыме лийын, нунышт шагатым кучылташ йӧнан улмыжлан кӱкшын акленыт. Но калыкын кидшагат дек кумылжо XIX курым мучаште гына пеш туран вашталтын, тунам немыч адмиралтействе тиде арверым теҥыз офицер-влаклан ышташ йодын. Тидлан кӧра кидшагат тымартеат кумдан палыме, модо шотан арвер лийын[4].

Великобританийыште кидшагат 1910 ийыште кумдан шарлен, а эн кумдан палыме лийын Икымше тӱнямбал сар жапыште. Тунам тудо эн ончычак авиатор да артиллерист-влаклан кӱлыныт. Сар чарнымек, кидшагат граждан калыкланат оҥайлыкым луктын. Кидшагатын чыла кӱлешан функцийже тиде жаплан шонен лукталтын. Эн у технологийлан да йӧнозанлык гоч ыштен лукмылан кӧра кидшагат кыдалаш класслан утларак налын кертшашан лийын. Шагат умбакыже саем толын, а сату ассортимент эре кумдаҥын[4].

1920—1930-шо ийласе экономике депрессий деч вара Касвел Европышто, поснак Швейцарийыште, кид шагатым кугу тӱшка дене ыштен лукташ тӱҥалыныт[5]. 1939 ийыште Великобританийыште ATP (Army Trade Pattern) шагатын шкенжын армейский стандартше ямдылалтын. Тудын икмыняр йодмашыже лийын, тидын шотыштак механизмыште 15 деч шагал огыл кӱ, вурс але нихром гыч вӱд пурен кертдыме ората, кумыл шот дене ош циферблат да волгалтше радиоактивный умдо-влак. Тиде стандарт дене келыштаралтын, Швейцарийысе 17 компанийын шагатышт лукталтыныт[6].

Кокымшо тӱнямбал сар пагытыште Швейцарийысе фирме-влак автоподзавод манмын механизмже шотышто пашам чолган ыштеныт, да 1942 ийыште «Фелс» шагат фирме савырыме лукым шыгыремдыде пӧрдшӧ грузовой секторан автоподзавод манмын икымше механизмжым ямдылен сеҥен. Тӱрлӧ фирме коклаште таҥасымаш у шымлымашым эртараш кумылаҥден. 1948 ийыште «Эбош» шагат фирме автоподзаводан икымше ӱдырамаш шагатым луктын, а лу ий гыч «Барен Вотч» фирме планетар роторан автоподзавод механизмым ямдылен, тудыжо шагат йӧнзанлык специалист-влакын оҥайлыкыштым луктын[5].

1957 ийыште Японийыште ваш алмашташ йӧрышӧ деталь ден узел-влакан электрон шагатымат, механический шагатымат лукмаш кугу сеҥымашыш шуын. Япон кидшагат лишыл азиат эллашке веле огыл, но США-шкат колталтын. 1959 ийыште транзистор гыч электрон схемым кучылтшо камертонан кидшагатым ямдыленыт[5].

1960 ий марте автоподзаводан кидшагат чумыр ыштен лукмашын кугытыштыжо изи ужашым гына айлен. Автободзавод механизм-влак тӱрлӧ конструкциян лийыныт, но утларак шарлышыже покшелныже грузовой секторан да шагалрак савыртышан механизм-влак лийыныт. 1960-шо ийла тӱҥалтыш гыч автоподзаводан кидшагатым ыштен лукмаш моткоч кугемын, кугу чынлык дене да ӱшанлын коштшо йытыра кидшагат-влакым ыштыме. 1960 ий деч вара кидшагатым конструироватлымаште да ыштен лукмаште кугу вашталтыш лийын. 1967 ийыште интеграл схемым кучлтман, умдо да цифр индикацийым йӧнештарыман кварц шагат-влак лектыныт[5].

Швейцарийысе кызытсе шагат йӧнозанлык 1970-ше ийлаште лийше «кварцевой революцийын» шӱкалтышыже почеш чумыралтын. Тӱнямбалысе шагат секторышто Швейцарийысе ыштен лукшо-влакын ужашышт 1970 ийыште 40 % процент гыч 1981 ийыште 17 % марте шагалемын. Тыге тура иземмаш япон компаний-влакын сеҥымашыштлан верч лийын, нуно сатулан роскотым чот иземден да утларак налын кертшаш акым келыштарен сеҥеныт. LED да LCD-экранан кварц шагат-влакын тӱня мучко кумдан палыме лиймышт йӱлашке пурышо механике шагатым ыштен лукшо-влаклан эше кугурак негативан шӱкалтышым ыштен. Но Николас Хайекын коклаш пурымыжлан кӧра да Swatch пластик шагатым кугу тӱшка дене ышташ тӱҥалмым пашаш колтымылан кӧра ситуацийым вашталтен кертме[7].

Хайекын негызлыме Swatch Group холдинг чыла ак диапазоным ончыктышо бренд-влакым эркын-эркын руалтен налын: Breguet, Blancpain, Glashütte Original, Jaquet Droz, Le´on Hatot, Omega, Rado, Longines, Tissot, Certina, Mido, Hamilton, Balmain, CK watch, Flik-Flak (йочалык шагат) и Swatch. Тылеч посна, кӧргышкӧ ETA ден Frederic Piguet фабрик-влакат пуреныт[7].

1920 ийлаште СССР-ыште шагатым ыштен лукмо пашам вораҥдарымаш кугыжаныш кӱкшытыштӧ палемдыме ик кугу задаче лийын. Но совет шагат йӧнозанлык Кугу Ачамланде сар пытыме деч вара чолган вияҥын. Обороно комплексыш пурышо шагат завод-влакым лӱдыкшӧ районла гыч лукмо. Икымше шагат заводым Златоустыш кусарен наҥгайыме, вара Челябинскыш, а кокымшо часовой завод Чистопольышто лийын. Лач Чистопольышто «Командирлык» палыме совет сарзе шагат ышталтын, тудым 1965 ийыште СССР Обороно министерствын лӱмын йодмашыже почеш ямдылыме.

XXI курымышто тиде арвер нелырак да шукырак ыштен кертшан лийын, йӱлашке пурышо кидшагатым алмашташ цифран «ушан шагат-влак» толыныт, нуно жапым веле огыл ончыктат, но тыгак тазалык могай улмым эскерен кертыт[8].

2014 ийыште Apple Watch компанийикымше ушан шагатым ямдылен, тудын электрон серыш ден SMS-ым налаш да колташ, тыгак йыҥгырым ышташ да сем йоҥгалтарымым виктараш йӧнжӧ уло. Шагат фитнес-кидшол режимыште пашам ыштен кертеш да iPhone-ын йӧнжым изишак йоҥгалтара[9].

Тӱҥ классификаций

Чумыр классификаций

  • '''Хронометр''' — кугу рашлык дене коштшо прибор (механиканат да кварцанат лийыт)[10].
  • '''Хронограф''' — автоном секундомер функциян механизм (чӱчкыдынак ешартыш циферблатше уло)[10].
  • Дизайнерлык — автор пашан экземплярже[10]
  • '''Скелетон''' — циферблат велым почылтшо конструкциян механике шагат.
  • Спортлык — спорт дизайнан шагат[10].
  • Ювелирлык — арвер, кушто шагат механизм ден благородный металл гыч ыштыме, шергакан кӱ-влакым тыгыдемден тушкыман декоративный кидшол иктыш ушнат[10].
  • Смарт-шагат але ушан шагат (шагатфон) — электрон йӧнештарымаш, кудыжо йыҥгырым, электрон серыш ден SMS-уверым налын, геолокацийым ончыктен, неле шотлымашым ыштен, смартфон дене кылым ытшен кертеш[8][9][10].

Механизмын могай улмыжо почеш

  • '''Механике шагат'''. Кид пружин дене заводитлыме классике шагат. Механизмын изи кугытшо шкенжыми чаткан кучылташ йӧным ышта, хронометр секунд наре рашлык марте жапым кужытым висен кертеш. Автоподзаводан модель-влак улыт, кунам озаже кидшым тарвата, тунам лӱмын ротор механизмым келыштара. Кид дене заводитлыме механизм-влак неле улыт да пералтмым тӱткын шижше детальышт уло. Механике шагатлан магнит пасу зияным ышта да тудым эрыктен да тӧрлатен шогыман, тидыжым икмыняр ийлан ик гана ыштат. Кызытсе модельлаште дизайнер-влак чӱчкыдын скелетоным кучылтыт, тидыже механизмын оратан вошткойшо элементше-влак вошт механизмын пашажым эскераш йӧным ышта[11].
  • '''Кварц шагат'''. Кварц кристалл-влак негызеш пашам ышта, нунышт батарейке деч толшо электричестве токын кайымыж годым импульсым палемдыме чӱчкыдылык дене йӧнештара. Пайдаланышылан увер-аҥарым ончыктымым шотыш налме дене нуно аналоганлан да цифранлан шеледалтыт. Механике шагат дене таҥастарымаште, кварцан утларак раш коштыт да тӱжвач лийше шылтыклан утларак пеҥгыде улыт. Кок типан шагатыштыжат механизм-влак икгайрак жап ыштат, молан манаш гын базовый детальышт ик семынак лунчыргат, но кварцан батарейке 10 ий марте пашам ышта. Тидын годымак кварцан шагатын пашам ыштымыже механике модель деч ятырлан кугурак — тудо кызытсе жапым веле огыл, тыгак кечым ончыкта, кечышот дене пашам ышташ да кычкыртышым йӧным пуа[11].
  • '''Электрон шагат'''. Кварцан шагатын ик подвидше улеш. Тыгаяк принцип почеш пашам ышта, ойыртем цифран дисплейыште гына, туштыжо жап ончыкталтеш (южгунамже умдо семын)[11].
  • Кинетике шагат. Кондыштшын кидше тарваныме дене лекше куатым вашталтыше лӱмын механизмын полшымыжо дене пашам ышта, батарейкым вашталтыме але кид дене заводитлыме огеш кӱл[12].

Молан кучылтмо почеш

Молан кучылтмо почеш кызытсе кидшагат-влак шелалтыт: пӧръеҥынлан — шолдыра циферблатан улыт; ӱдырамашынлан — утларак йытыралык дене ойыртемалтыт да чӱчкыдынак шуко декор дене сӧрастаралтыт; йочалан — куштылго, чоткыдо да гипоаллергенный манме материал гыч ышталтыт, а циферблатым чӱчкыдынак йомакысе але мультипликаций персонаж-влак дене сӧрастарыме[10].

Жапым ончыктымо йӧн дене

Кидшагатын кызытсе модельлаштыже жапым ончыктышо ятыр тӱрлӧ йӧн уло: классический — умдым шыҥдарыме шагат, тудо кок але кум типан лийын кертеш; цифран — жапым электрон дисплейыште ончыктышо шагат; комбинироватлыме — тугай шщагат шагат, кушто кок вариантшат — умданжат да дисплейысе цифранжат — кучылталтыт; бинарный — точко, пашкар, тӱсан кечыйол але тӱрлӧ геометрий фигур полшымо дене пашам ыштыше шгат, да моло вариант-влакат[11].

Тӱрлӧ шотан циферблат (умдан, лугалтше, цифран) да жапым ончыктышо оҥгым ныл тӱрлын йӧнештарымаш лиеда (араб але рим цифр дене, лугалтше вариант але тыглай тамга)[11].

Шагатын ешартыш функцийже

Кызытсе хронометрлаште тӱҥ функций — жапым ончыктымаш — деч посна ешартыш йӧн-влакым шындыме, нунын коклаште тыгайым ойыраш лиеш: дисплейым волгалтарымаш, шкевуя заводитлалтмаш, кычкыртыш, вибросигнал, GPS, кечышот, тылзан кечышот але тылзын фазыже-влакым ончыктышо пале, возкалыме книжка, ошкылым шотлышо, изирак кугытан увер-аҥарым аралаш шыҥдарыме Flash-шарнымаш, ПК-шке чӱкташ mini-usb порт. GPS функциян шагатыш чӱчкыдынак компасым келыштарыме да тушко вӱд огеш пуро да кыркалалтмым чыта[11].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Кирилл Шевелев. Когда появились наручные часы? Научно-популярный журнал «Как и Почему» (10 пеледыш 2020). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  2. ↑ Cogs of war: Napoleon’s timepieces (англ.). The Sunday Times. Тергыме кече: 26 теле 2023.
  3. ↑ Первые наручные часы. breguet.com. Тергыме кече: 26 теле 2023.
  4. ↑ 1 2 Богданов И. Ф. История механических часов: 700 лет совершенствования // Евразийский научный журнал. — С. 33—36.
  5. ↑ 1 2 3 4 Пипуныров В. Н. История часов с древнейших времен до наших дней. — М.: Наука, 1982. — 496 с.
  6. ↑ Елизавета Епифанова. Часы войны: история возникновения наручных часов. Вокруг света. Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  7. ↑ 1 2 Эксперты: Часовщики с ужасом вспоминают "кварцевую революцию" 70-х годов. Российская газета (20 пеледыш 2013). Тергыме кече: 9 шорыкйол 2024.
  8. ↑ 1 2 Кравченко С. А., Кравченко С. А. “Умные часы” как фактор становления гибридной коммуникации между врачом и пациентом // Communicology. — 2021. — № 3. — С. 15—28.
  9. ↑ 1 2 Антон Благовещенский. Компания Apple представила умные часы Watch и новый MacBook. Российская газета (10 ӱярня 2015). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Какие бывают виды часов. Ювелирное дело (4 ӱярня 2022). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 Наталья Ерофеевская. Какие бывают наручные часы? sunmag.me (8 сорла 2018). Тергыме кече: 26 теле 2023.
  12. ↑ Кинетические часы: что это такое и как они работают. promenter.ru (9 кылме 2019). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.

Литератур

Ечевская О.Г. Наручные часы: время и социальная идентичность после модерна // Журнал социологии и социальной антропологии : журнал. — 2007. — Т. 10, № 1. — С. 96—107.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Кидшагат&oldid=1149519" гыч налме