Качыри Терызе
| Терызе Катерина | |
|---|---|
| Тӱрлылык | Калык-христиан |
| Вес семын | Катерина — куштылгын йочам ыштымаш, Катерина — вытым пуышо |
| Тыгак | Шнуй Катерина (черк.) |
| Ыҥ | тер дене икымше мунчалтымаш |
| Палемдат | славян-влак |
| Кече | 7 теле (24 кылме) |
| Пайремлымаш | тер дене таҥасымаш-влак эртеныт |
| Йӱла | качымарий ден оръеҥым-влакым онченыт, марлан каяш шонен, мужедыныт |
Терызе Катерина — славян-влакын калык календарьыштышт 7 декабрьысе (24 ноябрьысе) йӱла кече. Кече лӱм — шнуй индыралтше Екатерина Александрийскаян лӱмжӧ дене кылдалтын[1]. Тиде кечын тер корным почыныт да самырык-влак имне кычкыме тереш шинчын мунчалтеныт, а йоча-влак курык гыч издер дене мунчалтеныт[2]. Телымсе пӱтыдымӧ жапыште сӱаным ышташ манын, качымарий ден оръеҥым-влакым онченыт[3].
Кечын моло лӱмжӧ
руш. Катеринин день[4], Катерина-санница[5], Екатерины-санницы[6], Катерина Жёнодавица, Катерины жёнодавицы, Первое катание на санях[7]; День мученика Меркурия и св. Екатерины[8], Катерина, Екатерина; укр. Свято дівочої долі[9]; белор. Кацярына[10], Свята Свечкi[11]; полес. Катерина, Катерина мученица, Катеринки, Катерины[12]; болг. Катерина Мишувина[13], Миша Катерина[14]; серб. Св. Катарина, Св. Меркуриjе[15]; чех. Kateřinská, Den sv. Kateřiny[16]; полякла Katarzynki[17].
Лӱмжӧ шнуй индыралтше Екатерина Александрийскаян лӱмжӧ дене ышталтеш[1].
Йӱла радам
Терызе Катериналан мужыраҥаш йӧным ыштыже, сай веҥым да шешкым йодын кумалыт, тыгак азам нелын ыштыме годым сӧрвалат. Преподобный Мастридийлан шакше шижмаш деч утараш кӱлмӧ годым кумалыт[18].
Терыште икымше мунчалтымаш — Екатерина модмаш. Тиде кечын тер дене таҥасымаш-влак эртеныт. Рвезе ден шоҥгыжат курык вуйыш чумыргеныт да самырык рвезе, пӧръеҥ-влакын мунчалтымыштым эскереныт, шке еҥышт верч тургыжланен, имнешке-влакым онченыт. Ӱдыр-влак каче-влаклан нунын перкелыкыштым, мастарлыкыштым, вийыштым пуэныт. Ӱдыр-влак эн тале, лӱддымӧ, весела качылан кугу тӱткышым ойыреныт[19].
Тер кресаньык озанлыкыште пеш кӱлешан тарман лийын. Качыри кече мучко чыла тӱрлӧ тер дене курык гыч мунчалтыман улмаш — корныш коштмо лажинга тереш, кошопка тереш, куэпу тереш, издереш, чункат... Адакшым Екатерина кечын чыла тӱрлӧ терыштат ял калык мунчалтыман улмаш. Терызе Катеринан кечыж годым шагал огыл куан, весела кумыл шагал огыл лийын[2].
Терызе Катеринан кечыжым поснак ӱдыр-каче-влак чот вученыт. Ӱдыр-влак шкеныштым лыпландареныт: йӧратыме рвезе тудын терышкыже шинчеш да курык гыч мунчалтен вола гын, «тудын шӱмжӧ пич пычкемыш деч утла да ӱдырын йӧратымашыжлан вашмутым пуа»[20].
Екатерина кечылан ӱдыр-влак ӱячам я йыргешке киндым кӱэштыныт да ош шарпанеш пӧрдыктылыныт. Шарпанын ик могырышкыжо уржавуйым пыштеныт, вес велым — йӧратыме еҥын шовычшым але пижэргым. Тыгодым тыге ойленыт:
Ош лум вачын мунчалте Русь мучко, корно гычын ит кораҥ, ит шӱртньӧ, пӱымӧ деке мунчалте, шогал!
Екатеринан касше годым ӱдыр-влак марлан каяш шонен мужедыт. Ойленыт: «Екатеринан кечыштыже Андрей валнат мужедыт»[21]. Мутлан, Киев губернийыште ӱдыр-влак вишньын самырык укшыжым вочкыш шындылыныт. Тудо (укш) Шорыкйол але У ийлан пеледын гын, тиде ӱдырлан вашке марлан лекмым сӧрен[22]. Украинке, руш да поляк ӱдыр-влак вишне укшым вӱдышкӧ шынденыт да эн ончыч кӧн пеледмыжым эскереныт, кӧн ондакрак пеледын, тудо ондакрак марлан лектеш ман ойленыт. Каче-влакат ончыкылык оръеҥ нерген мужедыныт. Боснийыште ӱдыр-влак шнуй Екатериналан, сай качым пуыжо манын, кумалыныт. Терызе Катерина католик-шамычын адвент деч ончычсо кече, кунам нуно сӱаным ыштеныт, садлан нуно ойленыт: «Шнуй Катажина сравочым йомдарен, шнуй Андрей тудым муын да скрипкам петырен»[23]. Белоруссийыште Катерина кечын ӱдыр-шамыч ик шинчал дене гына подкиндым кӱэштыныт да, малаш вочмо деч ончыч кочкыныт, пӱралтше каче омеш вӱдым пуа ман ӱшаненыт[24].
Кечывалвел-эрвел Болгарийын южо верлаштыже тиде кечын амбарыште коля-влаклан, кеҥежым нуно озымлан эҥгекым ынышт ыште манын, ик кормыж шолтымо пырчым коденыт[25].
Руш свяцыште Шнуй Екатерина 24 да 25 ноябрьыште ушештаралтеш[4]. Руш православий черке шнуй Екатеринам 24 ноябрьыштат (7 декабрь), Греций де Запад — 25 ноябрьыштат шарна. Касвелне шнуй Екатерина самырык-влаклан тунеммаште пыдалшышт семын палыме, тунамак Российыште тиде сомылым шнуй Татиана[26] (Татьяна кечым ончо) шукта.
Калыкмут ден пале-влак
- Катерина кече толын, мунчалтымаш толын; мунчалте, кӧн имне да тер уло — терыште, ни тер, ни имне уке — ийварашке шогал, курык гыч мунчалте![27]
- Катерина толын — тӧшак толеш. (белор. Прыйшла Кацярына — прыйдзе і пярына)[10].
- Екатеринан кас — мужедме кас[6].
- Екатерина теле Егор деке тер дене унала мунчалта(хорв. Sveta Katarina van, do Bozica misec dan)[4].
- Ӱдырын качыже шӱдӧ икте, иктыже гына логалеш[28].
- Корнышто солалан ыштен от нал гын, улазе отыл[29].
Тыгак ончо
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Лаврентьева, Смирнов, 2004, с. 182.
- ↑ 1 2 Рожнова, 1992, с. 145.
- ↑ Красунов, 2003, с. 76.
- ↑ 1 2 3 Ермолов, 1901, с. 548.
- ↑ Власова, 2000, с. 198.
- ↑ 1 2 Юдина, 2000, с. 399.
- ↑ Чичеров, 1957, с. 45.
- ↑ Смирнов, 1927, с. 18.
- ↑ Килимник, 1963, с. 211.
- ↑ 1 2 Васілевіч, 1992, с. 597.
- ↑ Лозка, 2002, с. 215.
- ↑ Толстая, 2005, с. 296.
- ↑ Терентьева, 2012, с. 1.
- ↑ Терентьева, 2012, с. 10.
- ↑ Недељковић, 1990.
- ↑ Zibrt, 1910, с. 16, 18.
- ↑ Kryński, 2000, с. 548.
- ↑ Котович, Крук, 2010, с. 308.
- ↑ Некрылова, 1991, с. 29.
- ↑ Соловьева, 2003, с. 146.
- ↑ Надель-Червинская, 2011, с. 234.
- ↑ Усачева, 1995, с. 382.
- ↑ Кабакова, 1999, с. 183.
- ↑ Санько, 2004, с. 238.
- ↑ Виноградова, Толстая, 1999, с. 605.
- ↑ Некрылова, 2007, с. 583.
- ↑ Коринфский, 1901, с. 466.
- ↑ Гейвандов, 1995, с. 106.
- ↑ Некрылова, 1991, с. 31.
Литератур
- Кормление ритуальное / Виноградова Л. Н., Толстая С. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 601–606. — ISBN 5-7133-0982-7.
- Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах. — СПб.: Типография А.С.Суворина, 1901. — Т. 1. Всенародный меяцеслов. — 691 с.
- Женщина в пословицах и поговорках народов мира / Сост. Э. А. Гейвандов. — М.: Гелиоцентр, 1995. — 304 с. — ISBN 5-88973-001-0.
- Золотые правила народной культуры / О. В. Котович, И. И. Крук. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2010. — 592 с. — 3000 экз. — ISBN 978-985-471-335-9.
- Екатерина / Кабакова Г. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 182–183. — ISBN 5-7133-0982-7.
- Калинский И. Церковно-народный месяцеслов на Руси. — М.: Терра, 1997. — 301 с. — ISBN 5-300-01265-3.
- Коринфский А. А. Ноябрь-месяц // Народная Русь : Круглый год сказаний, поверий, обычаев и пословиц русского народа. — М.: Издание книгопродавца М. В. Клюкина, 1901. — С. 457—467.
- Лаврентьева Л. С , Смирнов Ю. И. Культура русского народа. Обычаи, обряды, занятия, фольклор. — СПб.: Паритет, 2004. — 448 с. — ISBN 5-93437-117-7.
- Надель-Червинская М. Личные имена русской паремиологии. Лингвокультурологический словарь / Рецензент — dr hub. Tatiana Stepnowska. — Тернополь: Крок, 2011. — 258 с. — (Библиотека Научного Альманаха «Studia Methodologica»). — ISBN 978-966-2362-86-2.
- Некрылова А. Ф. Круглый год. — М.: Правда, 1991. — 496 с. — ISBN 5-253-00598-6.
- Некрылова А. Ф. Русский традиционный календарь: на каждый день и для каждого дома. — СПб.: Азбука-классика, 2007. — 765 с. — ISBN 5352021408.
- Михаил св. / Валенцова М. М., Узенёва Е. С. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2004. — Т. 3: К (Круг) — П (Перепёлка). — С. 254–257. — ISBN 5-7133-1207-0.
- Рожнова П. К. Радоница. Русский народный календарь: обряды, обычаи, травы, заговорные слова. — М.: Дружба народов, 1992. — 174 с. — ISBN 5-285-00135-8.
- Русские: народная культура (история и современность) / Отв. ред. И. В. Власова. — М.: ИЭА РАН, 2000. — Т. 4. Общественный быт. Праздничная культура. — 244 с. — ISBN 5-201-13720-2.
- Смирнов В. Народные гадания в Костромском крае. Четвёртый этнограф. сборник. Труды Костромского научного общества по изучению местного края. Вып. XLI. — Кострома, 1927.
- Соловьева В. А. Славянские предсказания будущего. — СПб.: Нева, 2003. — 192 с. — ISBN 5-7654-2784-7.
- Терентьева Е. Ю. Народные названия церковных праздников в русской и болгарской православной традиции // Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. МГУ. — М.: МГУ, 2012.
- Толстая С. М. Полесский народный календарь. — М.: Индрик, 2005. — 600 с. — ISBN 5-85759-300-X.
- Традиции русского дома: настольная семейная книга / сост. В. К. Красунов. — Нижний Новгород: Нижполиграф, 2003. — 288 с. — ISBN 5-7628-02014-0.
- Вишня / Усачева В. В. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 382–383. — ISBN 5-7133-0704-2.
- Чичеров В. И. Зимний период русского народного земледельческого календаря XVI–XIX веков. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1957. — 237 с.
- Юдина Н. А. Энциклопедия русских обычаев. — М.: Вече, 2000. — 510 с. — ISBN 578380813X.
- Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш. — Мінск: Беларусь, 2004. — 592 с. (недоступная ссылка) (белор.)
- Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С.. — Мн., 1992. — С. 554-612. Архивлыме 11 ага 2012 ий. (белор.)
- Килимник С. Український рік у народних звичаях в історичному освітленні. — Вінніпег, Торонто: Український Національний Видавничий Комітет, 1963. — Т. 5. — 283 с. (укр.)
- Лозка А. Ю. Беларускі народны каляндар (белор.). — Мн.: Полымя, 2002. — 238 с. — ISBN 98507-0298-2. (белор.)
- Gavazzi M. Godina dana hrvatskih narodnih obicaja. — Zagreb: Hrvatsko etnolosko drustvo, 1988. (хорв.)
- Неделькович, М. Годишњи обичаји у Срба (серб.). — Београд: Вук Караџић, 1990. (серб.)
- Rihtman A. Knjiga o Bozicu. — Zagreb: Mosta, 1992. (хорв.)
- Hrvatski narodni obicaji u Adventu. Naslovnica. Архивлыме 15 ага 2012 ий. (хорв.)
- Zíbrt Č. Den se krátí, noc se dlouží. — Praha: Nákladem F. Šimáčka, 1910. — 76 с. (чех)
- Kryński Adam. Prace filologiczne, T. 45. — Warszawa: Państwowe Wydawn. Naukowe, 2000. (поляк.)