Щелкунчик

Щелкунчик
1892 ий 6 (18) декабрьыште Санкт-Петербургышто Мариин театрыште балетын премьерже
Композитор	Пётр Ильич Чайковский
Либреттон авторжо	Мариус Иванович Петипа[d]
Сюжетын важше	Александра Дюман келыштарыме Э. Т. А. Гофманын «Щелкунчик да коля король» йомакше
Хореограф	Лев Иванов Мариус Петипан ямдылымыж дене
Тылеч варасе редакций-влак	Лев Иванов, Александр Горский, Фёдор Лопухов, Василий Вайнонен, Юрий Григорович
Ыштыме ий	1892
Икымше постановко	1892 ий 18 декабрь
Икымше постановкын верже	Мариин театр, Санкт-Петербург
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Щелкунчик» спектакльын Императорлык Мариин театрын шындымашыже гыч ужаш, 1892: Марианна — Лидия Рубцова, Клара — Станислава Белинская, Фриц — Василий Стуколкин

Российысе 1992 ийысе почтылык ныл марке кылдыш, тудо П. И. Чайковскийын «Щелкунчик» (ЦФА [«Марка» АО]   50—53 №-ан) балетшылан пӧлеклалтын

«Щелкунчик» — 71 соч., Э. Т. А. Гофманын «Щелкунчик ден Коля король» йомакше почеш Мариус Петипын либреттыжлан П. И. Чайковскийын кок актан балетше, шындыше балетмейстер Лев Иванов.

Произведений шочыктымаш

Либреттон негызышкыже 1844 ийыште Александр Дюма-ачан вес семын келыштарыме да тудо ийынак «Щелкунчикын историйже» лӱм дене савыктыме йомак возын (театрлык энциклопедий вес семын келыштарымын авторжылан йоҥылыш Дюма-эргым ойла). Йомакын тӱҥ сюжет ярымже аралалт кодын гынат, Дюман кусарымыже тудын у вариантше оригинал деч ойыртемалтеш. Гофманын йомак сюжетшым изиш вашталтыме дене либреттосо сюжет версий утларак шымаҥдарымын, йомак-символике сынан лийын.

Лев Ивановын шындыме балет премьер 1892 ий 6 (18) декабрьыште Санкт-Петербургышто Мариин театрыште Чайковскийын «Иоланта» оперже дене ик кастене лийын. Премьерым Риккардо Дриго дирижироватлен, декораций Михаил Бочкаровын да К. Ивановын, костюмым Императорлык театр-влакын директоржо Иван Всеволожский ден Евгений Пономарёвын эскизышт почеш ыштыме. Тӱҥ роль-влакым модыныт: Щелкунчик — Сергей Легат, фея Драже — Антониетта Дель-Эра, принц Коклюш — Павел Гердт, Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин, племяннице Марианна — Лидия Рубцова. Клара ден Фрицын рольыштым йоча-влак, Петербургысо театр училищын изирак класслаштышт тунемше-влак Станислава Белинская ден Василий Стуколкин модыныт (коктынат училищым шым ий гыч, 1899 ийыште, тунем лектыныт).

Саде 1892 ийыштак А. С. Аренскийын фортепианолан ныл кид дене шокташ «Щелкунчик» балет гыч вашталтен возымо сюите савыкталтын, кок ий гыч тудынак балетын пӱтынь партитуржым вашталтен возымыжо лектын.

Шымлыше-влак балетын сюжетшым да тушто кучылталтше образ-влакым Чайковскиймытын лишыл родыштын — Давыдовмытын — еш илышысе событий да еҥ-влак дене таҥастараш тӧченыт. Эн ончычак композиторын шӱжарже Александра да тудын икшывыже-влак — Владимир да Татьяна дене. Балет критик Павел Ященковын шонымыжо почеш, Давыдовмытын илемышт Каменке «композиторын ушешыже утопийыште улшо тамле кочкышан йоча кугыжаныш Конфитюренбургыш савырнен, тушто илем озавате, композиторын шӱжарже Александра Ильинична, поро кумылан королеве лдийын, а тудын деч вич ийлан ончыч колышо Татьяна ӱдыржӧ — Клара, а тудын „идолжо“… Боб „йӧратыме принцем“ лийыныт», а «„Щелкунчикын“ тӱҥ геройжо-влакын логалме Конфитюренбург кугыжаныш… ала-могай наркотикан кончыш дене икте», тидыже, тудын шонымыжо почеш, Давыдовмыт ешын морфин деке кумылан улмышт дене келша, «принц-Щелкунчик, ончычсо „Малыше мотор ӱдыр“ гыч Дезире семынак (кусарымаште „вучымо“ манмым ончыкта), чыла тиде — тудо, моткоч йӧратыме да вучымо племянник».

П. И. Чайковскийын варасе произведенийже-влак коклаште «Щелкунчик» посна верым айла: тудо балет жанр традиций деч ӧрдыжтӧ шога, тушто музык образым у семын кучылтмо. Балетыште икымше гана челеста — Париж гыч композиторын йодмыж почеш кондымо семӱзгар — йоҥгалтын. «Щелкунчикын» музыкшым «балетлан путырак серьёзный да чоным кӱрыштшӧ» маныт.

Модшо-влак

Тӱрлӧ редакцийлаште тӱҥ героиньын лӱмжым тӱрлӧ семын лудаш лиеш: Клара да Мари. Гофманын шкенжын книгаштыже тӱҥ героиньым Мари маныт, А Клара — тиде тудын йӧратыме курчакше. Икымше тӱнямбал сар тӱҥалме (1914 ий) да патриот кумыл нӧлталтме дене Российыште балетын сюжетше рушаҥын, да тӱҥ героине Маша маналташ тӱҥалын. Тидын годым Фрицым вес семын лӱмдымӧ огыл, молан манаш гын тудо — уда персонаж. Оҥай, тиде йӱла кызытат пашам ышта.

• Штальбаум
• Тудын ватыже

Нунын йочашт:

• Мари (Маша, коклан — Клара), принцессе
• Фриц (Миша)

• Марианна, племяннице
• Няне
• Дроссельмейер
• Щелкунчик, изи принц
• Фея Драже
• Принц Коклюш
• Курчак
• Паяц (койдарыше)
• Коля король
• Кордебалет: уна, родо, тарзе-влак, чурийавыртыш-влак, паж-влак, пеледыш, модыш, изи салтак-влак да тулеч моло.

Либретто

Прологан кок кыдежан балет

Шорыкйол вашеш доктор Штальбаумын пӧртыштыжӧ уна-влак погынаш тӱҥалыт. Кугыеҥ-влак дене курчакак ӱдыр-влак толыт да кердан рвезе-влак маршироватлат.

I кыдеж

Доктор Штальбаумын йочаже-влак, Мари ден Фриц, пӧлекым чытен-чытыде вучат. Уна кокла гыч пытартыш — Дроссельмейер. Тудын модышым чонаҥден кертмыже йоча-влакым куандара веле огыл, но лӱдыктат. Дроссельмейер чурийавыртышым налеш. Мари ден Фриц шкеныштын йӧратыме кресачаштым палат. Мари курчак-влак дене моднеже, но нуным чыла поген налмым ойганен пален налеш.

Ӱдырым лыпландараш кресача тудлан Щелкунчикым пӧлекла. Курчакын шотдымырак чурийже тудлан оҥайын чучеш. Фриц шижде курчакым пудырта, тидыже Марим ойгаҥдара. Йӧратен шындыме курчакым тудо малаш пышта. Фриц йолташыже-влак дене пырля коля чурийавыртышым чият да Марим игылташ тӱҥалыт. Пайрем пыта, да уна-влак йӱла семын танецгроссфатерым куштат, тылеч вара чыланат мӧҥган-мӧҥгышкышт шаланат. Йӱд шуэш, да кож шогымо пӧлем тылзе волгыдо дене темеш.

Мари пӧртылеш да Щелкунчикым ӧндалеш. Тыгодым Дроссельмейер толеш, но кызыт тудо кресача огыл, а поро юзыеҥ. Тудо кидшым лупшал колта, да пӧлемыште чылажат вашталташ тӱҥалеш: пырдыж лоҥдалтеш, кож кушкаш тӱҥалеш, а кож модыш-влак ылыжыт да изи салтак лийыт. Кенета Коля Король вуйлатыме почеш коля-влак толын лектыт. Лӱддымӧ Щелкунчик изи салтак-влакым сӧйыш наҥгая.

Щелкунчик ден Коля Король колаш-илаш кредалмаште вашлийыт. Мари ужеш: коля-влакын армийышт изи салтак-влакын армийыштым эрта. Нимом ышташ ӧрын, тудо изи туфльыжым кудашеш да уло вийже дене Коля Король ӱмбак кудалта. Тудыжо лӱдын колта да шке сарзывийже дене пырля куржеш. Изи салтак-влакын армийышт сеҥыш. Нуно Марим шке вачешышт Щелкунчик деке триумфально нумал наҥгаят. Кенета пытартышыжын чурийже вашталташ тӱҥалеш. Тудо мотор Принцыш савырна. Мари ден чонаҥше курчак-шамыч шӱдыран кава да ӱшанаш лийдыме сӧрал кож йымалне лийыт. Йырваш лум пырче-влак пӧрдыт.

II кыдеж

Мари ден Принц шӱдыран каван моторлыкшым йӧратен ончат, шарналтат, кузе нуным коля-влак атаковатленыт да кузе Принц нуным сенен. Чылан куштат, юарлатт да коля-влакын сарзывийыштым сеҥымым пайремлат. Испан, Араб, Китай да Руш курчак-шамыч нунын илышыштым утарымыжлан Марилан таум ыштат. Йырваш фея ден паж-влак куштат. Дроссельмейер толеш да йырваш адакат чыла вашталта. Чыланат Мари ден Принцын сӱаныштлан ямдылалтыт. Мари помыжалтеш, а Щелкунчик алят тудын кидыштыже.

«Щелкунчик» балетым Кугу театрыште шындымаш. Е. Фетисован фотожо

Интерпретаций-влак

Рудольф Нуреевын ямдылыме фрейдистский маналтше балет вариант уло. Тудын почеш, Принц дене куштымо деч вара Мари помыжалтеш, да Щелкунчикше рвезештше Дроссельмейер улмаш.

Мэтью Борнын шындымаштыже Клара — йорло тулык икшыве, тудо шкенжын йӧратыме таҥже — Щелкунчик — пелен лийын кертдымыжлан орлана да Щелкунчикын весе дене куштымыжым ӧрдыж гыч эскера. Ойырлымо темылан акцентым Морис Бежарын ыштыме балет версийыштат ужаш лиеш, тушто рӱдӧ персонаж — ондакак аважым йомдарыше Бим лӱман йоча.

Семлык драматургий ден либреттон келыштаралтмышт

Хореограф-влак кокымшо акт гыч вальсын семыштыже кумыл вашталтмым ожнысекак шотыш огыт нал, туштыжо кенета пеш виян орландарыше пассаж йоҥга, но «мужырын куштышо-влак тунемме ритмышт почеш умбакыже пӧрдыт».

Балетын составше

Состав:

1. Увертюр
2. Икымше кыдеж.
   1. 1-ше сӱрет.
      1. Кожым сӧрастарымаш да чӱктымаш
      2. Марш
      3. Йоча-влакын тӧрштылмышт да ача-ава-влакын лекмышт
      4. Танцеватлымашан сцене
         1. Дроссельмейерын лекмыже
         2. Заводитлыме курчак-влакын куштымашышт (мазурко)
         3. Демонлык куштымаш
      5. Сцене да Гросфатер
         1. Щелкунчик-курчакын лекмыыже
         2. Щелкунчикын полькыжо
         3. Марин аза малтыме мурыжо да Фрицын модмыжо
         4. Ача-ава ден уна-влакын куштымашышт (Гросфатер)
      6. Сцене (Мари ден Щелкунчик)
         1. Аза малтыме муро
         2. Йоча пӧлемын вашталтмыже
         3. Кожын кушмыжо
      7. Коля-влакын лекмышт да кредалмаш
   2. 2 сӱрет.
      1. Телымсе кожеран чодыра
      2. Лум пырче-влакы вальсышт
3. Кокымшо кыдеж.
   1. Конфитюренбург тамле кочкышан полат
   2. Мари ден Щелкунчикын толмышт
   3. Дивертисмент
      1. Шоколад (испан куштымаш)
      2. Кофе (араб куштымаш)
      3. Чай (китай куштымаш)
      4. Трепак (руш куштымаш; карамельная кидтоя)
      5. Изи кӱтӱчӧ-влакын куштымашышт (датский марципан)
      6. Гигонь (Жигонь) ава да паяц-влак
   4. Пеледыш вальс
   5. Па-де-де
      1. Фея Драже ден принц Оршад
      2. I вариаций: тарантелле
      3. II вариаций: Драже Феян куштымашыже
      4. Кода
   6. Финаллык вальс
   7. Апофеоз

Семӱзгар-влак

• Пу пуалтыш семӱзгар-влак:
  • 3 флейте (3-шо флейте = флейте-пикколо);
  • 2 гобой;
  • 1 англичан пуч;
  • 2 кларнет;
  • 1 бас-кларнет;
  • 2 фагот.
• Вӱргене пуалтыш семӱзгар-влак:
  • 4 валторн;
  • 2 пуч;
  • 2 тенор-тромбон;
  • 1 бас-тромбон;
  • 1 туба.
• Кырыман:
  • литавр-влак;
  • изи тӱмыр;
  • тарелке;
  • кугу тӱмыр;
  • треугольник;
  • бубен;
  • кастаньет-влак;
  • там-там;
  • изи оҥгыр-влак;
  • «модыш семӱзгар-влак» (мутлан, шӱшпык-куку).
• Челесте;
• 2 арфе;
• Йоча хор
• Кылан семӱзгар-влак:
  • I скрипка;
  • II скрипка;
  • альт-влак;
  • виолончель-влак;
  • контрабас-влак.

Российыште кӱлешан шындымаш-влак

Мариин театр

• 1892 ий 6 (18) декабрь — премьер:
  • Балетмейстер: Лев Иванов
  • Дирижёр: Рикардо Дриго
  • Художник-влак: Михаил Бочаров ден К. Иванов
  • Костюм-влак: Иван Всеволожский да Евгений Пономарёв;
  • Мари — Станислава Белинская
  • Фриц — Василий Стуколкин
  • Щелкунчик — Сергей Легат
  • Фея Драже — Антониетта Дель-Эра
  • Принц Коклюш — Павел Гердт
  • Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин
  • Шут — Александр Ширяев
  • Марианна — Лидия Рубцова
• 1923 — Лев Ивановым тудо декорациянак уэмдыме шындымашыже; балетмейстер-влак Фёдор Лопухов ден Александр Ширяев, дирижёр Александр Гаук; фея Драже — Елизавета Гердт, принц Коклюш — Михаил Дудко, Дросельмейер — Николай Солянников.
• 1929 — у редакций; балетмейстер Фёдор Лопухов, дирижёр Александр Гаук, худ. Владимир Дмитриев; Маша — Ольга Мунгалова, Щелкунчик — Пётр Гусев, Дроссельмейер — Леонид Леонтьев.
• 1934 — балетмейстер Василий Вайнонен, дирижёр Евгений Мравинский, худ. Иван Селезнёв; Маша — Галина Уланова, Щелкунчик-принц — Константин Сергеев.
• 2001 — балетмейстер — Симонов Кирилл, семлык вуйлатыше — Валерий Гергиев, декораций, костюм, либретто, шындымаш — Михаил Шемякин. Маша — Наталья Сологуб, Щелкунчик-принц — Александр Сергеев, Андриан Фадеев, Дроссельмейер — Антон Адасинский.

Кугу театр

• 1919 — балетмейстер Александр Горский, дирижёр Н. А. Фёдоров, художник Константин Коровин; Клара — Валентина Кудрявцева, Фриц — Шокоров 2-шо, Щелкунчик-принц — Ефим Ефимов, Дроссельмейер — Алексей Булгаков. Тиде шындымашыште сцене кугу кофе сервиз дене сервироватлыме ӱстел гай коеш, сервиз гыч куштышо-влак лектыныт.
• 1932 — ГАБТ пеленысе балет техникумын спектакльже; балетмейстер Л. И. Иванов, Александр Чекрыгин ден Александр Монаховын уэмдымышт, дирижёр Юрий Файер, художник Панфилов; Клара — Евгения Фарманянц, Щелкунчик — Юрий Папко, Фриц — Ю. Гербер, Дроссельмейер — Александр Чекрыгин, Фея Драже — Ольга Лепешинская.
• 1939 — балетмейстер В. И. Вайнонен, дирижёр Юрий Файер, худ. Владимир Дмитриев; Маша — Марина Семёнова, Щелкунчик — Алексей Ермолаев, Дроссельмейер — Владимир Рябцев.
• 1966 ий 12 март — у шындымаш; балетмейстер Юрий Григорович, дирижёр Геннадий Рождественский, художник Симон Вирсаладзе; Маша — Екатерина Максимова, Щелкунчик-принц — Владимир Васильев, Дроссельмейер — Владимир Левашев, Коля король — Герман Ситников, Щелкунчик—курчак — Елена Ватуля, Француз курчак — Татьяна Попко.

Кумдан палыме аудиовозыш-влак

• 1960 — дирижёр Геннадий Рождественский, СССР Кугу театрын оркестрже да йоча хоржо.

[Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]

• 1986 — дирижёр Владимир Федосеев, «Шошо» йоча хор школ, Рӱдӧ телевидений ден Ушемгӧргысӧ радион Кугу симфоний оркестрже.

[А10 00347 005]

• 1988 — дирижёр Евгений Светланов, «Шошо» йоча семлык хор школ, ГАСО.

[А10 00605-8; MEL CD 1000409]

Палемдымаш

Литератур

• Васильев И. В., Краснова Л. Е. Методология исследования хореографических трактовок литературного произведения Э.Т.А. Гофмана "Щелкунчик и мышиный король" на балетной сцене в конце XX - начале XXI столетий // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой. — 2024. — № 1 (90).
• Гендова Марья Юрьевна. Балет «Щелкунчик» — нетривиальный способ знакомства с бытовой Рождественской культурой России второй половины XIX века // Вестник Саратовской консерватории. Вопросы искусствознания. — 2019. — № 4.
• Рыжкова А. С. Балет Московского хореографического училища "Щелкунчик" П. И. Чайковского (1950 год) // Театр. Живопись. Кино. Музыка. — 2013. — № 2.
• Слонимский, Ю. И. Щелкунчик: [балет в 3-х действиях и 7 картинах] / Ю. Слонимский; музыка П. И. Чайковского ; Ленингр. Государст. академ. театр оперы и балета; [марка театра на обложке работы художника Л. С. Хижинского]. — 2-е издание. — Ленинград : издание Лен. Гос. Акад. театра оперы и балета, 1934.
• Юлия Яковлева. Глава 5. Рождение театра. // Создатели и зрители. Русские балеты эпохи шедевров. — М.: Новое литературное обозрение, 2017. — С. 143—149. — ISBN 978-5-4448-0689-0.

Кылвер-влак

• Чайковский, Пётр Ильич // Театральная энциклопедия / гл. ред. П. А. Марков. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — Т. 5. Табакова — Яшугин. — 38 000 экз.
• балет «Щелкунчик» Театра Санкт-Петербургской консерватории на сцене Михайловского театра на телеканале «Искусство ТВ»
• Щелкунчик — либретто и фотографии балета в постановке Театра классического балета п/р Н. Касаткиной и В. Василёва
• ЩЕЛКУНЧИК. Либретто
• Tchaikovsky Research
• The Nutcracker ballet
• Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. ISBN 978-5-89598-264-8