Тӱрвӧ помаде

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Тӱрвӧ помаде
Помадым йыгымаш
Шемалге-эҥыж тӱсан помадан тӱрвӧ
Помаде тюбик
Шем помаде
Ӱдырамаш компакт полшымо дене Вашингтонышто помадым йыга, 1943 ий
Помадан йоча
Элизабет Тейлор йошкар помадым шараш полшен

Тӱрвӧ помаде (фр. pommade, итал. pomata лат. pōmum — «олма»[1]) — тӱрвылан раш сыным пуаш, тӱрвӧ тӱрым пушкыдемдаш але тудым кошкымо деч аралаш кучылталтше косметике йӧн. Тушто спермацетат, шыште, какао-ӱй, вазелин ӱй, чия, тамле пуш да моло вещества-влак улыт.

Тӱрвӧ помаде сын, чия ойыртем да коялык шот дене тӱрлӧ лиеш лиеш. Йӱлашке пурышо сын дене тудо футляреш вераҥдыме пеҥгыде стик улеш, тудо тӱрвым могай-гынат чия ойыртем дене чиялта да тушто лончым ышта, кудыжо икмыняр шагат марте кучалт кертеш.

Помаде икымше гана эше 5000 ий ончычак лектын — ончыч Месопотамийыште, вара Акрет Египетыште, Акрет Грецийыште, а вараак Римыштат. Тунам тудым шыште да ложашыш тыгыдемдыме шергакан кӱ дене ыштеныт. Вашке тиде косметике настам ямдылыме годым саскам, емыжым, вольык терысым да тӱрвым чиялтен кертше моло компонентым кучылташ тӱҥалыныт.

Кызыт тӱрвӧ помаде макияжым ыштыме наста, тыгак тӱрвым шекланыме ешартыш наста улеш.

Историй

Тӱрвӧ помадым ыштыме да вияҥдыме историй икмыняр тӱжемий шотлалтеш. Кызытсе помадын икымше прототипше иктаж Месопотамийыште 5 тӱжем ий ончыч лектын. Вара тӱрвӧ чиям кучылтмо практике Акрет Египетыш шарлен, тушто тудым йошкар пигмент гыч, мӱкш шыште да вольык коя гыч ямдыленыт. Жап эртыме семын Египет культурын шӱкалтышыж почеш тудо Акрет Грецийыш да Акрет Римыш логалын[2][3].

Но XIV курымышто католик черке косметике настам кучылташ чарен, тудо моторлыкын идеалжылан титаклаш лийдыме Мария Ӱдырым шотлен. Чарымым ончыде, крестоосец-влак, шке йӧратымыштлан тӱрвӧ помадым Лишыл Эрвел гыч кондаш манын, илышыштланат лӱдыкшым ыштеныт[2][4].

Тӱрвӧ помадын историйже тыгак тудын составшым эреак шымлыме да тушко у ешартыш-влакым пуртымо дене кылдалтын. 1882 ийыште виноград помаде ышталтын, тушто свежа шӧр, мӱкш шыште, шем виноградын вожшо да пырчыже лийыныт. Помадым вияҥдымаште ончык кайымаш XIX курым мучаште лийын. Француз парфюмер-влак помадым порсын кагазеш пӱтырымӧ карандаш сын дене ончыктеныт. Умбакыже поршенян механизм футляреш помаде лектын, тудо помадым тӱрыснек кучылташ полшен, а футлярын шкенжын вашталталтше блокшо-влак лийыныт. XX курым тӱҥалтыште тиде косметике йӧн США-ште пеш кумдан шарлен каен, тудо кажне кечаш илышын ойыраш лийдыме ужашышкыже савырнен. 1903 ийыште Амстердамыште Тӱнямбал ончерыште пӱчӧ коя негызеш ыштыме помаде ончыкталтын. Тудо ӱдыр-влакым кумылыштым чот савырен, кумдан шарлен каен. Тудо жаплан помадым изи банкыш темкаленыт да кистычке але парня дене йыгалтеныт[3][4].

1915 ийыште Морис Леви металл контейнереш ужалалтше икымше тунем шумо тӱрвӧ помадым шонен луктын. 1923 ийыште Джеймс Брюс Мейсон-изирак цилиндрын савырташ лийше трубкажым патентоватлен, тидыже тудым йыгалтыме пашам палынак куштылемден. 1930-шо ийлаште фотографийын чот шарлымыже Европышто да Йӱдвел Америкыште тӱрвӧ помадым утларак чӱчкыдын кучылташ таратен[5][6].

1949 ийыште Guerlain фирме помадым кӱртньӧ але пластик тюбикеш лукташ икымше машинам ямдылен[2][7]. 1950-ше ийла мучаште американ химик Хейзел Бишоп кышам кодыдымо икымше пеҥгыде тӱрвӧ помадым ыштен. 1950-ше ийлаште йошкар помаде ӱдырамаш сынын ойыраш лийдыме атрибутышкыжо савырнен да тӱняште эн кумдан палыме косметике йӧн лийын[6][8]. Кинематографлан кӧра помаде кумдан палыме лийын. Йӱкдымӧ кино жапыште актрисымыт, ойыралт лекташ да шке сыныштым сылныракым ышташ манын, тиде продуктым чолган кучылтыныт[3][9]. Мэррилин Монро ден Элизабет Тейлор гайрак актрисе-влак шемалге-йошкар тӱрвӧ тӱсым шареныт. Нунын шӱкалтышышт да Gala ден Max Factor компаний-влакын уым пуртымышт тӱрвӧ помаде тӱняште у чия ден тенденцийым ыштымашке конденыт[6][8]. Палдараш тыгак кумдан палыме актрисе Сара Бернар полшен[3]. Тудо XIX курымысо тиде продуктым аклен да тудым stylo d’Amore (фр. йылме гыч  — «йӧратымаш пашкар» ). Тылеч вара тӱрвӧ чиялтыме помадын тӱрлӧ тӱс ойыртемышыжлан модо ик гана веле огыл вашталтын: нейтрал да шапалге сын гыч фиолет да шеме марте.

1970-ше ийлаште тӱрвӧ помадылан альтернатив семын тӱрвӧ йылгыж лектын[4][8].

1929-1933 ийлаште тӱнямбал экономике кризисым чытен лекме деч вара «тӱрвӧ помадын эффектше» манмаш палыме лийын. Койыш-шоктышан экономике кышкарысе тиде концепцийлан келшышын, экономике лушкымо але мер илыш сургалтме пагытыште пайдаланыше-влак шергакан сатум налме олмеш ак шотышто утларак шулдо сатум налмылан мелын улыт. Кызыт тӱняште кажне ийын миллиард утла тыгай косметике настам налыт. 2023 ийыште Российысе шанчызе-влак натуральный манме помадын икымше образецыштым ямдыленыт, тудо виян антиоксидант койышан да кужун аралалтме шотан улеш[10][11].

Состав ден могай улмыжо

Кызытсе формуллаште кастор ӱй, жожоб ӱй[12], шыште, коя да тӱсан пигимент гай ингредиентым вашлияш лиеш. Шыште помадын чоткыдылыкшылан да лывыргылыкшылан йӧным ыштымаште кӱлешан рольым модеш, тыгак тудлан рашемдыме сыным пуа. Южо ыштен лукшо-влак эн тӱҥалтыште мӱкш шыштым кучылтыныт, но тудо аллергий реакцийым ыштен кертеш, садлан кызыт кушкыл гыч улшо натурал шыштылан мелынрак улыт, тыште утларакше ланолин палыме улеш[2][12], нунын кокла гыч эн шарлыше ланолин[13].

Тӱрвӧ помаде декоратив косметике семын веле огыл, но эскерыме наста семынат кучылталтеш[14]. Тудын составышкыже вазелин, кокос, оливке да минерал ӱй-влак, витамин ден натурал экстракт-влак пурен кертыт. Утларак чӱчкыдын А, С да Е витамин-влак вашлиялтыт, нуно пуалмаш ваштареш полшат да тӱрвым йырым-йырысе уда шӱкалтыш деч аралат[2][12]. Шуко шыште да ӱй улшан помаде тӱрвым сайын пушкыдемдаш да вӱдыжтараш йӧным ышта. Ик эн кумдан кучылталтше чиялтышлан кармин шотлалтеш, тудым тыгак йӧнозанлыкын моло отрасльлаштыжат кучылтыт. Тудым коштымо насекомый — шоящитовко гыч — ыштат[2][14].

Шукерте огыл ыштен лукшо-влак авокадо ӱйым кучылташ тӱҥалыныт, тудо коваштым пушкыдемда да пукшышо вещества дене пойдара. Тӱрлӧ коя помадылан пеҥгыдылыкым пуат, а полимер ден силикат гыч тӱрвыштӧ кодшо вичкыж чора йылгыжмым да пеҥгыдылыкым вияҥда, тыгак коштыргымым да вӱдыжгым йомдарымым чара. Помадым аралыме жапым шуяш манын, коя негызыш антиксидант ден консервант-влакым ешарат[2][14].

Тӱрлӧ вид

Косметике рынкыште шуко тӱрлӧ помадым ужаш лиеш: матовыйым, атласаным, йылгыжшым, пеҥгыдым, питательныйым, вӱдыжтарышым, гигиенлыкым, кугытым ешарышым, пӱйым визуально ошемдышым, да молымат. Нуно ынде шукертак декоратив продуктлан гына огыт шотлалт. Кызытсе ыштен лукшо-влак кеч-могай сынан помадыланат, тудым вӱдыжтарышым да питательныйым ыштен, гигиенылык койышым пуат[2][7][14].

Матовый помадыште шыште ден пудр шуко уло, тидыже тудлан матовый сыным пуа. Тудо ок йылгыж, но тудын тӱсшым йылгыжше помаде дене таҥастарымаште утларак шыҥдаралтше да келге манаш лиеш. Атласан помаде чолгыжшо волгыдо да йылгыж дене ойыртемалтеш, тудо тӱрвӧ кугытым визуально кугемдаш полша. Пеҥгыде помаде шке декоратив характеристикыжым кужу жап арален шога. Тиде помадын ик ситыдымашыже веле — тудо коя кочкыш дене кылым чытен ок керт[2].

Гигиенылык помаде

Тӱҥ статья: Гигиенылык помаде

Гигиенылык помаде — тӱрвӧ помаде-влакын ик видше, тудо тӱрвым эскраш косметике йӧн семын кучылталтеш. Организмын лачак шкенжын ойыртемжылан да аллергий реакцийжылан келшышын ойырен налалтеш. Тӱрвым вӱдыжтараш эмлаш кучылталтеш, тыгодым йӧндымӧ пӱртӱс келшык (мардеж, экстремал температур, кече шыратымаш) деч аралаш, тыгак тӱрвым вирусан инфекций деч аралаш ышталтеш[15][16].

Помадыште вӱдыжтарыше да питательный ингредиент-влак, тидын шотыштак тӱрвым ультрафиолет волгыдо деч аралыше витамин ден фильтр-влак улыт. Тылеч коч, тушто кошкымым да шелше лекмым ончылгоч чарен кертше веле огыл, но кызыт улшо сусыргымашымат чолган иландарен кертше эмлык шудо-влакын экстрактышт уло. Тиде косметике продукцийым ыштен лукмын историйже XIX курым мучаште доктор доктор Чарльз Брауни Флитлан кӧра тӱҥалын, тудо ChapStick лӱман икымше гигиенле помадым шонен луктын да ужалымашке колтен[15][16].

Кучылташ йӧрышӧ жап

Помадым аралыме жап тудым ыштен лукшо деч да натуральный улмыжын могайже деч шога да 6 тылзе гыч 5 ий марте коштеш. Помадын кучылташ йӧрышӧ жапше эртен гын, тудын текстурыжо вашталтеш да тудо йыгыжге ӱпшан лиеш[2].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Pomade. Collins Dictionary. Тергыме кече: 14 шорыкйол 2024.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Альфия Галиева. Губная помада: история создания и тонкости применения. Аргументы и факты (27 ӱярня 2014). Тергыме кече: 18 шыжа 2023.
  3. ↑ 1 2 3 4 Алексей Мальгавко. Не просто косметика: удивительные факты о губной помаде. РИА Новости (29 сӱрем 2020). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  4. ↑ 1 2 3 История губной помады. nestory.ru (4 сӱрем 2020). Тергыме кече: 25 теле 2023.
  5. ↑ Fashion: The history of… Lipstick — Lip-smacking good. Тергыме кече: 25 теле 2023. Архивлыме 15 сорла 2018 ий.
  6. ↑ 1 2 3 Юрий Гандрабура. Кто и зачем придумал губную помаду: интересные факты! techinsider.ru (27 сӱрем 2023). Тергыме кече: 25 теле 2023.
  7. ↑ 1 2 Помада. Госстандарт. Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  8. ↑ 1 2 3 Ирина Урнова. Иду на красный: прошлое и настоящее лучшего аксессуара для свидания. РБК (11 пургыж 2017). Тергыме кече: 25 теле 2023.
  9. ↑ Губная помада: от Нефертити до Макс-Фактора. Тергыме кече: 25 теле 2023. Архивлыме 24 вӱдшор 2017 ий.
  10. ↑ Ева Акимова, Любовь Ставцева. В России придумали содержащую антоцианы полезную косметику для женщин. Красящие пигменты вырабатывают из фруктов, овощей и растений. РБК (25 вӱдшор 2023). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  11. ↑ Валерия Бунина. В России создали полезную губную помаду и кремовые тени. Газета.ру (20 вӱдшор 2023). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  12. ↑ 1 2 3 Абдуллазянова Г. Г., Рудзянко Д. И. Разработка и исследование базовой композиции губной помады // Вестник технологического университета. — 2015. — Т. 18, № 6.
  13. ↑ Мария Волуйская. Из чего делают губную помаду? Аргументы и факты (8 вӱдшор 2017). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  14. ↑ 1 2 3 4 Бунивер П. Г., Нестерова Н. В., Нестерова О. В. Влияние губных помад на кожу // Scientific heritage. — 2021. — № 65.
  15. ↑ 1 2 Гигиеническая помада. Госстандарт. Тергыме кече: 10 шорыкйол 2024.
  16. ↑ 1 2 Землянская М. С. и др., 2019.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тӱрвӧ_помаде&oldid=1160694" гыч налме