Пролив

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
«Вӱдушык» йодмаш тышке кусна; Шем теҥызысе пролив-влак нерген Шем теҥыз пролив-влак онч.

Пролив (Вӱдушык) — кок мланде коклаште верланыше да йыгыре улшо вӱд бассейным але нунын ужашыштым ушышо вӱд кумдык[1]. Нунын вошт вӱд вашталтмаш каен шогымо дене лийше индивидуальный манме гидрологий режим дене ойыртемалтеш[2].

Проливын кужытшо тӱҥ шотышто тудын лопкытшо деч ятырлан кугурак. Тӱняште эн кужу пролив — Мозамбикысе, эн кумда — Дрейк пролив[3].

Пролив-влак теҥыз коммуникацийын тӱҥ кылдышыштлан шотлалтыт, сандене кӱлешан экономике да сарзе значениян улыт. Права шотышто посна категорийыш тӱнямбал пролив-влак ойыралтыт[2].

Проливын характеристикыже

Проливын тӱҥ характеристикыже семын тудын кужытшым, келгытшым, эн изи да эн кугу лопкытшым, йогынын кушкыла кайымыжым да писылыкшым палемдат. Судно коштман проливлан лоций ышталтеш[1].

Южо проливше (Юкатан, Флорид, Мардежын Пуалше, Корей, Тайвань, Басс да моло) шке кугытшо дене изирак теҥыз гаят лиеш[2]. Мланде планетыште эн кужу пролив — Мозамбикысе. Тудын кужытшо 1 760 меҥге лиеш[1]. Эн кумда да келгылан Дрейк проливым шотлат (лопкытшо 950 км лиеш, а келгытше — 5 840 м)[1].

Роль ден значений

Пролив-влак, теҥыз, икса да моло вӱд бассейн-влак семынак, Тӱнямбал океаныште шке функцийыштым шуктат. Нуно вӱд нелыт куснылмаште тӱҥ рольым шуктат — теҥыз вӱдым ваш лугаш да кок вӱд бассейн коклаште пайдале кочкышан вещества-влакым шеледаш полшат. Вес мут дене манаш гын, пролив-влак кундем-влакын климат келшыкыштлан да биологий могырым тӱрлӧ улмыжлан кугу шӱкалтышым ыштат[4].

Проливым теҥыз фауным, теҥызлаште да океанлаште геологий процессым шымлаш йӧным пуышо шергакан шымлымаш теҥыз кумдык улеш. Проливлаште океанографий судно-влак чӱчкыдынак шымлымашым эртарат[5].

Пролив-влак тӱнямбал торгайымаште да тӱрлӧ эл-влак кокласе кыл шотышто кугу рольым модыт. Теҥыз транспорт — кызытсе транспорт системын тӱҥ ужашыже. Тӱняште ий еда 100 млрд утла тӱрлӧ грузым шупшыктат, тышеч 4/5 ужашыжым лачак теҥыз дене шупшыктат. Эн кӱлешан тӱнямбал пролив-влакын географийышт теҥыз дене шупшыктымашым тӱшкан шеледымылын подчинятлалтеш — нине вӱд корнын кугу ужашыже Атлантикыш пура, кокымшо верым Тымык океан айла[4]. Тыге, Йӱдвел теҥыз корно Арктикыште икмыняр кугу пролив гоч эрта: Карскысе Капка (Вайгач ден У Мланде отрола коклаште), Югорысо Шар (Вайгач ден Югор пелотро коклаште), Вилькцкийын (Карсысе теҥызым Лаптевмыт теҥыз дене уша) да тулеч молат[6] .

Пролив-влакын рольышт кугыжаныш-влак кокласе вашкыл кучымаштат кугу. Тӱрлӧ кугыжанышын сарзе судныштын, тидын шотышто вӱдйымал пуш-влакынат, проливла гоч эрыкын эртен кертме йӧн тӱнясе ятыр эллан лӱдыкшыдымылык фактор лиеш[7].

Пролив-влакын классификацийышт

Тӱнямбал океанын чыла пролившымат тыге классифицироватлаш лиеш: тиде але вес океан бассейныште верланымыже дене, тиде вӱд бассейнын могай мланде пелен улмыжо дене, экономике значенийже дене, тӱнямбал статусшо дене[8].

Океан бассейн шот дене пролив-влак

  • Ик океан бассейнысе пролив-влак (мутлан, Дарданелл, Цугару).
  • Кок океанын бассейнжым ушышо пролив-влак (Беринг, Дрейк, Торрес)[9][8].

Континент шот дене пролив-влак

  • Ик континентын кок ужашыжым икте-весе деч ойырен шогышо пролив-влак (Скагеррак, Ормузысо).
  • Континентым тудын дене улшо отро деч ойырышо пролив-влак (Па-де-Кале, Цусима (Корейысе), Магеллан).
  • Кок отром ойырышо пролив-влак (Бонифачо, Сунда).
  • Кок тӱрлӧ континентым ойырен шогышо пролив-влак (Гибралтар, Беринг, Баб-эль-Мандебысе)[9][8].

Тӱнямбал-правовой статус дене

  • Тӱнямбал судно-влаклан кошташышт кучылтмо, виш теҥызын ужашыже-влакым ушышо але шкешотан экономике зоно улшо пролив-влак. Чыла кугыжаныш-влакын суднышт да чоёҥештылше аппаратышт тыгай пролив-влак гоч (Сингапур пролив, Баб-эль-Мандебысе пролив да молат) транзит дене эрташ права дене пайдаланат.
  • Тӱнямбал судно-влаклан кошташышт кучылтмо, виш теҥызын ужашыже-влакым ушышо але шкешотан экономике зоно улшо пролив-влак да кугыжаныш-влакын территоррийышкышт пурышо теҥыз (Хуан-де-Фук пролив, Канаде ден США). Тыгай проливлаште йотэл судно-влак транзит дене эрташ права дене пайдаланат.
  • Тӱнямбал судно-влаклан кошташышт кучылтмо пролив-влак, нунын гоч эртыме режим тӱрыснек але иизишак тӱнямбал конвенций-влак дене виктаралтеш (Босфор, Турций, пролив-влакын статусышт нерген Монтрён Конвенцийже)[10][11].

Тӱнямбалысе пролив-влакын Правовой режимышт

1982 ийыште ООН-н теҥыз права шотышто III Конференцийжын итогшо почеш ООН-ын теҥыз права шотышто Конвенцийжым лукмо, тудо территориальный манме теҥыз да пеленже улшо зоно нерген Конвенцийым вашталтен. Документ 1994 ийыште вийыш пурен да, 2020 ийысе увер почеш, тӱнямбалысе 160 утла элыште ратифицироватлалтын[10][11].

Виш теҥызын але исключительный манме экономике зонын (ИЭЗ) да виш теҥызын але ИЭЗ-ын вес ужашышт коклаште тӱнямбал судно-влаклан кошташышт кучылтмо проливлаште чыла судно-влак эреак транзит дене эрташ права дене пайдаланат. Тӱнямбал судно-влаклан кошташышт кучылтмо проливлаште моло случайлаште тыныслын эрташ права кучылталтеш[10].

Тӱнямбалысе огыл улшо пролив-влакын правалык режимышт сер воктенысе кугыжанышын законжо да правилже-влак дене рашемдалтеш[10].

Икмыняр тӱнямбал пролив уло, кушечын эртымым ожнысек улшо ойпидыш-влак виктарен шогат. Мутлан, Датский пролив-влак («Зунд пролив-влак гоч эртыше судно-влак да грузышт гыч налшаш пошлиным кораҥдыме нерген 1857 ийысе трактат»), турко пролив-влак («Босфор ден Дарданелл пролив-влакын режимышт нерген Монтрён 1936 ийысе Конвенцийже»), Магеллан пролив («Аргентине ден Китай кокласе чек нерген 1881 ийысе ойпидыш»), Тиран пролив («Египет ден Израиль коклаште 1979 ийысе ойпидыш») да молат[12].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 Пролив // Большая советская энциклопедия в 30 т. / под ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. — Т. 21. — С. 210.
  2. ↑ 1 2 3 Самойлов К. И. Морской словарь в 2 томах. — М-Л: Государственное военно-морское издательство НКВМФ СССР, 1941. — Т. 2. — С. 700—701. — 1047 с.
  3. ↑ Что в географии называют проливом? Определение, примеры и типы. Природа мира (26 ӱярня 2020). Тергыме кече: 1 теле 2023.
  4. ↑ 1 2 Панов Б. Н. География водных путей // Конспект лекций для курсантов специальности "Судовождение" Керченский государственный морской технологический университет. — Керчь, 2021. — С. 20—23.
  5. ↑ Хасая Н. М. Международные проливы: регулирование, география, конфликты // Скиф : журнал. — 2021. — № 8 (60). — С. 85—88.
  6. ↑ Значение Северного морского пути для развития Арктической зоны России. Совет Федерации (14 кылме 2016). Тергыме кече: 1 теле 2023.
  7. ↑ Васильева Н. В. Черноморские проливы – императив российской/советской внешней политики в Восточном Средиземноморье: мифы и геополитические реалии // Славяне и Россия : журнал. — 2017. — № 1. — С. 408—419.
  8. ↑ 1 2 3 Пролив это географический объект. ТОПоГИС (Топография. Картография. Геоинформационные системы (18 пургыж 2023). Тергыме кече: 1 теле 2023.
  9. ↑ 1 2 Горкин А. П. География: Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: РОСМЭН, 2006. — 624 с. — ISBN 5353024435.
  10. ↑ 1 2 3 4 Конвенция Организации Объединенных Наций по морскому праву //Часть III: Проливы, используемые для международного судоходства. Организация Объединённых Наций. Тергыме кече: 1 теле 2023.
  11. ↑ 1 2 Владимир Васильев. Международные проливы. Морские вести России (4 идым 2019). Тергыме кече: 1 теле 2023.
  12. ↑ Анянова Е. С. Режим охраны мореплавания для проливов, используемых для международного судоходства // Вопросы российского и международного права : журнал. — 2016. — № 3. — С. 117—125.

Литератур

Ссылки

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пролив&oldid=1151994" гыч налме