Пеле Гыч Шелмаш

Пеле Гыч Шелмаш
Пеле Гыч Шелмаш. Икона XV курымысо юмоҥа. Тверь
Тӱрлылык	Изи господский
Вес семын	Плавенья, «Сухая серада» (белор.), «Пэрэплавна сэрэда» (полес.), «Рахманський великдень» (укр.)
Палемдат	Православные и Восточнокатолические церкви византийского обряда
2025	1 ага (14 ага)
2026	23 вӱдшор (6 ага)
2027	13 ага (26 ага)
Йӱла	Освящают воду, освящают друг друга водой.
Кылдалтын	25-й день по Пасхе
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Пеле Гыч Шелмаш (Витлымшым Пеле Гыч Шелмаш, Господьын Пеле Гыч Шелмыже, грек. Μεσοπεντηκοστή) — Кугече деч вара 25-ше кечын палемдалтше христиан пайрем. Чыла Православный-влак, тыгак византий йӱлам кучышо Эрвелкатолик черке-влак палемдат.

Этимологий шот дене руш. пол~, полов~, грек. μεσο~, англ. mid~ да т. м. пайремлыме жап нерген ойла: «пел корно», Кугече ден Витлымше (Шнуй Тройчын кече) кокласе покшел.

Историй

Шнуй Витлымшын Пеле Гыч Шелалтмыже — ик эн акрет годсо христиан пайрем. Ны Апостол-влакын правилыштышт (37 №-ан правил), ны Антиохий соборын шуктымо пашалаштыже (20 №-ан правил) Пеле Гыч Шелалтме пайрем эше ок ончыкталт, сандене С. В. Булгаков тудын шочмыжым Иоанн Златоуст (IV курым мучаш) годсо жап дене палемда. Тудын нерген тачылан эн чот тошто ушештарымаш юмылан кумалме литературышто Иерусалим гыч Лекционарийын VII—VIII курымлаште грузинлаш кусарыме дене палемдалт кодын. Наиболее раннее на сегодня упоминание о нём в богослужебной литературе зафиксировано в грузинском переводе иерусалимского Лекционария VII—VIII веков..

Пеле Гыч Шелмылан пӧлеклалтше гимным возыман произведений-влак V курым гыч тӱҥалын палемдалтыт (Анатолий Константинопольский). Варажым тиде пайремлан моктымо мурым Андрей Критский (VII курым), Иоанн Дамаскин (VIII век) да Феофан Исповедник (IX курым) возат — нунын возымышт юмым кумалмаште кызытсе жапыштат кучылталтыт. Православный энциклопедий Пеле Гыч Шелмым моктен возышо спискыште Иоанн Дамаскин ден Козьма Маюмскийым (Иерусалимысым) ушештара.

Турко-влакын 1453 ийыште Константинопольым налмешкышт, Витлымшым Пеле Гыч Шелме пайрем шнуй София лӱмеш Соборын — патриархын Константинопольысо ончычсо православный соборын, тӱнямбалне эн кугу христиан храмын моло пайремже кокла гыч иктыже лийын.

Литургике

Витлымшым Пеле Гыч Шелмаш Кугече деч 4-ше вӱргече гыч тӱҥалын 5-ше арнясе вӱргече марте 8 кече шуйна. Визымше кугече рушарнян — самаритянке нерген арняште — юмылан кумалмаш Витлымшым Пеле Гыч Шелме пайрем почеш лийше службо дене иктеш шукталтеш. Тиде пайремын ончылгоч эртарыме службыжо уке.

Литургий кечышотышто Кугече ден Шнуй Шӱлышын Волымыжо пайрем-влак коклаште верланымыже дене Витлымшым Пеле Гыч Шелме пайрем нине кок пеш кугу христиан пайрем коклаште шкешотан кыл семын улеш. Кугечым умбакыже моктен пайремлен, Витлымшым Пеле Гыч Шелме пагытыште Черке Господьын Кӱшкӧ Нӧлталтмыже да Шнуй Шӱлышын Волымыжо пайрем лишемме нергенат ушештара:

Иза-шольо-влак, Утарыше Христосын ылыжмыже дене сотемдаралтын да Владычне пайремым пеле гыч шелмашке шуын, Юмын сугыньжо-влакым яндар чон дене арален кодена, да Нӧлталтмашымат, Шнуй Шӱлышын толмыжымат чеслын пайремлыше лийына… Пеле Гыч Шелме Юмын пайрем дек толын шуын, Юмын порылыкым ыштымыжлан, Юмын уш-акылжылан уло чонна дене тунемына...

«Утарымым вучышо-влаклан Шнуй Шӱлышын порылыкым ыштымыжым илышым пуышо вӱд семын келыштарен» пайремлаш манын, Православный черке тиде кечын вӱдан верыш тусо вӱдым изин святитлаш ырес дене коштмо йӱлам ыштен.

Витлымшым Пеле Гыч Шелме кечын «утарымым вучышым чылаштымат поро шонымашан вӱд дене йӱктымӧ» нерген кумалын, черке вӱдым шнуй шӱлышаным ышта – эҥерлаште, ерлаште, тавылаште вӱдым святитла. Революций деч ончычсо Российыште ял калык шурным ӱдыман пасуш лектын, тыште юмынъеҥ нурым святитлыме вӱд дене нӧртен, а кресаньык-влак перкан шурным пуымо нерген кумалыныт.

Юмым кумалме ойыртем

Витлымшым Пеле Гыч Шелме кече водын кугу кас кумалмаш кугу эр кумалмаш дечын посна эртаралтеш. Тыште тыглай кафизме почеламут дене мокталтеш гынат (а «Благочестивый муж» манме огыл, кузе шукыж годым кугу кас кумалмаште ыштат), но кӱлеш: кум паремиян кадил дене кас пурымаш лийшаш – тидыже пайремын тӱҥ литургик темыжым – чыла еҥымат ылыжше Христос деке ӱжмым посна ойырен палемда: Мих. 4:2-3, 5 (чыла калыкынат Юмо дек ӱжмашыже: «Да тӱҥалеш Тудо шуко калыкым судитлаш, мӱндыр элласе шуко калыкым титакла; да нуно шке кердыштым шогавуйышко да кошарвуйыштым сорлашке вашталтен таптат; ик калык вес калык ӱмбак кердым ок нӧлтал, да огыт тӱҥал тетла сарланаш тунемаш»), Мих. 5:2-5, 8 (Вифлеемыште Христосын шочшашыжым ончылгоч каласымаш: «Да тыят, Вифлеем-Ефрафа, Иудын тӱжемже-влак коклаште изи улат мо? Тый дечет лектеш Мылам Тудо, Кӧ Израильыште Владыке лийшаш да Кӧ тӱҥалтыш гыч, курымашлык кечыла гыч шочеш», чын огыл цитироватлыме Мф. 26) — Христос Шочмо водын кас кумалмашысе 8 паремий гыч иктыже. Ис. 55:1-3,6-13 (илыше вӱд деке каяш ӱжмаш: «Вӱд йӱмӧ шуын кошкышо-влак! Кайыза чыланат вӱд деке; теат, кӧн шийже уке, мийыза, налза да кочса; мийыза, ший деч посна да тӱлымӧ деч посна налза аракам да шӧрым») — Юмын кончымыжо водын кас кумалмашысе 13 паремий гыч иктыже. Прит. 9:1-11 (Мудречлык деке мелын лияш ӱжмаш: «Да начар ушанлан тудо каласен: „мийыза, мыйын киндем кочса да мыйын шулыктарыме аракам йӱза; шонен моштыдымашым кудалтыза да уш-акыл корно дене илыза да коштса“») — Юмынава пайрем-влакын 3 паремийже гыч иктыже. Да умбакыжат тыгак — кугу кас кумалмаш годымсылак. Но Кугечын стихирже-влак огыт муралт. Законлык пайремын пеле гыч шелалтмыжлан, чыла Ыштыше ден Владыке-влаклан Христос Юмылан ончылгоч ойлымо семын ойлена: толза да колыдымаш вӱдым кошталза; тидденак Тый декет лап возына да чынже денак кычкырена: Шке сиетым пӧлекле мыланна, Тый вет мемнан илышнам кучен шогышо улат — Пеле Гыч Шелмаш. Кондак, 4-ше йӱк. Кугу кас кумалмаш эртаралтеш гынат, эр кумалмаште полиелей уке, мут дене кугун моктымаш веле уло. Витлымшым Пеле Гыч Шелме пайрем годым кок пайрем канон — Феофан Исповедникын (4-ше йӱкысӧ рушарня ирмос-влак дене) да Андрея Критскийын канонышт — муралтыт. Канонын индешымше мурыж деч ончыч «Честнейшая» манме ок муралт. Катавасий кокымшо канонын ирмосышт гыч чумыралтын.

Литургий годым Апостол-влакын Ыштымышт гыч тыглай лудмаш эртаралтеш (Деян. 14:6-18), а евангелий лудмаш пайремын темыжлан — куща манме пайремын пеле гыч шелалтмыж годым Храмыште Христосын туныктен каласкалымыжлан — пӧлеклалтын (Ин. 7:14-30). Пеле Гыч Шелме пайрем кечынже задостойник манмылан «Ава-влаклан ӱдыр лиймаш йот» кокымшо пайрем канонын индешымше мурыжын ирмосшо шотлалтеш, умбакыже моло кечынже (отданий манме мартеак) — «Волгалт» кугече канонын индешымше мурыжын ирмосшо.

Юмоҥам возымаш

Иерусалимысе Храмыште туныктышо Христос. XV—XVI курымласе юмоҥа. Юмоҥам возымаште Пеле Гыч Шелме пайрем теме Туныктышо-Христосын пайремже семын ойырен палемдалтеш. Юмоҥам возышо-влак Ин. 7:14-30 Евангелийысе пайрем лудмаште мом каласкалымым ончыктат, тудыжо эр кумалмаш годым седальне манмаште тыге каласкалалтеш: чылаштынат Владыкышт, храмыште шогышо, честный Витлымшым Пеле Гыч Шелме кече пайремыште еврей дене мутланен, тудын шуко шотышто вуянчыланымыжым титаклен, саде Кугыжа да Юмо семын, тудо орландарымашыже шотдымо: мыланнаже чылаланат сай кӧрган илышланна порылыкым пу. — 5 йӱк. Тидын годымак сӱрет Иисусын йоча жапше гыч утларак тӱҥалтыш жапысе эпизод семын умылтаралт сеҥа: Кум кече гыч Тудым храмыште туныктышо-влак покшелне шинчышым, нуным колыштшым да нунын деч йодыштшым муыныт; колыштшо-влак чыланат Тудын уш-акылжылан да Тудын вашмутшылан ӧрыныт. — Лк. 2:46-47 Тыгай чияште Юмынава ден Иосифын тӱсышт лектеш. Иисус Тудым колыштшо шоҥгыеҥ-влак коклаште шинчыше йоча але рвезыеҥ семын ончыкталтеш. Ерминий Дионисийын Фурноаграфиотшо палемда: «Храмыште Христос кӱкшӧ шичмыверыште шинча да ик кидыштыже рончыдымо кагаз пӱтыртышым куча, весыжым шуялтен. Тудын кок могырыштыжо книжник ден фарисей-влак шинчат, икте-весе ӱмбаке ончат, ӧрыныт. Шинчымывер шеҥгелне Иосиф ден Юмынава шогат. Юмынаваже Иосифлан Христосым ончыкта». Тидын годым Христосын капше, нунын дене таҥастарымаште, йӱлаш пурымо семын, кугун сӱретлалтын, тидыже тудын кӧргӧ чон поянлыкше нунын деч шукырак улмым ойырен палемда.

Храм-влак

Тыгак «Пеле Гыч Шелмын храмже-влак» категорийым ончо. Псковышто Спасский оралтыште XV-XVI курымлаште чоҥымо Витлымшым Пеле Гыч Шелмын черкыже уло, тудым кызыт Спасо-Елеазаровский монастырьлан пуымо.

Славян-влакын

Кече лӱмышт

Рушла: Препалавиньё, Плавенья, Праплавенье, кечывалвел рушла: ю.-рус. Правая среда; белорусла: Прапалавенне, Перапалаўная серада, Градавая, Грамавая, Палавенская серада, Серадапоніца; украинла: Рахманський великдень, Переполовення, Права середа; болгарла: Русалския ден, Русальная среда.

Йӱлашт

И. Трутнев. Вӱдым святитлаш ялыште ыресым кучен кайымаш, 1858. Этнограф-влак ик гана веле огыл палемденыт: Пеле Гыч Шелмаш пайрем тыгай пайрем радамыш пура, кунам «нунын чынже денак мом ончыктымышт калыклан умылаш лийдыме». Кресаньык-влак символизм ден черкын умылтарымашыже-влакым шке семынышт савыркаленыт, пайремлан тугай велыжшым келыштареныт, могайышт, шонымышт почеш, шудо ден киндылан кушкашышт, айдеме ден вольыкын тазалыкыштлан полшеныт.

Тиде кечын эҥер ден ерым святитленыт. «Тиде вӱдым черле еҥлан йӧсӧ лийме годым йӱыныт. Вольыклан шинча возеш гын, ӱдырамаш деке каят. Тудыжо шоктем савыра да шнуй вӱд дене чывылта, тунам тудо (вольык) чытырналт кая да кынел шогалеш». Тиде вӱдым кошталме да мӧҥгӧ кондымо годым посна йодмашым да ойӧрым шуктет гын, вӱдын юмылык вийже ешаралтеш, манын шоненыт. Тыгай йодмаш гыч эн тӱҥжылан вӱдлан эрдене эр кече лекме деч ончыч миен толмаш лийын. Нигӧ деч ончыч коштал налме вӱд пеш кӱкшын аклалтын, тудым тӱкыдымӧ маныныт (украинла непочата, рушла непитая). Коштал налме годым ведра гыч опталаш але кокымшо гана коштал налаш чаралтын, мӧҥгӧ нумал толмо годым ик муымат пелештыман огыл улмаш (рушла немая вода). Мӧҥгыштӧ тыгай вӱд дене шӱргым мушкыныт, черлылан йӱктеныт, вольыкым, мӱкш омартам, сурт оралтым чывылтеныт, мужедаш кучылтыныт; вӱдан атым пасуш, виноградникеш тоеныт, чоҥалтше пӧрт негызыш шынденыт да т. м.

Вӱдым святитлыме годым тиде кечын ваш-ваш вӱд дене йӱштылтеныт. Подольеште шотленыт: тиде кечын вӱд дене вувер кувам йӱштылтет гын, тудо йӱрым кучен ок сеҥе да кеҥеж шурно лектышан лиеш. Пеле Гыч Шелме кечылан кукшо игечыште шукыж годым юмылан кумалыныт. Чодырашке шудылан коштыныт. Чодыраште пулашка муным ыштеныт (Кумление манмым ончо). Воронеж областьысе Ростошь селаште «Праплавенье» манмылан «куркам сӧрваленыт». Ӱдырамаш-влак чумыргеныт да кокошникым чиеныт. Ик ӱдырамаш кочкаш шолтен. Пӧръеҥ-влак шогавуй дене мландыште оҥгым да тушто ыресым ыштеныт. Тыште ӱдыр-влак «шкем лупшеныт», куштеныт, муреныт. Тидыжым «плант» манмаште (площадьыште, кумда уремыште) ыштеныт. Плант мучко гармонике дене коштыныт.

Сибирьыште тиде кече нерген ойленыт: «Юмынава кӱыш шинчын ийын толын» але «Юмынава шнуй ий ӱмбалан ийын толын». Белоруссийыште тиде кечылан калыкын шке умылтарымашыже лийын: «Тиде кечын Иисус Христос йӱштылын да теҥыз гоч ийын вончен. Тиде кече гыч Илья марте (20 июль) йӱштылаш лиеш». Пеле Гыч Шелмылан, тудо чот кочо ынже лий манын, шоганым шындаш темленыт. Ойленыт, пуйто тиде кечын ир кайык-влак шке пыжашыштым оролат, да сандене нуным куштылгын кучаш лиеш. Тыгай ӱшанымаш лийын: «Перапалаўную серада» манмылан, тудо эше кукшо маналтын, вургемым коштет гын, когарш пыта.

Болгарийыште тыгай ӱшанымаш уло: Пеле Гыч Шелме жапыште (Кугече деч вара 25-ше кечынже) вӱргечын, калыкыште тудо «Вӱдӱдыр вӱргече» маналтеш, вӱдӱдыр-влак «корныш погынат», санденак ӱдырамаш-влак шӱртым шӱдырен огытыл, куэн огытыл да моло тыгай пашамат тазалыкыштлан верч шуктен огытыл. Ӱшанымаш почеш, вӱдӱдыр-влак «Спас кечылан» (Нӧлталтмашлан) толыт. Валя-Пержей болгар селаште (Молдавий) ӱшаненыт: тиде кечын – тыште тудым эше «Черната сряда» маныт — «вӱдӱдыр-влак» толыт; черкыште арымшудым святитленыт; ӱдырамаш-влак нуным кочмо жапыште пӱтым кучыман кочкыш да арымшудым пыштыман арака дене «вашлияш» ямдылалтыт.

Калыкмут да калык пале-влак

• Пеле гыч шелмылан вӱд таляка гын, вӱд огеш ташле (Пермьысе).
• Пеле гыч шелмылан Юмынава Юлым ийын вончен (Юл кундемысе).
• Пеле гыч шелме, пурла вӱргече — рохманьский великдень (укр.).

Палемдымаш

Литератур

• Брокгауз и Ефрон. Преполовение // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Вода / Л. Н. Виноградова // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 386–390. — ISBN 5-7133-0704-2.
• Ермолов А. С. Народная сельскохозяйственная мудрость в пословицах, поговорках и приметах: Всенародный месяцеслов. — СПб.: Тип. А.С. Суворина, 1901. — Т. 1. — 691 с.
• Календарные обряды и обрядовая поэзия Воронежской области. Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. — Вып. III / Сост. Т. Ф. Пухова, Г. П. Христова. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — 249 с.
• Квилинкова Е. Н. Календарные обычаи и обряды гагаузов // Вести Гагаузии. — 2001. — № 9, 16, 23 октября. Архивлыме 20 пеледыш 2012 ий.
• Ковалов А. И. Русалии в представлениях болгар Республики Молдова // Международная научная конференция «Сохранение культурного наследия в странах Европы» (г. Кишинёв, 25–26 сентября 2008 г.). — Chişinău: "Busines-Elita" SRL, 2009. — С. 244—248.
• Православие и традиционная народная культура Рязанской области. — Рязань: Ряз. обл. науч.-метод. центр нар. творчества, 2001. — 220 с. — (Ряз. этногр. вестн.).
• Русские пословицы и поговорки / Под ред. В. Аникина; Сост. Ф. Селиванов, Б. Кирдан, В. Аникин. — М.: Художественная литература, 1988. — 431 с. — (Классики и современники). — ISBN 5-280-00027-2.
• Васілевіч Ул. А. Беларускі народны каляндар (белор.) // Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А. С.. — Мн., 1992. — С. 554—612. Архивлыме 11 ага 2012 ий. (белор.)
• Лозка А. Ю. Беларускі народны каляндар (белор.). — Мн.: Полымя, 2002. — 238 с. — ISBN 98507-0298-2. (белор.)
• Сапіга В. К. Українські народні свята та звичаї. — К.: Т-во «Знання України», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7770-0582-9. Архивысе копий 17 пургыж 2014 гыч (укр.)

Кылвер-влак

• Текст Богослужения на Преполовение Пятидесятницы Архивысе копий 17 пургыж 2013 гыч
• Булгаков, С. В. Месяцеслов и Триодион православной церкви (руш.). — 1898.
• Булгаков, С. В. Триодь Постная. Триодь Цветная. Настольная книга для священнослужителей (руш.). — 1900.
• Глинские чтения  (недоступная ссылка с 12-05-2013 [4851 день]): «Отдание праздника Преполовения Пятидесятницы»
• Светлое Христово Воскресение: «Преполовение Пятидесятницы» Архивысе копий 10 ӱярня 2012 гыч
• Отдание праздника Преполовения Пятидесятницы
• Православный календарь на pravoslavie.ru Архивысе копий 9 сорла 2011 гыч
• Церковные праздники Архивысе копий 14 ӱярня 2012 гыч
• Преполовение Архивысе копий 6 ага 2011 гыч // Российский Этнографический Музей
• From Pascha to Pentecost: The Penticostarion period / Greek Orthodox Metropolis of Toronto  (недоступная ссылка с 12-05-2013 [4851 день])