Посадник

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Посадник (ыҥ-влак) онч.
Посадник Щил архиепископ Иоанн деч черкым ышташ сугыньым йодеш. «Посадник Щил нерген Повесть»

Посадник (рушла посаженный — «шындыме» гыч) — кокла курымласе Русьышто сомылверыште улшо еҥ, олам, кундемым вуйлаташ князьын верысе еҥже але граждан администрацийым вуйлаташ сайлыме еҥ (феодал республиклаште)[1].

Эн тӱҥалтыште (X курым мучаш) посадникым князь шогалтен, а вара (XII курым) — Акрет Руш кугыжанышыш пурышо мландыште тудым виктараш вечеште. Посадник калык вечылан подчинятлалтын да князьын кучемжым эскерен шоген, экономике, вуйлатымаш да правосудий сферыште могай-гынат полномочийже лийын: посадысе сарзывийым вуйлатен, мер шот-ратым арален да посадыште илыше-влак коклаште ӱчашымашым тӧрлен, тыгак дипломатий ойпидышлаш кидпалым пыштен, суд пашам виктарен, налогым поген[2].

Новгородышто, Псковышто да южо «вече» олалаште посадникын сомылверже, князь кучем деч эркын-эркын ойырлымек, чынже дене муниципал сомылверыш савырнен. XII курым деч вара князьын ӱшанъеҥышт верлаште наместник маналташ тӱҥалыныт[2].

Этимологий ден значений

Икымше гана «посадник» мут «Жап эртыме ий-влакын повестьышт» манмаште 977 ийысе возымаште ушештаралтеш:

«6485 (977) ийын. Ярополк шке Олег изаже ӱмбак Деревысе мландыш каен... Ярополк Олегым пуштмо нерген Владимир Новгородышто колынат, лӱдын да теҥыз вес могырыш куржын. А Ярополк шке посадникше-влакым Новгородышто шынден да шкетынак Руш мландылан оза лийын»[3].

Тӱҥалтыш жапыште, мутлан, Новгородышто, олашке князь олмеш, кӱлеш кандидатур уке улмо годым, колтымо Киевысе наместник-влакым тыге маныныт[2]. Тыгай посадниклан Добрыням (980) — Владимир Святославичын чӱчӱжым, Добрынян эргыжым Константиным (1018)[4], Остромирым шотлат. Тиде жапыште утларак кумда умылымаш дене Новгородысо князь-влакат посадник маналтыныт. Тыге, летописьлаште Ярослав Мунлын ачажлан Киевыш йозакым тӱлаш тореш улмыж нерген эпизод тудын посадничестве манмыжым ушештарен возымо:

«...и тако даяху вси посаднициновгородьстии, а Ярослав сего не даяше к Кыеву, отцу своему»[5].

Варарак «посадник» термин Новогород республикыште сайлыман кӱшыл кугыжаныш сомылверым ончыкташ тӱҥалын (1136 ий гыч — Новгородышто, 1308 ий гыч — Псковышто)[6].

Тылеч посна, подчинятлалтше положенийыште улшо олалаште князь ӱстелыш шкеныштын кугурак родо-тукымыштын (Киевысе, Смоленскысе да моло кугу князь-влакын) тӱҥалтыш жапыште (XIII курым деч ончыч) «шындылме» князь-влакымат посадник маныныт[2].

Историй

Посадник-влак вечеште лӱмлӧ бояр еш-влакын ӱшанъеҥышт гыч сайлалтыныт. Новгородышто Онцифор Лукиничын реформыжо почеш (1354) ик посадник олмеш ӱмырышт мучко вуйлатыше кудытым пуртеныт («тошто посадник-влак»), нунын кокла гыч ий еда тӱҥ — степенный манме — посадник сайлалтын. 1416–1417 ийласе реформо дене посадник-влакын чотышт кум пачаш шукемын, а степенный манме посадник-влак пел ийлан сайлалташ тӱҥалыныт. Эркын-эркын «посадник» да «шоҥго посадник» лӱм-влак ӱмыр мучкылан пуалтше шкешотан титулыш савырненыт[2].

«Степенный» манме лӱмын лекмыже нерген шанчызе да Киевский ден Галицкий митрополит Евгений (Болховитинов) 1831 ийыште возен:

«Степенный манме посадник-влак тыге, очыни, тидлан кӧра маналтыныт: вечеште сайлыме годым нуным степенян кӱкшака верыш кӱзыктен шынденыт, кушечын нуно судым эртареныт. Тидыжым Псковысо летописьыште ушештарыме кок случай гыч иктешлаш лиеш: “Шке князьыштлан кумылдымо улшо пскович-влак... вечеште тудым степень гыч чумал кудалтеныт да поктен луктыныт... Псковыш Моско кугу князь деч колтымо тияк... вечеште Кугу князьын Указшым увертарен, степеньыш шинчын...”»[7]

Посадникым сайлыме йӱла Новгородышто Владимир Мономахын колымыж деч вара ышташ тӱҥалын, кунам, летописьын уверже почеш, 1125 ийыште «новогородец-влак ӱстелыш Всеволодым шынденыт»[8]. Варажым посадникым сайлымаш эреак шукталтше права лийын, новгородец-влак тудым моткоч шергын акленыт. Тиде сомылверын ойыртемыштыжак вашталтыш лиймаш кӱлешан, тудо князь кудывечыште огыл, а вечесе площадьыште пуаш тӱҥалме деч вара лектын, молан манаш гын посадник Новгород ончылно князьын интересшым шуктышо да аралыше гыч князь ончылно Новгородын интересшым шуктышыш да аралышыш савырнен[2].

1478 ийыште Новгород республик Моско Кугу княжестве кид йымак логалмек, Новгородышто посадник-влакым сайлымым, тыгак вечемат сайлымым, кораҥдыме, а вечесе чаҥым налын волтымо да Москош наҥгайыме. Варарак тидыже Псковыштат лийын (1510). 1308 ий гыч 1510 ий марте Псков республикыште 78 посадник палалтеш. 1348 ий марте нуно Новгород гыч шогалталтыныт, вара Псковлан автономий пуалтын[2][9].

XIII-XV курымышто сомылвер да «посадник» манме умылымаш денак лийше вашталтыш-влак «вечеан» олалаште эрыкан республик вуйлатымашын институтационализацийжым да тушто тӱрлӧ политик вийын иктӧр улмыштым арален кодымо шотышто тыршымым ончыктеныт. Новгород ден Псков республик-влакын Руш кугыжанышыш пурымекышт, посадник сомылвер кораҥдалтын[2].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Посадник // Большой толковый словарь русского языка / гл. ред. С. А. Кузнецов. — СПб.: Норинт, 1998.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Посадник. Большая российская энциклопедия 2004–2017. old.bigenc.ru. Тергыме кече: 21 кылме 2023.
  3. ↑ Повесть временных лет. Древнерусская литература. old-russian.chat.ru. Тергыме кече: 21 кылме 2023.
  4. ↑ Великий Новгород. История и культура IX–XVII веков. Энциклопедический словарь / под ред. В. Л. Янина. — СПб.: Нестор-История, 2007.
  5. ↑ В лето [6505] (997) — [6532] (1024). Лаврентьевская летопись. Iзборник. litopys.org.ua. Тергыме кече: 21 кылме 2023. Архивировано из оригинала 22 пургыж 2008 ий.
  6. ↑ Общественный и государственный строй Новгорода и Пскова (вече, господа, посадник, тысяцкий, князь, архиепископ). Инфопедия. infopedia.su. Тергыме кече: 21 кылме 2023.
  7. ↑ Болховитинов Е. А. Исторія княжества псковскаго. Часть I. — Кіевъ: Въ Типографіи Кіево-Печорской Лавры, 1831. — С. 37.
  8. ↑ Фроянов И. Я. Матежный Новгород. Очерки истории государственности, социальной и политической борьбы конца ХІ — начала ХІІІ столетия. — СПб.: Издательство С.-Петербургского университета, 1992. — С. 189. — 280 с. — ISBN 5-288-00919-8.
  9. ↑ Посадник. Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия. megabook.ru. Тергыме кече: 21 кылме 2023.

Литератур

  • Дубровин Г. Е. Петрятин двор и проблема раннего посадничества в Новгороде // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2007. — Т. 1, № 27. — С. 45–59.
  • Янин В. Л. Княгиня Ольга и проблема становления Новгорода. — М., 2004.
  • Янин В. Л. Новгородская феодальная вотчина. Историко-генеалогическое исследование. — М., 1981.
  • Янин В. Л., Зализняк А. А. Новгородские грамоты на бересте (из раскопок 1984–1989 гг.). — М., 1993.
  • Янин В. Л. Новгородские посадники. — М., 1962.
  • Янин В. Л. Новгородские посадники. — 2-е изд., перераб. и доп. — М., 2003.
  • Янин В. Л. Развитие системы высших магистратов Новгорода // Янин В. Л. Новгородские акты XII—XV вв. Хронологический комментарий. — М., 1991.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Посадник&oldid=1151769" гыч налме