Обскур камер (роман)

Тергыме статья

Обскур камер
Икымше савыктыш. Париж: Современные записки; Берлин. Парабола, 1933.
Жанр	психологий сынан роман
Автор	Владимир Набоков
Оригиналын йылмыже	руш йылме
Икымше савыктымаш кече	1936
Савыктыш	Современные записки; Парабола
Ончычсо	Подвиг[d]

«Обскур камер» — Владимир Набоковын кудымшо романже. Икымше гана 1933 ий декабрьыште Берлиныште да Парижыште савыкталтын.

Возымо историй

Произведенийын тӱҥ шонымашыже эн тӱҥалтыште рушла, а вараже англичан версийыште чот вашталтын. Романын икымше версийже 1931 ийыште Берлиныште возалтын, да тунам роман «Узьмакысе кайык» маналтын (ужашыже аралалт кодын). Писатель произведенийжым вашке лукташат ямдылалтын, но тыгай иктешлымашке толын: тудым чотак вашталтен ыштыман. У редакцийым мучашлаш тудын эше кум тылзе каен. Пытартышлан роман «Обскур камер» лӱм дене лектын, тудо ончычсо версий деч (очыни, тыгайже икмыняр лийын) ондалалтше сокыр еҥын темыже гына кодын. Тидын годым тушеч икымше ужаш-влак эше идалык эртымек 1932 ий 17 апрельысе «Пытартыш увер» газетыште, а вара 1932-1933 ийлаште «Кызытсе записке-влак» эмигрант журналыште савыкталтыныт. Журналыште савыктыме деч вара 1933 ий икымше гана книга савыкташ романым Набоков тыгак ятырлан пужен ыштен.

1933 ий декабрьыште «Кызытсе записке-влак» (Париж) журналыште да «Парабола» издательствыште (Берлин) роман икымше гана тӱрыснек «Обскур камер» лӱм дене савыкталтын. 1936 ий январьыште John Long издательствыште (Лондон) икымше гана англичанла кусарымаш «Camera Obscura» лӱм дене лектын, пашам Уинфред Рой шуктен (савыктыш шым экземпляр дене гына аралалт кодын). Вараракше, Ройын кусарымыже дене келшыде, Набоков шкеже романын чот пужымо англичан версийжым ыштен, тудым «Laughter in the Dark» («Пычкемыште воштылмаш») манын лӱмден. 1938 ий 6 майыште тудым New Directions американ издательстве савыткен. 1960 ий 10 ноябрьыште тушанак «Laughter in the Dark»-ын изишак вашталтымашан у редакцийже лектын.

Кусарыме годым Набоков южо сюжет линийым вашталтен, стилистике тӧрлатымашым пуртен, эсогыл персонаж-влакын лӱмыштым да изишак нунын образыштым вашталтен (мутлан, Бруно Кречмар англичан версийыште Альберт Альбинус лийын). Тиде версийыште кок у глава ешаралтын. Тиде кусарымаште ала-могай абзац-влак шукемыныт, ала-могайже шагалемыныт, ала-могайже йӧршынат йомыныт, икымше ден пытартыш глава-влак кумдаҥыныт. Шке произведенийжым англичан йылмыш кусарымыже годым Набоков англичан йылман лудшо аудиторийын тӱням шижмашыжым да культур ойыртемжым шотыш налаш тыршен.

1994 ийыште А. М. Люксембург Набоковын романын англичан йылман версийжым (1960 ийысым) руш йылмыш кусарен савыктен луктын. Тудо ончыкташ тыршен: автор кусарымыже годым романым саемден, да тыгак англичан версийын нюансше-влакым почын пуаш тыршен.

Сюжет

Романын действийже 1920-шо ийласе Германийыште эрта. Искусствовед Кречмар ончычшо шекланаш таратыше илышан 16 ияш ӱдыр Магда дене палыме лиеш. Тудо ватыжым, ӱдыржым кудалта да сурт гыч лектын кая. Икмыняр жап гыч Кречмарын ӱдыржӧ грипп дене кола. Ватыже ойгеш колышашла йӧслана да, коеш, Кречмарым, туддене ойгым пайлаш манын, мӧҥгеш налашат, но тудыжо мӧҥгеш пӧртылаш ок шоно.

Ик ий гыч Кречмарын пӧртыштыжӧ Магда шкенжын икымше таҥжым, 30 ияш художник Горным вашлиеш, тудым кызытат йӧрата. Тудо Кречмарым ондалаш тӱҥалеш. Горн Кречмар да Магда дене пырля Европо мучко автомобиль путешествийыш пырля каяш йодеш. Ӱшаныдымашым луштараш манын, тудо гомосексуалист гай кояш тӱҥалеш. Ик унагудышто нуно кок пӧлемым ванныйын ойырыман номереш шогалыт. Тиде Горн ден Магдалан пеш йӧнан лийын, молан манаш гын пытартышыже ванныйыште петырналтын, вӱдым чӱктен да Горнын пӧлемышкыже вончен. Кречмар нимом шинчыде ила.

Изиш лиймеке, Кречмар нунын кылыштым пален налеш да ажгынен ушкалыме годым Магдам лӱяш тӧча. Садыже тудым инандарен кертеш: вет тудо Горнын пижедылмыже дене мыскара йӧре оҥарен веле. Кречмар тудым тунамак Горн деч деч посна умбакыже путешествийым шуяш кӱшта. Корнышто нуно аварийыш логалыт, да Кремар шинчажым йомдара.

Эмлымверыште Магда тудлан Горнын серышыжым лудеш, садыже тушто увертара: тыгай койыш дене мыскылалтын да Америкыш кая. Серышыште Горн эше ик гана ӱшандара: тудлан пӧръеҥ-влак дене веле оҥай. Но тудо чынжым гын Магда ден Кречмар почеш кая. Врач Кречмарлан тӱрыс ласкалыкым возен пуа, Магда ден Кречмар тушко куснат. А Мадан-Кремар дене толын каят. Горн сокыр Кречмарлан кончыде нунын дене пырля ила.

Пылышыже пӱсемме семын Крчемар шотдымым шижаш тӱҥалеш, но нимомат ыштен ок керт — Магда деч моло деке нигӧлан эҥерташ. Тудым шуринже Макс утара да Берлиныш наҥгая. Кречмар Магдан ондалымыжлан моткоч чот ӧрын. Берлиныште тудо пален налеш: Магда шке арвержылан вес пачерыш толын. Туддеке миен шуешат, лӱяш тӧча. Кучедалме годым Магда Кречмарын кидше гыч браунингым шупшын налын сеҥа да тудым шкенжым пуштын кертеш.

Финалын кок вариантше

Финалын эше икымше савыктыме деч ончычак Набоковын тореш лийме черновик вариантыштыже (тиде кидвозыш США-н Конгрессшын Книгагудыштыжо Кидвозыш Пӧлкаште аралалтеш) Кречмар Магдам пуштын сеҥа. Тидын годым тудым тышке ӱчым шукташ тыршымыже веле огыл, а шканже шинчам пӧртылтен кертме ӱшан шӱка. Но ӱшан сулалт: Кречмар тугак сокыр да нимучашдымын пиалдыме. Черновик тыгай мут-влак дене пыта: «Чылажат ончычсо гаяк лийын, пычкемыш, бархат гай пычкемыш, да ала-кӧн кидше, пеш шуко кид, тудым чыла могырымат руалткаленыт». Ожнысо таҥжын кидше дене колышыла, Магда шкежат ончыч орландарыме еҥын жертвыже лиеш. Сусыргымек, тудо осал еҥ лиймым чарна, а корштымым шижше тыглай ӱдырыш савырна. Кречмар гын, Магдам пуштмеке, ужаш октӱҥал, а сокыр келгытыш веле вола.

Савыктыме финалыште, кузе О. Ю. Воронина палемда, «колымаш Кремарлан награде огыл гын, кеч-мо гынат, орлыклан тӱлымӧ семын эн сай тӱняш куснаш сӧрымӧ улеш». Тыште тудо геройым Магдалан ӱчым шуктымо йӧн деч кораҥда. Тыгак пытартыш финалыште геройым кучаш тӧчышӧ йӱк-йӱан да еҥ-влак уке улыт. Роман йылмыдыме сцене да тымык дене пыта. Тиде вариантыште Кречмар, колышыжла, «чиям ужын» моштышан лиеш да умыла: тудо ужаш тӱҥалын. Черновик вариантыште роман чон йӧсылык шижмаш дене пыта гын, тыште автор геройын колымашыжым тудын мландысе илышын нелылыкше деч утлымыжо семын ужеш да тудым шӱм-чон почылтмо тат семын умылтара.

Романын кинематографиян улмыжо

Романын чыла вариантыштыжат автор тудын шкешотан могыржым — кинематографичность манмым — аралален кода. Набоковын тиде романыштыже да тудын южо моло произведенийлаштыже кино сылнымут чынлыкын ужашышкыже саырнен. Тидыже чытамсыр да нугыдо диалоган эпизод-влакын писын вашталтмаштышт, тӱрлӧ шинчаончалтышын, илышым умылымашын ракурсыштын да тӱрлӧ улмыштын вашталтмаштыт, тыгак герой-влакын чока типажыштышт койыт. Набоков «Обскур камерыште» геройын сокыр улмыжо ден авторын вошт ужмыжым ваш ушымо йӧным чаплым ышта. Тыгак тудо шинчалан койшо образ-влакым ӱмбала оптымо йӧным кучылтеш, тидыже ик персонаж-влак денак ик вере лийше икмыняр действийым тӱрлӧ велым сӱретлен ончыкташ йӧным пуа (мутлан, Кречмарын, Магдан да Горнын Магдан дебют ролян фильмым ончымо эпизодышто автор залыште да экраныште мо ышталтмым йыгыре ончыкта). Тылеч посна, тудо, герой-влакын иктаж-мом кӱлешаныштым ойыраш але нунын кӧргӧ тӱняштым ончыкташ манын, войзымо объект ӱмбак камерым лишемдыме йӧным кучылтеш.

Эн тӱҥалтыште писатель романым экраныш лукташ правам ужалаш шонен, садлан кӧра тӱшка ончышын-лудшын умылымашыжлан эҥерташ лийын. Но черновик вариантыште тудо мораль ден интригым ушаш гына тӧчен гын, шуко гана тӧрлатылме да уэш возкалыме дене текстым тудын прозыжлан келшыше умылымашым кодироватлыме йӧн дене шыҥдарен, теме ден мотив-влакым символиканым да шуко кугытаным ыштен.

Роман нерген критик-влак

«Сиринын „Обскур камер“ романже… оҥай, моштен ышталтын да ӱмбач йылгыжше. Самырык авторын тыге чот лектыш дене пашам ыштымыже годым, конешне, у шедевр-влакым вучаш йӧсӧ… Роман тӱжвачын келшыше, тидын шотышто ӱчашыманат огыл. Но тудо яра. Тиде пеш сай кинематограф, но начар литератур» (Георгий Адамович).

«Сиринын “синематографизироватлыме“ романже кӧргыжӧ дене пеш серьёзный. Тушто мыланна чылаланна шучката лийше темым тарватыме: мемнан тӱрлӧ вийын — нунын коклаште синематогрфат уло — локтылмо да сокыраҥдыме уло культурна ӱмбак кержалтше шучко лӱдыкшӧ нерген теме, конешне, эн виянжак огыл, но, можыч, эн шкешотан да раш койшо. Романыште геройын колымыжо фабулым изишак вашкен да тӱжвач ончымаште путырак чаплын пытарымыла коеш гын (тидыже, мо-гынат, тудын „синематографический“ вияҥмашыжлан изиш келшен толеш), тарватыме теме-влак могырым тиде колымаш уларак логиканла чучеш. Мемнан чумыр культурналан лӱдыкшым ыштыше колымаш нерген угыч да угыч паша тарвана» (Владислав Ходасевич).

«Мемнан ончылно пеш писе, мотор, илыше да чӱчкыдын пӱсӧ ушан книга. Пӱсӧ шинчан улмыж дене автор ончыко кайымым да событий-влакым сылнын сӱретлен пуа. Тудо ӱмбачше ночко пальтом кудашше ӱдырын але хоккей матч годым капка оролын образшым кок мут дене сӱретлен кертеш. Тудын тӱжвал тӱням эскерымыжын лывыргылыкше да рашлыкше тудын каласкалыме историйын писылыкше да куштылгылыкшо семынак моткоч ӧрыктарыше» (Томас Мертон).

Пётр Балакшин 1934 ийыште «У руш мут» эмигрант газетыште романлан «В. Сирин: Критикан возымаш-влак» кырен шалатыме рецензийым серен, авторым «шонкалыдыме лудышлан шонкалыдыме писатель» радамыш пуртен да тудым жапым эртараш йӧрышӧ лудышым темлыше-влак дене иктӧр шынден.

Набоков роман нерген

«Тиде триллер семынрак ала-мо, туге гынат — жапын-жапын мылам кеч изиш да оксам пуышо улыжат ик книга. Тудо пешыжак сай огыл. Изиш торжарак. Шонем, книгам эше ик гана возымекем, мый тудын гыч мом-гынат тыглайым огыл ыштем ыле» (New York Times Book Review. 1951. July 1б, р. 17).

«Тиде мыйын эн уда романем… Персонаж-шамыч — ӱшанаш лийдыме клише улыт».

Экранизаций-влак

Романын экранизацийжылан права 1945 ий шыжым ик француз компанийлан ужалалтын. Но 1968 ийыште гына экранизацийлан англичан режиссёр Тони Ричардсон ден сценарист Эдвард Бонд пижыныт. «Пычкемыште воштылмаш» Фильм 1969 ийыште лектын. Кречмарын рольжым Ричард Бёртон модшаш улмаш, но паша кайыме жапыште тудым Никол Уильямсон дене алмаштыме. Экранизаций Набоковын кумылжым ик семын тарватен огыл. 1969 ийысе интервьюшто тудо Уильямсонын модмыжым мокталтен, но «сексуал сцене-влакын банальный улмыштым» кумылдымын палемден.

2024 ийыште экраныш режиссёр Скотт Фрэнкын роман почеш войзымо «Пычкемыште воштылмаш» фильмже лекшаш (Германий ден США-н пырля ыштымышт). Тӱҥ рольышто Аня Тейлор-Джой.

Тыгак ончо

• «Ӧрдыж гыч эскерыше»
• «Лужиным аралымаш»
• «Король, даме, валет»
• Марсель Пруст
• «Тыгыде ия»

Палемдымаш

Литератур

• Классик без ретуши: литературный мир о творчестве Владимира Набокова (руш.) / Под общей редакцией Н. Г. Мельникова. Сост., подготовка текста: Н. Г. Мельников, О. А. Коростелёв. — М.: Новое литературное обозрение, 2000. — С. 95–112. — ISBN 5-86793-089-0.
• Бабиков А. А. Неподошедшие конечности и недоделанные торсы. Рукопись «Райской птицы» и ранняя редакция «Solus Rex» в замысле «Лолиты» (руш.) // Литературный факт. — 2017. — № 6. — С. 8–29.
• Воронина О. Ю. «Но на что эту живую воду употребить?» (зачеркнуто): От черновой редакции окончания «Камеры обскура» к «Лолите» (руш.) // Литературный факт. — 2018. — № 9. — С. 8–56.
• Герченова Д. В. Киномедиальность прозы В. Набокова (руш.) // Вестник Самарского университета. История, педагогика, филология. — 2018. — № 2. — С. 113–118.
• Лебедев Л. В. Симбиоз лингвистического и культурного подходов при анализе и переводе художественного текста (на материале переводов реалий в романе В. Набокова «Камера обскура» / “Laughter in the Dark” / «Смех в темноте») (руш.) // Филологические науки. Вопросы теории и практики. — 2022. — Т. 15, вып. 11. — С. 3664–3671.

Кылвер-влак

• Ю. А. Рыкунина. Два «немецких» романа Владимира Набокова в Toronto Slavic Quaterly