Крымысе кӱвар

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Крымысе кӱвар (ыҥ-влак) онч.
Крымысе кӱвар
Изображение логотипа
Крымский мост 21 декабря 2019 года.jpg
45°18′31″ с. ш. 36°30′22″ в. д.GЯO
Официал вуйлӱм Крымысе кӱвар[1][2]
Проект вуйлӱм Керчьысе пролив гоч транспортлан вончак
Кучылтмо алан автомобиль-кӱртньыгорно
Кӱвар гоч кая А-290[d] да Багерово — Вышестеблиевский[d]
Вонча Керчьысе пролив
Верланымаш Россий
Ышталтмаш
Ышталтмын тӱрлылыкшӧ Ферман, 227 метр кужытан арка дене.
Тӱҥ пролёт 227 м[3]
Чумыр кужыт 19 км (проектирований чекыште транспортлан вончак)[4]
18,1 км (кӱртньыгорно кӱвар)[5]
16,9 км (автокорно кӱвар)[4]
Кӱварын лопкытшо лӱдыкшыдымылык корныге кайыме ужашын лопкытшо — 23,1 м[6]
Конструкцийын кӱкшытшӧ 80 м[7]
Кӱвар йымалсе кугыт 35 м[7]
Эн кугу
кутынь тайыл		 40 ‰ (автокорно кӱвар),
9 ‰ (кӱртньыгорно кӱвар)[8]
Кайыме корно 4
Кӱртньыгорно 2
Кучылтмаш
Ак 227,92 млрд теҥге[9]
Чоҥымым тӱҥалме 2016 ий февраль[10][lower-alpha 1]
Чоҥымым мучашлыме 2019 ий декабрь[11]
Почмаш Автотранспорт:
легковой автомобиль да автобус
→ 2018 ий 16 май
грузовой автомобиль
→ 2018 ий 1 октябрь[12]
К/г транспорт
пассажирлык
→ 2019 ий 25 декабрь[lower-alpha 2]
грузовой
→ 2020 ий 30 июнь[15]
Почмо церемоний 2018 ий 15 май(автокорно кӱвар)
2019 ий 23 декабрь (кӱртньыгорно кӱвар)[16]
Крымысе кӱвар
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Крымысе кӱвар, тыгак Керчьысе кӱвар — Тузла отро ден Тузласе чара мланде гоч Керчьысе да Таманьысе пелотро-влакым ушышо Керчьысе пролив гоч транспортлан вончак[4][17]. Йыгыре кайыше кок кӱвар гыч шога — А-290 корнын ужашыже улшо автокорнысо (Керчь — Новороссийск)[18][19][lower-alpha 3], да Багерово — Вышестеблиевский линийын ужашыже улшо кӱртньыгорнысо кӱвар-влак гыч[4][17]. Чумыр кужытшо 19 км[lower-alpha 4], Российыште[24] да Европышто[25] эн кужулан шотлалтеш.

Транспортлык вончакым Крымым Российыш ушымо  (руш.) (мар. да Россий-Украина кылын  (руш.) (мар. чот начареммыже деч вара тӱҥалме, кыл начареммаш Россий кучем ончылан Крым дене Украина деч эрыкан кукшо мландысе кылым ыштыме нерген йодышым шынден. Автокорно кӱвар 2018 ийыште[lower-alpha 5], кӱртньыгорнысо 2019—2020 ийлаште почылтын[lower-alpha 6].

2022 ий 8 октябрьыште СБУ взрывчаткым темыман машина полшымо дене терактым ыштен  (руш.) (мар., тыге автомобиль корнын кок пролётшо сӱмырлен да кӱварын кӱртньыгорно ужашыштыже кугу пожар лийын[29].

Проектын тылеч ончычсо историйже

Тӱҥ статья: Керчьысе кӱртньыгорно кӱвар

Керчьысе пролив гоч кӱварым чоҥымо темлымашым, шагал гын, XX курым тӱҥалтыш гычак онченыт, а 1943 ийыште Германий сар жапыште Керчьысе пролив гоч канат корным ыштен да кок кӱварым — автомобильлан да кӱртньыгорнылан — чоҥаш тӱҥалын, чоҥен шуктыдымок кӱварым чакнен кайыме годым годым пудештареныт, СССР немец-влакын кодымо чоҥымо материал гыч Керчьысе кӱртньыгорно кӱварым чоҥен, тудын кужытшо 4,5 км лийын. Но жаплан ыштыме конструкций семын проектироватлымылан да проектироватлыме годым йоҥылышлан кӧра начар кӱвар 1945 ий февраль мучаште Азов теҥыз гыч мардеж дене кондымо ий дене чот локтылалтын[30].

Жаплан ыштыме кӱварым тӧрлаташ темлымашым кораҥдыме, кӱваран вончак деч кодшыжым рончымо, но лишыл жапыште кӱвар сӱмырлымӧ деч вара, 1947 ийлан, жаплан ыштыме, но ынде йомдарыме вончак олмеш у вончакым — эре ыштыше кӱварым — чоҥышаш вариантым ямдылаш тӱҥалме. Еникале гыч Чушкасе чара мланде марте кок кӱртньыгорно шуйнымылан да автотранспортлык кок корнылан вӱд ӱмбалнысе кок пачашан кӱварым проектироватлыме, кужытышт 6 км да 1945 ийысе окса дене чоҥышаш ак 850 млн теҥге лийын. Судно коштмо пролётышто кӱвар йымалнысе кӱкшыт 40 м палемдалтын, меҥгым вӱд йымак кырыме эн кугу келгыт — 55 м. Кӱварын схемыже: 3×55 м + 8×110 м + 8×220 м + 8×110 м + 25×55 м + эстакаде[31]. 1949 ий 18 майыште СССР Министр-влак каҥаш кӱварым чоҥымо нерген пунчалым луктын[32] (ямдылалтме чоҥымо паша эше 1947 ий гычак шукталт шоген[31]), но 1950 ийыште кӱварым чоҥымым чарныме, да пароман вончакым ышташ тӱҥалме[30].

1970-ше ийла тӱҥалтыште кӧргашан кӱртньӧ-бетон блок гыч плотина ӱмбалне 2400 метр кужытан кӱварын проектшым темленыт (пашан чумыр акше 1972 ийыште 200 млн. теҥге шотлалтын)[33], но проект илышыш пурталтын огыл.

1990-ше ийла тӱҥалтыште Керчьысе пролив гоч транспортлык вончакым илышыш пурымашке ушнаш конкурсым увертарыме лийын; тиде жапыште вончакын 4 проектше улмаш (кок кӱваран да кок тоннелян). Крымысе кучем тиде проектым илышыш пуртмаш Россий дене кылым кучаш полша да Крымын пошкудо кугыжаныш-влак коклаште «покшелне улшо»(а лач Украинын огыл) положенийжым пеҥгыдемда манын шотлен.

Тылеч посна, кужу жап (Крымын РФ-ыш пурымыжо йотке) кӱвар Шем теҥыз сер мучкысо оҥган автокорнын ик элементше семын — тудын проектшым ОЧЭС кышкареш каҥашыме — але «уэш шочшо Кугу порсын корнын» ужашыже семын лдукталтын[34].

Кӱварым чоҥымо йодышым 2006 ийыште Украина правительствыште каҥашеныт. Украинын транспорт да кыл министрже Николай Рудковскийын мутшо почеш, тыгай чоҥымаш «Крымлан плюс» лиеш ыле да «Кавказыш толшо кажне туристлан Крымыш мияш йӧным пуа ыле»[35][36]. Кӱварым чоҥен кертшашым тыгак 2008 ийыште премьер-министр-влак кӱкшытыштӧ каҥашыме[37], да тудо ийынак кӱварым проектироватлымаш да чоҥымаш «2030 ий марте Россий Федерацийын транспортлык стратегийышкыже» пурталтын, тудо Кечывалвел федерал округышто транспортлык инфраструктурым вияҥдымын ик тӱҥ направленийже семын Керчьысе пролив гоч кӱварым проектироватлымым да Кавказ теҥыз портыш кондышо автокорным тӧрдлатымым палемден (2015 ий марте), а 2016 гыч 2030 ий марте кӱварым чоҥымым палемден</ref>[38]. 2010 ий апрельыште Харьковышто вашлиймаште Керчьысе проливыште кӱварым чоҥымо нерген Украинын президентше постыш шукерте огыл шогалше Виктор Янукович ден Российын президентше Дмитрий Медведев кутырен келшеныт да келшыше ойпидышеш кидпалым пыштеныт[39][40][41].

2013 ий 17 декабрьыште Керчьысе пролив гоч транспортлык вончакым чоҥымо пашам вораҥдарыме шотышто пырля тыршыме нерген Россий Федераций правительствын да Украинын министр-влакын кабинетше коклаште кутырен келшымашеш кидпалым пыштыме[42]. Украинын Министр-влак кабинетше кутырен келшымашым 2014 ий январьыште пеҥгыдемден[43]. 2014 ийыште Крым Россий кӧргыш пӧртылмыж деч вара кӱварым чоҥымо нерген ваш мутланымаш чарнен[44]. 2014 ий 18 мартыште кӱварым чоҥымо шотышто инженерлык кычалмашлан конкурсым увертарыме лийын[45], но тудын кӱвар шотышто Россий-Украина ойпидышлан эҥертыше формальный условийже[46] ынде илышысе чынлан келшен огыл — тиде кечын Россий Крымым шке территорий кӧргышкыжӧ официальнын пуртен.

2023 ий 15 декабрьыште IV Кӱртньыгорно погынышто ойлышыжла, Россий Президент Владимир Путин каласен, Российысе кугыжаныш лидер кокла гыч кӧ Крымысе кӱварым чоҥымо проект нерген шонкален:

Мый шонем, тыгай исторический пунчалым мемнан деч ончычат луктеденыт: икымше тыгай пунчалым Николай II луктын, кокымшым — Иосиф Виссарионович Сталин. А ме чыла нине пунчалым илышыш гына пуртен улына, но тидым тыланда да чоҥышо-влаклан эреак келшен толшо чолгалык дене шуктенда. Чаплын ыштыме[47].

Чоҥымаш

Задаче шындалтмаш

Тузлинысе чара мланде кӱварым чоҥаш тӱҥалме деч ончыч, 2013 ий

Крымым Россий Федерацийыш ушымо деч вара Крым ден Кубань коклаште транспортлык вончакым ыштышашын кӱлешлыкше чот кушкын: тудо пелотрон Российыш шыҥдараллмыжын тӱҥ элементше лийын[48], тиде процесс икмыняр лӱдыкшӧ дене кылдалтын, тышке Крымысе транспортлыкын начарлыкшат пурен: пелотром физически контрольышто кучен кертмым йомдарымек, Украина, туге гынат, Крым пелотром илышлан кӱлешан транспортлык корным петырыме дене изолироватлаш йӧным шкаланже арален коден[49]. Украинын контрольыштыжо улшо территорий гоч эртыше маршрут деч посна пелотро дене автотранспортлык кылын улыжат ик йӧнжӧ семын Керчьысе пароман вончак лийын[50], но тудым кучылтмаште икмыняр нелылык лектын: вончакыште чӱчкыдынак черет лиеден, а тудын пашаже игече йӧн деч кугун шоген[5]. Эреак ыштыше кылым ситарыме практический задаче дене пырля транспортлык вончак эше символический кӱлешлыкан лийын: тудо «Крымын Российыш ушнымашыжын» шкешотан физический шыҥдаралтмыже семын лийын[51][52] да пелотрошто Российын пеҥгыдемдалташ ямде улмыжым ончыктен[48]. Вончакым варажым Россий шкевуя ыштен (а кок могыран кыл негызеш огыл)[53], да лач кызыт Керчьысе пролив гоч кукшо мланде ӱмбалнысе кыл проект гыч илышыш пурталташ тӱҥалын[54].

Керчьысе пролив гоч «автомобильланат да кӱртньыгорныланат кӱварым» чоҥаш задачым Россий президент Владимир Путин транспорт министерствылан 2014 ий 19 мартыште[55][56], Крым шотышто Российын суверенитетшым увертарыме деч вара вес кечынак, шынден.

Транспортлык вончакым чоҥымын заказчикше Федерал корно агентствын подразделенийже — «„Тамань“ федерал автомобиль корно управлений» Федерал казна тӧнеж лийын[57].

Чоҥымо вариант-влакым ойырымаш

Керчьысе пролив гоч транспортлык вончакын лийын кертшаш вариантше-влак (2002 ий)[58]. Кызытсе кӱварын негызлан йошкар тӱс дене палемдыме проект налме

Кӱвар маршрутым ныл вариант кокла гыч ойырымо, тидын годым вончакын кужытшым, туддеке кок велымат толшо кӱртньӧ корно да автокорно улмо, лишемме участкылаште ешартыш транспортлык оралте-влакым ыштымылан кӧра чоҥымашын ончыкыжым шергештмыже, тыгак ончыкыжым «Кавказ» портын, кӱртньӧ корнын вияҥшашыштым, теҥыз судно-влакын коштмо корныштын ваш тӱкнымӧ лукыштым, транспорт йогыным Керчьым коден виктарышаш йӧным, экологий сӱретым, маршрут эртыме зонышто ий улмым, тыгак Тамань пелотрошто да Чушкасе чара мландыште лавыра йоген лекше вулканын улмыштым шотыш налыныт[59][60][61]. Кум вариант[lower-alpha 7] Крымыш вончакым Чушкасе чара мланде деч чоҥаш племден, а нылымшыже маршрутым Таманьысе пелотро гыч Тузласе чара мланде да Тузла отро гоч палемден. Пытартыш вариантшым эн келшышылан шотлымо[65]: тиде вариантын сайлыкшым обслуживатлыше оралте-влакым вераҥдаш верын улмыжо, тыгак историко-культурный поянлыкым да чарныде лавыра йоген лекше вулкан зоным ӧрдж гыч коден каяш йӧн улмо ончыкта[66]. Тылеч посна, Чушкасе чара мланде гыч кӱварым чоҥымаш улшо вончакын пашажым чарен шогалташ йодеш ыле[59], тидыже чоҥымо жаплан Крымын Россий регион-влак дене кылжым нелемда ыле[67].

Кӱварым чоҥымо деч посна тоннельым ыштыме вариантымат ончымо[48][55], тудын верч ик Крымым вуйлатыше-влак чот мелын ойленыт[68][lower-alpha 8]. Но мучашлан кӱваран вариантым ойырымо[48]; Российын транспорт министрже Максим Соколовын мутшо почеш, Керчьысе проливыште улшо геологийлык йӧнлан кӧра тоннельым чоҥаш «йӧршеш чарыме»[71]. «Тектоник тодылалтмаш зонышто» чоҥымашын кӱлешлыкше уке деч посна кӱваран вариантын шотлан толмыж семын транспортлык вончакым кучылтмо акын шулдылыкшым, ты шотыштак куатым шагалрак кучылтмым[66], тыгак президентын 2018 ийыште коштмым почаш лиймым кӱштен йодмыжым, а тидын дене тоннель чоҥымо жап начар кылдалтын (шагал гын ныл ий) ойленыт[72].

Мучаште кӱвар вариантат вашталтын: 2014 ий мучашлан ончымо проектыште кок кӱвар вончакым (Таманьысе пелотро ден Тузласе чара мланде коклаште йыгыре кайыше кӱртньыгорнысо да автокорнысо кӱварым да Тузла отро ден Керчь коклаште пырля улшо кӱварым) чоҥаш, а транспортлык вончакын ужашыжым вигак Тузласе чара мланде мучко пышташ палемдыме гын[73], пеҥгыдемдыме проект йыгыре кайыше кок кӱварым палемден[3][74][75], а нунын эҥертыш меҥгыштым мландыштат чоҥаш тӱҥалыныт: транспортлык вончакын корно тӱрыш оптымо рок ӱмбач кайыме вариантше деч шӧрленыт — молан манаш гын чара мланде эртак тарванылеш[76]; кок пачашан кӱвар деч йыгыре кайыше посна-посна кӱвар-влак верч улмым (ик транспортлык вончакыш пурат гынат) проектироватлыше компанийын еҥышт чоҥымо акым да ятыр пролётым шагалемдаш лийме дене, тыгак йыгыре улшо (ик жапыштак) авторнылан да кӱртньыгорныла кӱварым ышташ йӧн улмо дене умылтареныт[77], тидыже Крымысе кӱварым чоҥымашын директивысе жапышкыже «пураш» йӧным ыштен[78].

Чоҥымо паша

2014 ий кеҥежым Росавтодор проектын ончылгоч шотлымо сметыжым увертарен: 150 млрд теҥге транспортлык вончакым чоҥымылан, 86 млрд теҥге ямдылалтме пашалан да 51 млрд теҥге лишемме корным чоҥымылан кӱлеш манме[66].

2015 ий 30 январьыште Керчьысе пролив гоч транспортлык вончакым проектироватлыме да чоҥымо шотышто пашам шуктышылан «Стройгазмонтаж» ООО палемдыме лийын[79], тыгак проектын акшым 2015 ийысе окса дене 212,5 млрд теҥгешке иземдыме[80]. Автокорно кӱвар дене паша режимыште кудалышташ тӱҥалме жапым да кӱртньыгорно кӱварым «жаплан кучылтмым» Россий правительствын кӱштымашыж дене 2018 ий декабрьлан палемдыме лийын[81], но варарак пытартыш жапым ик ийлан — 2019 ий декабрьыш кусарыме[82][83], вет «кӱртньыгорно кӱварым чоҥаш автомобильлык корно дене таҥастарымаште жап шукырак кая, да технике шотыштат йӧсырак»[84]. «Стройгазмонтаж» ООО-н йодмыж почеш проектлык документацийым ыштыме пашам «Гипростроймост — Санкт-Петербург» ЗАО шуктен[74]; 2015 ий апрельыште жаплан технический оралте-влакым нӧлташ тӱҥалме[85]. 2016 ий февральыште проект экспертизым эртен да чоҥаш разрешенийым налын[75][86]. 2016 ий кеҥежым «Тамань» Упрдор ФКУ проектын чумыр сметыжым 227,92 миллиард теҥге дене пеҥгыдемден[87].

Крымысе кӱвар тудын автокорно ужашыжым почмо деч ончыч, 2018 ий 15 май
Россий Президент Владимир Путин кӱварын автокорно ужашыжым почмо церемонийыште, 2018 ий 15 май

2016 ий февральыште кӱварым чоҥаш тӱҥалме[10]. Идалык тӱҥалтыште эҥертыш негызыш меҥгым вӱд йымак шогалтыме паша тӱҥалын[88][89], а апрельыште икымше эҥертышым чоҥымо[90]. Июньышто икымше пролётлык чоҥымымыштыме паша тӱҥалын[91]. 2017 ий 16 августышто автокорнылык корнын меҥгылажым шогалтыме паша мучашлалтын[92], 29 августышто Керчь-Еникал канал ӱмбалне судно-влак коштмо покшел пролётышто кӱртньыгорнылык аркым кондымо да покшел судоходный аркышкыже кӱртньыгорно аркым транспортироватлыме да шогалтыме паша мучашлалтын[93]. 2017 ий 12 октябрьыште автокорно аркым кондымо да шогалтыме паша мучашлалтын[94]. 2017 ий 4 декабрьыште автокорно кӱварын чыла эҥертышыжым да кӱртньыгорно кӱварын пел эҥертышыжым[95], 20 декабрьыште автокорно кӱварын пролётлык чоҥышашыжым ыштен шуктымо[96]. 2018 ий 26 апрельыште автокорно кӱварыш асфальтым пыштен пытарыме[97][98] да кӱварым пашаш колташ налме шотышто тергыме, тиде варажым кучылташ тӱҥалаш негыз лийын[57][99][100][101].

Тылеч посна, 2019 ий кеҥежым Каменске-Шахтинский олаште (Ростов область) Северский Донец гоч жаплан кӱварым чоҥаш Керчьысе пролив гоч жаплык (технологический) кӱварын кӱртньӧ конструкцийжым кучылтмо (автокорнылык кӱварым ыштыме паша мучашлалтмеке, жаплык кӱварым рончымо). Кӱртньӧ конструкций-влак М4 автомобиль трассыште Каменскысе кӱваран вончакын ик кӱваржым петырымылан кӧра жаплык кӱварым ышташ кӱлеш лийыныт[102][103].

  • Керчь вел гыч к/г кӱварын икымше пролётшо-влакын эҥертышыштым чоҥымаш шындылмаш. Тыгодымак технологический кумдыкым темымаш да кӱвар арке-влакым погаш тӱҥалмаш

    Керчь вел гыч к/г кӱварын икымше пролётшо-влакын эҥертышыштым чоҥымаш шындылмаш. Тыгодымак технологический кумдыкым темымаш да кӱвар арке-влакым погаш тӱҥалмаш

  • Тамань вел гыч а/к кӱварын ямде ужашышкыже асфальтым оптымаш. Вашеш могырышто технологический тайыл корным кӱвар дене ушымо шотышто чоҥымо паша кая

    Тамань вел гыч а/к кӱварын ямде ужашышкыже асфальтым оптымаш. Вашеш могырышто технологический тайыл корным кӱвар дене ушымо шотышто чоҥымо паша кая

  • Стапельыште аркым погымо паша мучашлалтмаш да тудым наҥгаяш да фарватерлык эҥертышыш шогалташ ямдылымаш

    Стапельыште аркым погымо паша мучашлалтмаш да тудым наҥгаяш да фарватерлык эҥертышыш шогалташ ямдылымаш

  • Кӱварын шогалтыме аркыже-влак а/к кӱварын пролётшо-влакым арке деке чакемдыме паша. Тамань вел гыч тыге коеш

    Кӱварын шогалтыме аркыже-влак а/к кӱварын пролётшо-влакым арке деке чакемдыме паша. Тамань вел гыч тыге коеш

Автокорно кӱварым кучылташ тӱҥалмаш

2018 ий 15 майыште Керчьысе пролив гоч автокорно кӱварым пашаш колтымо («официальный почмаш») церемоний эртен, тушто Россий президент Путин лийын[26][104], а 16 майыште, Моско жап дене 5:30-лан, кӱварым 3,5 т деч шагалрак разрешитлыме нелыт дене транспортлан кошташ почыныт[105]; официал увер почеш, тиде кечын каслан кок велышкат кӱвар дене 14 тӱжем наре транспорт йӧн эртен, да тидын дене Керчьысе пароман вончакын абсолютный рекордшым эртыме[106][lower-alpha 9]. 16 июльлан кеӱвар дене миллион утла автомобиль кудалын[107]. 1 октябрь пелйӱдым кӱварым 3,5 тонн деч утларак нелытан автомобиль-влакланат почыныт[27][28]; ончыч шогалтыме чарыше знак-влакым кораҥдыме[108]. Кӱвар гоч лӱдыкшӧ арвер-влакым шупшыкташ (тыгодым бензовоз-влакланат кудалаш[109]) чарымаш аралалт кодын[110][111][112]. 2018 ий 16 майыште почмо жап гыч 2019 ий 15 май марте кӱвар дене 5 млн автомобиль эртен (тыгодымак 500 тӱж. наре грузовик да 60 тӱж. утла автобус), тидыже Керчьысе пароман вончакын пӱтынь 2017 ийлан келшыше показательжым (1,6 млн автомобиль) 3 пачаш утла эрта[113]; Крымысе кӱварын информаций рӱдержын уверыж почеш, тудын дене пайдаланыше автооза ден шупшыктышо-влак 16 млрд утла теҥгем аныкленыт[114]. Российын транспорт министрже Евгений Дитрих 2018 ий декабрьыште кӱвар 2035 ийлан шке акшым тӱрыс пӧртылтен кертеш дыр манын каласен[115].

Кӱртньыгорно пулым чоҥымаш

Кӱртньыгорно кӱварым чоҥымаш автокорно кӱварым чоҥен пытарыме деч варат шуйнен; 2018 ий 4 июньлан тудын меҥган негызшым ыштен пытарыме[116], 25 июльышто рельс корным шараш тӱҥалме[117], 2018 ий ноябрьын икымше пелыжлан эҥертышым ыштыме пашам мучашлыме[118][119][120][121].

2019 ий 24 мартлан кӱварын кӱртньыгорно пролётшо-влакым погымаш[122], 18 июльлан кок корнан[123] электричествыдыме[124] кӱртньыгорнын рельсше-влакым шарымаш пытен[125], сигнализаций, централизаций да блокировко йӧнлам ыштымаш паша шуйнен[125][126]. 11 сентябрьыште поезд коштмым автоматически эскерыше да виктарыше системым шындаш тӱҥалме нерген увертарыме[127]. 28 ноябрьыште кӱварын кӱртньыгорно автоматикыжым йӧнештараш тӱҥалме[128].

2019 ий 18 декабрьыште Крымысе кӱртньыгорно кӱварым чоҥымаш официальнын мучашлалтын — кӱртньыгорно кӱварым пашаш колташ разрешатлыше приёмко актеш кидпалым пыштыме[11][129]. 23 декабрьыште кӱртньыгорно кӱвар дене коштмым Россий президент Владимир Путин колтен[130]. Грузым шупршыктымаш 2020 ий 30 июньышто почылтын[15].

Кӱртньыгорно кӱвар «РЖД» ОАО-н объектше огыл, тудо Крымысе кӱртньыгорно кӧргыш пура[131].

Багерово марте улшо участке дене пырля 27 кв напряжениян вашталтше ток дене кӱварын электрификацийже палемдалтеш. Тидлан Багеровышто тяговый манме подстанцийым чоҥаш палемдыме. 2021 ийлан тудлан мландым ойырымо[132].

Кӱртньыгорно кӱварым кучылташ тӱҥалмаш

Поезд кӱвар гоч эрта
Россий Президент Владимир Путинын РА2 дизель-поезд дене Керчь станций гыч Тамань-Пассажирский станций марте кӱртньыгорно кӱвар гоч эртымыже

Крымыш пассажир-влакым шупшыктышо семын 2019 ий 5 ноябрьыште «Гранд Сервис Экспресс» компанийым палемдыме[133], Моско гыч Симферопольыш (корныште 33 шагат) да Санкт-Петербург гыч Севастопольыш (43,5 шагат) поездлан билет-влакым 2019 ий 8 ноябрьыште ужалаш тӱҥалме[134].

2019 ий 23 декабрьыште Россий Президент Владимир Путинын улмыж дене Крымысе кӱвар гоч кӱртньыгорно коштмым почмо пайремле церемоний эртен да икымше пассажир поездым колтымо лийын[16][135], тудо Керчьысе проливым кӱвар гоч 25 декабрь йӱдым кокыт гыч кум шагат марте каен[14]. «Москва—Симферополь» маршрут дене толшо икымше поездым вашлийме годым Кӱртньыгорно транспортын федерал агентствыыжым вуйлатыше Владимир Чепец каласен: Крымысе кӱварым да Крымысе кӱртньыгорнын ужашыжым электротулаҥдыме проект 5 ий жапыште шукталтеш[136].

2020 ий 30 июньышто кӱртньыгорно кӱвар грузовой поезд-влаклан почылтын[15].

Украинын да тӱнямбал ушемын реакцийже

Крымысе кӱварым чонымаш да почмаш Украинын пеш осал реакцийжым луктыныт, тушто чоҥымашым закондымылан шотленыт (вет тудо «Крым пелотро дек сер воктенысе кугыжаныш семын» тидлан келшымашым пуэн огыл[137][138][139][lower-alpha 10]) да тудым чоҥымо шотышто шке шылтыкшым ООН-ын теҥыз права шотышто Конвенцийжым пудыртымыжо нерген Россий ваштареш искышкыже пуртен[141], а кӱварым чоҥымо да тудын гоч кӱртньыгорно дене шупшыктымым вораҥдарыме факт почеш украин прокуратур уголовный пашам тарватен[142][143]. США ден Европысо ушем кӱварым чоҥымым да почмым титакленыт да тудым чоҥымаште лийше организаций-влак шотышто санкцийым пуртеныт[144][145][146][147][148], 2018 ий декабрь гыч Керчьысе пролив гоч кӱварым чоҥымым да почмым ООН-ын Генеральный Ассамблейже «Крымым умбакыже милитаризацияҥдаш полшышо»[149][150][151][152] да «Азов теҥыз серысе украин портлашке пурен кертше судно-влакын кугытыштым иземдыше» семын титаклен[153][154]. Россий гын шкеже конвенцийым пудыртымо (да тиде йодыш пелен тудым кучылтмым, вет Керчьысе пролив ден Азов теҥыз кӧргысӧ вӱд улыт) шотышто титаклымым[155][lower-alpha 11]), заявленный статус Украины как «прибрежного государства» в отношении Крыма[159] да, тидлан кӧра, «Российысе регионлаште илыше-влакын интересышт верч транспортлык инфраструктурым чоҥаш разрешенийым йодаш ок шоно»[160].

Украин власть Российым тыгак Керчьысе проливыште кӱварым чоҥымо годым йыр улшо пӱртӱслан зияным кондымо шотышто титаклен, тиде шылтыкым Россий ваштареш шкенжын искышкыже пуртен. Российысе власть, шке могырымжо, тиде титаклымым кораҥда; пӱртӱс ресурс да экологий министр Сергей Донскойын мутшо почеш «кӱварым проектироватлыме годым экосистемым локтылмым кораҥдаш але марте лийдыме мерым ыштыме»[161].

Лӱмым ойырымаш

Крымын РФ кӧргыш пурымешке да тудын деч вара ик жап кӱварын официал лӱмжӧ лийын огыл[88]; объектым тӱрлӧ семын лӱмденыт: Крымысе кӱвар, Керчьысе кӱвар але Керчьысе пролив гоч кӱвар[162]. 2016 ий 23 декабрьыште Россий президент Владимир Путин идалык еда эртаралтше пресс-конференцийыште тиде йодышлан вашештымыж годым кӱварын лӱмжӧ нерген йодыштымашым эртараш темлен[88]. Кӱварын лӱмжым ойырымо шотышто келшыше официал интернет-йодыштымаш 2017 ий 16 ноябрьыште тӱҥалын да тылзе шуйнен. Эн кумдан шарлыше вариант «Крымысе кӱвар» лийын, тудо 64 % йӱкым поген[lower-alpha 12], лач тиде вариант пролив гоч вончакын официал лӱмжӧ лийын[1][165].

Украин власть Россий пуымо официал лӱмым «пропагандистскийлан» шотла[166] да транспортлык вончакым Керчьысе кӱвар[166][167] але Керчьысе пролив гоч кӱвар манеш[168].

Официальный огыл талисман

Кӱварым чоҥымо жапыште тудын официальный огыл талисманже семын Мостик лӱман рыжлде узо пырыс лийын[169], тудо чоҥымашын КПП-штыже илен. Чоҥымашке пырыс иге 2015 ийыште толын лектын, тудым икымше орол-влак ужыныт, кидыш поген налыныт да илаш пуртеныт[170][171][172]. Тудын шочмо кечыжлан Кӱвар кечым — 29 ноябрьым — палемденыт, вет чын шочмо кечыже пале огыл[170].

Автокорно кӱвар гоч коштмым официальнын почмо деч ончыч Мостик икымше тудын дене эртен[170].

Чумыр характеристике

Транспортлык вончак йыгыре улшо кок кӱвар гыч шога — автокорнылык да кӱртньыгорнылык кӱвар гыч. Нуно Тамань пелотрошто тӱҥалыт, Тузласе чара мланде да Тузла отро гоч эртат, фарватер гоч эртат, Ак-Бурун мысым ӧрдыж гыч эртат[173][74][lower-alpha 13] да Керчьыште мучашлалтыт[175]. Проектироватлыме кышкарыште транспортлык вончакын кужытшо[4] — 19 км, кӱртньыгорно кӱварын — 18,1 км[5], автокорнын — 17 км наре (Керчь серыште мландым орален кайыме деч посна)[23]. Автокорно аркын кудалыштме ужашыжын кумдыкшо, лӱдыкшыдымӧ полосам шотлымо дене, — 23,1 м[6].

Кӱвар-влак кужу эстакаде-влак дене эртат, нунын пролётыштын чумыр нелытышт 260 тӱж. тонн, 595 эҥертыш ӱмбалне шогат[176]. Пролёт-влакын кужытышт тӱҥ шотышто 55 гыч 63 м марте[3][177][178], Керчь-Еникал канал ӱмбалне судоходный пролёт-влак автокорно да кӱртньыгорно кӱвар арке вошт эртат, нунын кужытышт 227 м[3] да кӱкшытышт 45 м, кӱвар йымач судно коштшаш габарит кӱкшытышт 35 м да лопкытшо 185 м[7][179][180], тидыже транспортлык вончакын эн кугу элементше улеш[181][182].

Автокорно кӱвар — тиде ныл полосан писын кудалме корно (IБ категорий). Кӱвар гоч кудалшаш шотлымо писылык[lower-alpha 14] 120 км/ш, кудалаш пуымо эн кугу фактический писылык[lower-alpha 15] — 90 км/ш[183]. Кӱвар ик суткаште 40 тӱжем автомобильым колтен кертеш[184]; суткасе трафикын кызытсе рекорд 36 393 автомобиль лийын да 2020 ий 16 августышто шындалтын[185].

Кӱртньыгорно кӱвар кок корнан II категориян ваш тӱкныдымӧ кӱртньӧ корно улеш. Тудо 7,1 тӱж. тонн марте нелытан поезд-влаклан 120 (пассажирлык поезд-влаклан) але 80 (грузовой-влаклан) км/ш марте писылык дене кошташышт шотлен ышталтын[186]. Кучылташ тӱҥалме икымше ийын суткаште 47 мужыр поезд каенк кертшашым вучымо[187]. Крымысе кӱварын проектше дене кӱртньыгорным электротулаҥдаш юж контакт сетьым ыштен кертмым палемдыме (вашталтше ток, ~25 кВ, 50 Гц[188]), «тыгай пунчалым лукмо годым», тидлан корнын конструкцийжым вашталташ ок кӱл — эҥертыш-влакым гына шогалтыман (нуным вераҥдаш олмымат палемдыме) да контактлык сетьым веле шуйыман. Электротулаҥдыме деч ончыч кӱвар гоч дизель-поезд да тепловоз-влак кошташ тӱҥалыт[189][lower-alpha 16].

Увертарыме: Крымысе кӱварым, шагал гын, лишыл 100 ийыште олмыкташ ок кӱл[191]. Транспортлык вончакын проектысе сейсмопеҥгыдылыкше 9 балл марте мланде сургалтме годым Крымысе кӱварын арален кодаш полшышаш[192]. Автокорно кӱварын сейсмопеҥгыдылыкшым шок-трансмиттер-влак ыштышаш улыт, тыгодым кӱртньӧ корнышто «пролёт-влакым антисейсмический велым пеҥгыдемдымым <…> тарванылше да линейно-тарванылше эҥертыше ужаш-влак кӱшеш шукташ палемдалтын, тыге мланде сургалтме годым сейсмический вий коклаште улшо эҥертышлаш кусна»[177]. Крымын РФ-ын фактический территорийжын материкысе ужашыж дене кукшо мландысе кылын улыжат ик йӧн улмыж дене Крымысе кӱвар икымше категориян стратегийлык объектлан шотлалтеш, тидлан кӧра тудым пеш чот оролат. Юж гыч атаке деч транспортлык вончакым шке ПВО системыже арала, тушко ЗРК-ын «тӱрыс линейкыже» пура: «„Панцирь“ гыч Феодосийыште вераҥдыме С-400-ын дивизионжо марте», да тыгак РЭБ йӧн дене. Таран деч Крымысе кӱварым отбойник-влак аралат; кӱвар деке теҥыз да мланде гыч толмым Росгвардийын посна бригадаже контрольышто куча, тудлан Шем теҥыз флотын пограничный войскаже да диверсий ваштареш отрядшевлак полшат[193].

Транспортлык толмо корно-влак

Росавтодорын специалистше-влак кӱварыште коштмо корным виктарыше Ик рӱдерыште

Краснодар крайыште автокорно кӱвар деке тошто А-290[194] корно маршрут гыч ойырлышо 40 км[195] корно, а Крымыште — Симферополь — Керчь трассыште улшо корнывож гыч 8,6 км[196][197] корно лишемеш[194]. Крымыш пурымаш гычат А-291 «Таврида» автокорно (Керчь — Симферополь — Севастополь) тӱҥалеш, тудын чумыр кужытшо 250,7 км[195]. Кӱвар дек лишеммаш да «Таврида» трассе — кудалаш шотлен палемдыме 120 км/ш писылыкан ныл полосан писе автокорно улыт[198].

Кӱртньыгорно кӱвар Багерово — Вышестеблиевский кӱртньыгорнын у линийжын ужашыже лийын[199]. Краснодар край вел гыч Крым кӱвар велыш 40 километр наре кужытан кок корнан кӱртньыгорным чоҥымо[200], тудо тыгак Крым кӱвар велыш савырна[201], корно дене пырля Тамань-Пассажирский станцийым чоҥымо[202]. Крымыш лишемше проект дене келшышын ко ккорнан 18 километр кужытан кӱртньыгорно линийым да Керчь-Кечывалвел у кӱртньыгорно станцийым, Багерово станцийым уэдымым да икмыняр путепровод ден кӱртньыгорно тоннельым ыштымым палемдыме[203]. Федерал целевой программе 207 км кужытан Джанкой — Феодосий — Керчь кӱртньыгорным электротулаҥдымым да вияҥдымым палемда[204].

  • Тамань пелотрошто кӱварын корнывожшо-влак

    Тамань пелотрошто кӱварын корнывожшо-влак

  • Кӱвар гыч волымо вер-влакым Керчь деч умбак кораҥдыме

    Кӱвар гыч волымо вер-влакым Керчь деч умбак кораҥдыме

  • Икымше кечысе «Крымысе кӱвар» почто конверт (2018). Художник-влак: М. Корнеева, В. Бельтюков

    Икымше кечысе «Крымысе кӱвар» почто конверт (2018). Художник-влак: М. Корнеева, В. Бельтюков

Азап-влак

  • 2018 ий 8 сентябрьыште шторм годым виян мардеж якорян шогымаште улшо ийше краным якорь деч кӱрлын. Экипаж шуко тоннан ийше сооруженийым кидыш налаш да кайымыжым чарен шогалташ тӧчен, но мучашлан краным А-290 трассын 154-ше километрыштыже (Тузла отро ден фарватер кокласе участке) 227-ше автокорно кӱварын эҥертышыже деке конден. Тыге волгалтарыше ик мачте да кӱварысе барьер печын икмыняр метрже локтылалтын. Локтылалтмым тӧрлаташ чоҥышо-влаклан сутка наре кӱлын[205][206][207], автокорнын шола вел полосаштыже коштмым иземдыме, тиде кечынак тудым кораҥдыме[208].
  • 2018 ий 4 октябрьыште кӱртньыгорно кӱварым чоҥымын теҥыз ужашыштыже, Тузласе чара мланде ден тыгай лӱманак отро коклаште, эҥертышыш волтымо годым ик пролёт Шем теҥыз акваторийын таляка вӱдан ужашышкыже волен возын. Нигӧ сусырген огыл. Шонымо почеш, туткар ик домкратын технически локтылалтмыжлан кӧра лийын[209][210][211][212]. Октябрь кыдалне волен вочшо пролётым вӱд гыч нӧлталме, но уэш шогалтыме огыл, а у дене вашталтыме[213][214].
  • 2019 ий 13 сентябрьыште Крымысе кӱвар дек Керчь велым кӱртньыгорным чоҥымо верыште тоннель кӧргӧ сӱмырлен. Тыге сӱмырлымаш йымак логалше кок пашазе кокла гыч иктыже колен[215].
  • 2022 ий 8 октябрьыште 6:05 годым кӱварыште пудешталтмылан кӧра автомобильлык кок пролёт пудырген да кӱртньыгорно кӱварыште вагон-цистерн-влак йӱлаш тӱҥалыныт[216]. Ныл еҥ колен: пудештарыме арвер арвер улшо грузовикын водительже, грузовик воктене улшо легковой автомобильысе пассажир-влак[29]. Терактлан мут кучымым шке ӱмбакше Украинысе лӱдыкшыдымылык службо налын[217].
  • 2023 ий 17 июльыште 3:05 годым Крымысе кӱвар у диверсийыш логалын, тудым вӱдӱмбал украин беспилотник-влак атаковатленыт. Кок кугыеҥ колен, йоча сусырген, атаке жапыште нуно Керчьысе пролив гоч легковой автомобиль дене кудалыныт. Терактлан кӧра Керчь велыште улшо пролётын ужашыже сӱмырлен, Тамань велысе пролёт эҥертыш гыч тарванен[29].
  • 2024 ий 3 апрельыште The Guardian савыктыш Украинын Минобороно ГУР-ын Крымысе кӱвар ӱмбак кумшо атакым ямдылымыже нерген увертарен[218]. Украинын спецслужбыжо, савыктыме увер почеш, кӱварым йӧршеш шалаташ шонен, 2024 ийын икымше пелыштыже керылташ шоненыт, но тиде тӧчымышт шукталтын огыл[219].
  • 2024 ий 16 августышто ВСУ Крымысе кӱварым АТАСМS 12 ракете дене лӱйкалаш тӧчен, атакым РФ ВС ПВО вий дене чактарыме[220]. Варажым «The New York Times» американ савыктыш увертарен: керылтшаш планым американ да британ специалист-влакын тыршымышт дене ямдылыме да шуктымо[221].

2022–2023 ийласе теракт деч вара уэмдымаш

Теракт деч вара лу шагат гыч кӱвар гоч автомобиль коштмым реверсив режимыште вораҥдарен колтымо. Поезд тиде касланак кошташ тӱҥалын. Ик жапыштак пароман вончакым пашаш колтымо[222].

Владимир Путин ден Марат Хуснуллин Крымысе кӱварын тӧрлымӧ автомобиль полосаж дене кудалыт (2022)

2022 ий 19 ноябрьыште Крым велыш кӱварын автокорно ужашыжын локтылалтше пролётшо-влакым вашталтыме. 5 декабрьыште кудалышташ тӱҥалме, автомобиль руль воктене кӱвар дене Владимир Путин кудалын[223]. 31 январьыште Краснодар край велыш кӱварын кокымшо автокорно ужашыжын локтылалтше ныл пролётшым вашталтыме. 23 февральыште автокорно кӱварын кок велже денат кудалышташ тӱҥалме.

2023 ий 9 мартыште олмыктышо бригаде кӱварын кӱртньыгорно ужашыжын икымше пролётшым вераҥден пытарен. 2023 ий 5 майыште кӱварын кӱртньыгорно ужашыжын кокымшо корныж дене поезд кошташ тӱҥалын[29]. Украин спецслужбын 2023 ий 17 июльысо у диверсийже деч вара Крымысе кӱварым тыгак сайын уэмдыме.

2023 ий 15 декабрьыште IV Кӱртньыгорно погынышто ойлышыжла, Россий президент Владимир Путин РЖД пашаеҥ-влаклан кӱварым уэмдыме годым ончыктымо патырлык ден геройлыкым ончыктымыштлан тауштен[47].

Тӱвыраште да сымыктышыште

  • 2017 ий 31 майыште Крымысе кӱвар нерген муро да почеламут конкурс тӱҥалын. Конкурсын жюриштыже Российысе мурызо-влак лийыныт: Валерия, Олег Газманов, Николай Расторгуев, Алёна Свиридова, продюсер да композитор-влак — Игорь Крутой, Владимир Матецкий, Игорь Матвиенко, Виктор Дробыш, поэтессе Лариса Рубальская, телевӱдышӧ Лариса Вербицкая. Кок тылзыште конкурсыш Россий гыч да эше 15 эл гыч 2,5 тӱжем наре произведений пурен. 2017 ий 11 августышто лектышым иктешлыме. Сеҥышыш Иваново ола гыч Леонид Чернышёвын мурыжо лектын[224][225].
  • 2018 ий 15 майыште кӱварым почмо лӱмеш лачак кӱвар площадкыште пайрем концерт эртен, тушто Григорий Лепс, Валерия, Александр Маршал, Денис Майданов, Дима Билан, Ольга Кормухина, Олег Газманов да моло артист-влак лийыныт. Концертым 2018 ий 19 майыште Российын Икымше каналжын эфирыштыже ончыктымо[226].
  • 2018 ий 1 ноябрьыште Маргарита Симоньянын сценарийже почеш Тигран Кеосаянын «Крымысе кӱвар. Йӧратен ышталтын!» тичмаш метран художественный фильмжын пӱтынь Российысе премьерже лийын. «Централ партнершип» кинокомпаний луктын (2018)[227].
  • 2018 ий 6 ноябрьыште 230 000 экземпляр тираж дене сцепкым — «Крымысе кӱвар» кок ӧрдыжан купон дене почто маркым эрыкан коштмашке лукмо. Почто маркыште да купонлаште Крымысе кӱварын панорамаже, теҥыз судно-влак да теҥыз кошыре коклаште кӱан кӱкшаташте шинчыше рыжле узо пырысым сӱретлыме. Художественный маркым кӱвар дене автомобиль-влакын кудалышташ тӱҥалмышт лӱмеш лукмо. Авторжо — худоник-миниатюрист, Россий Сӱретче-влак ушемын Москосо пӧлкажын да Художник-влакын тӱнямбал федерацийыштын членже Владимир Иванович Бельтюков. Маркын номиналже — 46 теҥге, а икымше кечысе штемпель дене йӧртымӧ сцепкын акше — 14 теҥгеат 50 ыр[228].
  • 2019 ий апрельыште «Любэ» группо «Фабрика» группо дене пырля Крымысе кӱвар нерген «Кӱвар гоч» мурын клипшым ончыктен[229].
  • Крымысе кӱвар Российын 2018 ийысе почто маркыштыже (ЦФА [АО «Марка»] 2403 №)

    Крымысе кӱвар Российын 2018 ийысе почто маркыштыже (ЦФА [АО «Марка»] 2403 №)

  • Россий Банкын оксаже, 2019 ий. Крымысе кӱвар

    Россий Банкын оксаже, 2019 ий. Крымысе кӱвар

Галерей

  • Крымысе кӱвар тыге коеш

    Крымысе кӱвар тыге коеш

  • Крымысе кӱвар

    Крымысе кӱвар

  • Крымысе кӱварын аркыже-влакым йӱдым волгыдемдымаш

    Крымысе кӱварын аркыже-влакым йӱдым волгыдемдымаш

  • Крымысе кӱвар кастене

    Крымысе кӱвар кастене

Палемдымаш

Умылтарымаш
  1. ↑ Строительство подготовительных сооружений началось в апреле 2015 года
  2. ↑ Команда на отправление первого поезда отдана 23 декабря[13], первый его проезд по мосту состоялся 25 декабря 2019 года[14].
  3. ↑ К транспортному переходу относится участок км 141+018 — км 160+048 данной автодороги[20][21][22]
  4. ↑ Протяжённость транспортного перехода в границах проектирования[4], включая насыпи. Протяжённость собственно мостов — 18,1 км (железнодорожный)[5] и почти 17 км (автодорожный)[23].
  5. ↑ Автодорожный мост открывался в 2 этапа: 16 мая было открыто движение мотоциклов, легковых автомобилей и автобусов[26], а 1 октября — всех остальных видов автомобильного транспорта[27][28]
  6. ↑ Железнодорожный мост открывался в два этапа: в декабре 2019 года для пассажирских поездов и в июне 2020 года для грузовых.
  7. ↑ «Северный», до мыса Фонарь, «Еникальский», до микрорайона Сипягино[62], и «Жуковский», до посёлка Жуковка[59][63][64]
  8. ↑ В числе прочего ими заявлялось, что, поскольку «Азовское море — зона общего судоходства», постольку строительство моста потребует согласования с Украиной, а тоннель, по их утверждению, этого недостатка был бы лишён[69]. В марте 2016 года пресс-секретарь президента РФ Дмитрий Песков, отвечая на вопрос о согласованиях в связи с судоходством, заявил, что РФ «принимала во внимание» все аспекты международного права[70]
  9. ↑ В августе 2017 года Керченская переправа за сутки перевезла в обоих направлениях почти 13 тыс. транспортных средств
  10. ↑ Ранее заключённое соглашение о совместных действиях по строительству моста (2013) было расторгнуто Украиной 1 октября 2014 года[140].
  11. ↑ В 2003 году Россия и Украина подписали Договор между о сотрудничестве в использовании Азовского моря и Керченского пролива, согласно которому указанные акватории признавались внутренними водами обеих стран[156][157], Крым шотышто Украинын «серысе кугыжаныш» семын ойлымыжым кораҥда[158].
  12. ↑ Другими лидерами голосования были варианты «Керченский мост» (24 %) и «Мост Воссоединения» (6 %)[163][164].
  13. ↑ Такой маршрут позволяет сохранить находящийся на мысе объект культурного наследия — Керченскую крепость[174]
  14. ↑ Проектная способность дорожных конструкций обеспечить безопасность движения автомобилей при таком скоростном режиме
  15. ↑ Разрешённая правилами дорожного движения
  16. ↑ Ранее объявлявшийся Росжелдором тендер на электрификацию участка транспортного перехода через Керченский пролив до посёлка Багерово в Крыму (железнодорожного моста и подхода к нему) был отменён им же 20 ноября 2018 года из-за переноса дороги, на пути которой оказался найденный археологами древний город[190]
Важ
  1. ↑ 1 2 Автомобильную часть моста через Керченский пролив оборудовали знаками. РИА Новости (14 ага 2018). — «В инфоцентре также сообщили, что встречать водителей при заезде на мост со стороны Крыма или Краснодарского края будут знаки индивидуального проектирования с официальным названием объекта. «Его выбрали россияне на сайте назовимост.рф в конце 2017 года. 64% авторизированных пользователей проголосовали за вариант „Крымский мост“, - говорится в сообщении.» Тергыме кече: 2 сӱрем 2018. Архивлыме 3 сӱрем 2018 ий.
  2. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 21.08.2018 № 227-рп «Об учреждении памятной медали „За строительство Крымского моста“». Официальный интернет-портал правовой информации. Тергыме кече: 21 сорла 2018. Архивлыме 21 сорла 2018 ий.
  3. ↑ 1 2 3 4 Проектировщик моста в Крым — РБК: «Мы нашли оптимальное решение». РБК (30 пеледыш 2015). Тергыме кече: 24 сӱрем 2015. Архивлыме 28 идым 2015 ий.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Гипростроймост. Транспортный переход через Керченский пролив. Архивировано из оригинала 12 идым 2017 ий.
  5. ↑ 1 2 3 4 Bridge connects Crimea to Russia, and Putin to a Tsarist dream (англ.). South China Morning Post. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 14 идым 2021 ий.
  6. ↑ 1 2 Автомобильная арка Керченского моста начала движение по выкаточным пирсам. Тергыме кече: 6 ӱярня 2021. Архивлыме 13 вӱдшор 2021 ий.
  7. ↑ 1 2 3 Строители завершили сборку автодорожной арки Крымского моста. ТАСС (31 сӱрем 2017). Тергыме кече: 10 сорла 2018. Архивлыме 10 сорла 2018 ий.
  8. ↑ Олег Скорик о пути по правильным рельсам // Дороги. Инновации в строительстве : журнал. — Санкт-Петербург, 2018. — Август (№ 71). — С. 41. Архивлыме 25 сӱрем 2021 ий.
  9. ↑ Общую стоимость строительства Керченского моста оценили в 228 млрд рублей. Коммерсант.ru (8 сӱрем 2016). Тергыме кече: 8 сӱрем 2016. Архивлыме 29 шорыкйол 2018 ий.
  10. ↑ 1 2 Минтранс: строительство железнодорожной части Крымского моста идёт по графику (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 1 пеледыш 2018. Архивлыме 11 шорыкйол 2020 ий.
  11. ↑ 1 2 Строительство железнодорожной части Крымского моста официально завершено (руш.). ТАСС (18 теле 2019). Тергыме кече: 18 теле 2019. Архивлыме 27 ӱярня 2020 ий.
  12. ↑ Минтранс назвал новые сроки открытия моста в Крым (20 ӱярня 2018). Тергыме кече: 26 ӱярня 2018. Архивлыме 27 ӱярня 2018 ий.
  13. ↑ Путин открыл железнодорожное движение по Крымскому мосту (руш.). Interfax.ru. — «Президент Владимир Путин по видеосвязи дал команду на отправление первого пассажирского поезда по Крымскому мосту, поезд отправится из Петербурга в Севастополь. Сам Путин находится в Тамани и уже проехал по новой дороге из Керчи.» Тергыме кече: 23 теле 2019. Архивлыме 23 теле 2019 ий.
  14. ↑ 1 2 Пассажирский поезд впервые пересёк Крымский мост. ТАСС (25 теле 2019). Тергыме кече: 23 теле 2019. Архивлыме 25 теле 2019 ий.
  15. ↑ 1 2 3 На Крымском мосту запустили движение грузовых поездов (руш.). Интерфакс (30 пеледыш 2020). Тергыме кече: 30 пеледыш 2020. Архивлыме 30 пеледыш 2020 ий.
  16. ↑ 1 2 Путин открыл железнодорожное движение по Крымскому мосту. Президент в кабине машиниста поезда отправился из Керчи в Тамань по железной дороге Крымского моста (руш.). ТАСС (23 теле 2019). Тергыме кече: 1 кылме 2020. Архивлыме 13 вӱдшор 2020 ий.
  17. ↑ 1 2 Анастасия Степанова. Керченский мост притянет деньги. dg-yug.ru (21 ага 2015). Тергыме кече: 19 сӱрем 2015. Архивировано из оригинала 22 сӱрем 2015 ий.
  18. ↑ Вера Данилина. Керченский мост станет частью трассы М-25. За рулём (5 ага 2015). Тергыме кече: 13 ага 2015. Архивлыме 9 ага 2015 ий.
  19. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 28.04.2015 г. № 412 «О внесении изменений в некоторые акты Правительства Российской Федерации». Тергыме кече: 30 ӱярня 2016. Архивлыме 14 вӱдшор 2016 ий.
  20. ↑ Заказчик принял готовый автомобильный Крымский мост у строителей. Крыминформ. Тергыме кече: 10 идым 2018. Архивлыме 11 идым 2018 ий.
  21. ↑ Объявлен многомиллионный тендер на охрану Крымского моста (руш.). Газета.Ru (12 ага 2018). Тергыме кече: 10 идым 2018. Архивлыме 7 шыжа 2021 ий.
  22. ↑ Более 1 млн автомобилей проехало по Крымскому мосту (руш.). Kerch.com.ru (20 пеледыш 2018). Тергыме кече: 21 пеледыш 2018. Архивлыме 18 вӱдшор 2021 ий.
  23. ↑ 1 2 Завершено сооружение пролётов Крымского моста под дорогу (руш.). Interfax-Russia.ru (20 теле 2017). Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 21 ага 2018 ий.
  24. ↑ René De La Pedraja. Putin Confronts the West: The Logic of Russian Foreign Relations, 1999-2020 (англ.). — P. 208. — 448 p. — ISBN 978-1-4766-8499-4.
  25. ↑ Putin opens huge Russia-Crimea rail bridge hailed as longest in Europe
  26. ↑ 1 2 Путин за рулём «Камаза» открыл Крымский мост. Главные факты о проекте (руш.). BBC (15 ага 2018). Тергыме кече: 1 кылме 2020. Архивлыме 3 сорла 2020 ий.
  27. ↑ 1 2 За месяц по Крымскому мосту проехали почти полмиллиона автомобилей (руш.). КерчьИНФО — новости Керчи (1 шыжа 2018). — «1 октября в 00:00 сняты ограничения на движение транспортных средств максимальной массой свыше 3,5 тонн, действовавшие на автодорожных подходах к Крымскому мосту как со стороны Тамани, так и со стороны Крыма». Тергыме кече: 1 шыжа 2018. Архивлыме 1 шыжа 2018 ий.
  28. ↑ 1 2 Открылось движение грузовиков по Крымскому мосту. По нему уже проехало более 700 фур (руш.). ТАСС (1 шыжа 2018). Тергыме кече: 1 шыжа 2018. Архивлыме 1 шыжа 2018 ий.
  29. ↑ 1 2 3 4 Что известно о восстановлении Крымского моста. https://tass.ru (14 идым 2023). Тергыме кече: 15 теле 2023.
  30. ↑ 1 2 Кудюкин М. М. Мост через Керченский пролив. Архивлыме 12 сорла 2019 ий.
  31. ↑ 1 2 Докладная записка министра путей сообщения СССР Б. П. Бещева председателю Совета министров СССР И. В. Сталину о ходе подготовки к строительству моста через Керченский пролив (1949). — Государственный архив РФ. Ф. 5446. Оп. 51а. Д. 772. Л. 16–15. Тергыме кече: 29 сорла 2017. Архивлыме 30 сорла 2017 ий.
  32. ↑ Постановление Совета министров СССР от 18 мая 1949 года № 1935-728с «О строительстве моста через Керченский пролив». Архивлыме 24 сорла 2018 ий. // ГА РФ. Ф. 5446. Оп. 51а. Д. 772. Л. 29-24.
  33. ↑ Г. Блок. Проект для моря // журнал "Вокруг света", № 12, 1972. стр.33-35
  34. ↑ Макропроект в Крыму. КоммерсантЪ (22 шыжа 1994). Тергыме кече: 9 пеледыш 2018. Архивлыме 13 идым 2021 ий.
  35. ↑ Кабмин рассматривает возможность соединения Украины с Россией. Украинская правда (17 кылме 2006). Тергыме кече: 21 ӱярня 2019. Архивлыме 21 ӱярня 2019 ий.
  36. ↑ Между Керчью и Россией построят мост. podrobnosti.ua (17 кылме 2006). Тергыме кече: 21 ӱярня 2019. Архивлыме 27 ӱярня 2019 ий.
  37. ↑ Россия и Украина договорились строить мост через Керченский пролив. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 5 теле 2020 ий.
  38. ↑ Украина решила построить мост в Россию через Керченский пролив, «Комсомольская правда», 2010-03-19, <https://web.archive.org/web/20180612162716/https://www.kaliningrad.kp.ru/daily/24458/621029/>. Тергыме: 21 ага 2018. 
  39. ↑ Медведев и Янукович договорились о строительстве моста через Керченский пролив. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 1 шорыкйол 2017 ий.
  40. ↑ Янукович и Медведев договорились соединить Крым с Кубанью. lenta.ru. Тергыме кече: 23 теле 2019. Архивлыме 19 вӱдшор 2021 ий.
  41. ↑ Янукович и Медведев договорились соединить Крым с Россией (руш.). «Обозреватель». Тергыме кече: 23 теле 2019. Архивлыме 23 теле 2019 ий.
  42. ↑ Двусторонние договоры (руш.). www.mid.ru. Тергыме кече: 9 пургыж 2017. Архивлыме 11 пургыж 2017 ий.
  43. ↑ Про затвердження Угоди між Кабінетом Міністрів України та Урядом Російської Федерації про спільні дії з організації будівництва транспортного переходу через Керченську протоку. zakon.rada.gov.ua. Тергыме кече: 19 теле 2019. Архивлыме 19 теле 2019 ий.
  44. ↑ Глава Минтранса: Россия приостановила переговоры с Украиной по проекту Керченского моста (руш.). ТАСС (28 пургыж 2014). Тергыме кече: 7 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  45. ↑ Объявлен конкурс на инженерные изыскания по строительству Керченского моста. ТАСС. Тергыме кече: 19 теле 2019. Архивлыме 9 теле 2019 ий.
  46. ↑ Документация конкурса (недоступная ссылка — история)., с. 20
  47. ↑ 1 2 Валентина Егорова. Путин: Решения построить Крымский мост принимались еще Николаем II и Сталиным. https://rg.ru (15 теле 2023). Тергыме кече: 15 теле 2023.
  48. ↑ 1 2 3 4 Shaun Walker. Russia's bridge link with Crimea moves nearer to completion (англ.). the Guardian (31 сорла 2017). Тергыме кече: 7 пеледыш 2018. Архивлыме 14 идым 2021 ий.
  49. ↑ David M. Herszenhorn. Dependence on Russia Is Likely to Leave Region’s Economy in a Precarious State (англ.). The New York Times (19 ӱярня 2014). — «The process is also fraught with risks, including the possibility that the Ukrainian government could move to further isolate the geographically remote peninsula by shutting vital transportation lines. There is no overland transportation link between Russia and Crimea, and building a bridge across the shortest waterway, near the Crimean city of Kerch, would take years and cost an estimated $3 billion to $5 billion». Тергыме кече: 26 сӱрем 2018. Архивлыме 14 идым 2021 ий.
  50. ↑ Andrew Roth. Putin opens 12-mile bridge between Crimea and Russian mainland (англ.). The Guardian (15 ага 2018). — «The 12-mile (19km), $3.7bn (£2.7bn) bridge is Moscow’s only direct road link to Crimea. Russia expects it will carry millions of cars and rail travellers and millions of tons of cargo each year. Previously, all car traffic passed over the Kerch strait by ferry or by passing through Ukraine». Тергыме кече: 26 сӱрем 2018. Архивлыме 14 идым 2021 ий.
  51. ↑ Большая пресс-конференция Владимира Путина (руш.). Президент России. Тергыме кече: 19 теле 2019. Архивлыме 29 ага 2020 ий.
  52. ↑ Как мир отреагировал на открытие Крымского моста. ТАСС. Тергыме кече: 19 теле 2019. Архивлыме 7 шыжа 2019 ий.
  53. ↑ Россия прекратила соглашение с Украиной о строительстве Керченского моста. Газета.Ru. Тергыме кече: 8 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  54. ↑ Ведомости Как всего за два года был построен Крымский мост (15 ага 2018). Тергыме кече: 8 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  55. ↑ 1 2 Керченский мост будет автомобильным и железнодорожным. ТАСС (19 ӱярня 2014). Тергыме кече: 8 пургыж 2018. Архивлыме 18 ага 2018 ий.
  56. ↑ Путин велел построить два моста через Керченский пролив. Лента.ру (19 ӱярня 2014). Тергыме кече: 3 теле 2019. Архивлыме 10 шыжа 2021 ий.
  57. ↑ 1 2 Заказчик Крымского моста принял его автодорожную часть. Тергыме кече: 18 ага 2018. Архивлыме 9 ага 2018 ий.
  58. ↑ Мост через Керченский пролив — по проекту Гипростроймост. Тергыме кече: 19 шорыкйол 2012. Архивлыме 22 идым 2020 ий.
  59. ↑ 1 2 3 Мост через Керченский пролив можно построить только в двух местах. РБК. Тергыме кече: 6 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  60. ↑ Правительство выбрало дорогу в Крым. Газета.Ru. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  61. ↑ Блевака блеваке рознь. Архивлыме 2 кылме 2017 ий. // strana.ru
  62. ↑ Из четырёх вариантов моста в Крым эксперты выбрали два — журнал «За рулём». Тергыме кече: 6 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  63. ↑ В Крым поедем по косе. Газета.Ru. Тергыме кече: 6 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  64. ↑ Россия наводит мосты в Крым. Газета.Ru. Тергыме кече: 6 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  65. ↑ Проект строительства моста в Крым подорожал до 300 млрд рублей (англ.). www.forbes.ru. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 8 ага 2018 ий.
  66. ↑ 1 2 3 Мост в Крым, скорее всего, построят через косу Тузла. РИА Новости (5 пеледыш 2014). Тергыме кече: 12 пеледыш 2020. Архивлыме 12 пеледыш 2020 ий.
  67. ↑ Это, по сути, половина дела // Журнал «Огонёк». — 2015-05-10. — С. 12. Архивлыме 14 идым 2021 ий.
  68. ↑ Загадки Керченского моста. Росбалт. Тергыме кече: 9 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  69. ↑ Галлямова Юлия, Занина Анна, Никифоров Вадим. Керченский мост без Украины не построить. Коммерсантъ (24 теле 2014). Тергыме кече: 2018-5-19. Архивлыме 17 ага 2018 ий.
  70. ↑ Керченский мост строится с учётом всех аспектов международного права — Песков. РИА Новости Украина. Тергыме кече: 24 ӱярня 2016. Архивлыме 28 ӱярня 2016 ий.
  71. ↑ Русская Германия | 2016 | 48 | Керченский пролив: почему мост, а не тоннель? (англ.). www.rg-rb.de. Тергыме кече: 9 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  72. ↑ Мост в Крым может подорожать до $10,5 млрд (руш.). РБК (5 пеледыш 2014). Тергыме кече: 1 вӱдшор 2021. Архивлыме 11 кылме 2017 ий.
  73. ↑ Обоснование проекта Керченского моста будет готово к декабрю. Российская газета (8 кылме 2014). Тергыме кече: 7 сорла 2018. Архивлыме 14 идым 2021 ий.
  74. ↑ 1 2 3 Судьбу стройки Керченского моста решат за 60 дней. РБК. Тергыме кече: 30 сӱрем 2018. Архивлыме 30 сӱрем 2018 ий.
  75. ↑ 1 2 Илья Изотов (Симферополь). Главгосэкспертиза утвердила проект Керченского моста (руш.). Российская газета (19 пургыж 2016). Тергыме кече: 7 сорла 2018. Архивлыме 29 вӱдшор 2019 ий.
  76. ↑ Татьяна Ларионова. …И распахнутся в Крым ворота // Всероссийская еженедельная газета «Транспорт России». — Министерство транспорта РФ, АО «Издательство Дороги», 2017. — № 36 (999). Архивлыме 28 шыжа 2018 ий.
  77. ↑ И. Е. Колюшев, технический директор АО «Институт Гипростроймост — Санкт-Петербург». Технические особенности проектирования Крымского моста // Дороги. Инновации в строительстве. — 2018. — Сорла (№ 71). — С. 44—46. Архивлыме 25 сӱрем 2021 ий.
  78. ↑ О. Г. Скорик, директор по проектированию АО «Институт Гипростроймост – Санкт-Петербург». Конструктивные особенности Крымского моста // Дороги. Инновации в строительстве. — 2017. — Сорла (№ 63). — С. 134—137. Архивлыме 22 шорыкйол 2019 ий.
  79. ↑ Правительство навело мост к Аркадию Ротенбергу // Газета «Коммерсантъ». — 2015-01-30. — С. 3. Архивлыме 17 ага 2018 ий.
  80. ↑ Мост в Крым ограничили рублями и годами // Газета «Коммерсантъ». — 2015-02-02. — С. 9. Архивлыме 17 ага 2018 ий.
  81. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 30 января 2015 года № 118-р (с изменениями). Тергыме кече: 6 идым 2017. Архивлыме 25 теле 2019 ий.
  82. ↑ Власти отложили запуск железнодорожной части Керченского моста на год. РБК. Тергыме кече: 19 ага 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  83. ↑ Запуск движения поездов по Крымскому мосту перенесли на полгода. Ведомости (7 сӱрем 2016). Тергыме кече: 7 сӱрем 2016. Архивлыме 8 сӱрем 2016 ий.
  84. ↑ Россия откладывает на год достройку "путинского моста" в Крым. Reuters (13 вӱдшор 2016). Тергыме кече: 8 пеледыш 2018. Архивировано из оригинала 12 пеледыш 2018 ий.
  85. ↑ В Краснодарском крае начали возводить технический мост через Керченский пролив. РБК. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  86. ↑ Росавтодор выдал разрешение на строительство Керченского моста. Тергыме кече: 7 пеледыш 2017. Архивлыме 30 ага 2017 ий.
  87. ↑ Стоимость Керченского моста с учётом графика строительства составляет 227,9 млрд руб. — заказчик. Тергыме кече: 30 ӱярня 2021. Архивлыме 26 шорыкйол 2021 ий.
  88. ↑ 1 2 3 Крымский мост. Досье (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 23 ага 2018. Архивлыме 19 ага 2018 ий.
  89. ↑ Первые сваи: началось устройство фундаментов Керченского моста. РБК. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 23 теле 2019 ий.
  90. ↑ Построена первая опора Керченского моста. Интерфакс. Тергыме кече: 23 ага 2018. Архивлыме 31 шорыкйол 2020 ий.
  91. ↑ Начался монтаж пролётов Керченского моста (руш.). Интерфакс (9 пеледыш 2016). Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 16 ага 2018 ий.
  92. ↑ Илья Изотов (Симферополь). Забита последняя свая автодорожной части Крымского моста (руш.). Российская газета (16 сорла 2017). Тергыме кече: 21 шорыкйол 2019. Архивлыме 29 вӱдшор 2019 ий.
  93. ↑ Lockhart, Keely Controversial bridge connecting Russia to Crimea begins to take shape (англ.). The Telegraph (29 сорла 2017). Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 21 ага 2018 ий.
  94. ↑ Автодорожная арка Крымского моста поднята на опоры. Тергыме кече: 3 теле 2019. Архивлыме 23 теле 2019 ий.
  95. ↑ Завершено возведение всех опор автодорожной части моста через Керченский пролив (руш.). Интерфакс (4 теле 2017). Тергыме кече: 6 шорыкйол 2019. Архивлыме 27 кылме 2018 ий.
  96. ↑ Строители завершили сборку пролётных строений автодорожной части Крымского моста (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 20 ага 2018 ий.
  97. ↑ Асфальт уложили на автодорожной части моста через Керченский пролив (руш.). Interfax-Russia.ru (26 вӱдшор 2018). Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 23 теле 2019 ий.
  98. ↑ Строители завершили укладку асфальта на Крымском мосту. Тергыме кече: 3 теле 2019. Архивлыме 29 шорыкйол 2020 ий.
  99. ↑ Автодорожная часть моста через Керченский пролив прошла приёмочные обследования (руш.). Interfax-Russia.ru (26 вӱдшор 2018). Тергыме кече: 8 пеледыш 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  100. ↑ Заказчик моста в Крым принял автодорожную часть объекта у генподрядчика (руш.). Интерфакс-Россия (9 ага 2018). Тергыме кече: 9 ага 2018.
  101. ↑ У строителей приняли автодорожную часть Крымского моста (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 9 ага 2018. Архивлыме 10 ага 2018 ий.
  102. ↑ Открылось движение по временному мосту через Северский Донец в Ростовской области. Тергыме кече: 10 сорла 2019. Архивлыме 10 сорла 2019 ий.
  103. ↑ Временный Крымский мост переедет на М-4 в Ростовскую область. Тергыме кече: 10 сорла 2019. Архивлыме 10 сорла 2019 ий.
  104. ↑ Крымский мост открыт (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 29 ага 2018. Архивлыме 19 ага 2018 ий.
  105. ↑ Автодорожная часть Крымского моста открылась для движения автомобилей (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 16 ага 2018. Архивлыме 13 идым 2021 ий.
  106. ↑ Крымский мост за полдня работы побил абсолютный рекорд переправы (руш.). Interfax.ru (16 ага 2018). Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 20 ага 2018 ий.
  107. ↑ Более 1 млн автомобилей проехали по Крымскому мосту с момента открытия (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 10 сорла 2018. Архивлыме 22 сӱрем 2018 ий.
  108. ↑ Успели до штормов: грузовики поехали по Крымскому мосту. Газета.Ru. Тергыме кече: 1 шыжа 2018. Архивлыме 1 шыжа 2018 ий.
  109. ↑ Бензовозам не разрешили проезд по Крымскому мосту. РБК. Тергыме кече: 2 шыжа 2018. Архивлыме 2 шыжа 2018 ий.
  110. ↑ Запрет на перевозку опасных грузов по Крымскому мосту продолжает действовать. ТАСС. Тергыме кече: 2 шыжа 2018. Архивлыме 2 шыжа 2018 ий.
  111. ↑ Минтранс: движение бензовозов по Крымскому мосту может быть открыто через 1,5-2 месяца. ТАСС. Тергыме кече: 3 шыжа 2018. Архивлыме 2 шыжа 2018 ий.
  112. ↑ Минтранс сорвал срок контракта на безопасность подхода к Крымскому мосту. РБК. Тергыме кече: 5 ӱярня 2019. Архивлыме 6 ӱярня 2019 ий.
  113. ↑ Почти пять миллионов машин уже пересекли Крымский мост. Газета.Ru. Тергыме кече: 26 ага 2019. Архивлыме 26 ага 2019 ий.
  114. ↑ 5 млн транспортных средств пересекли Крымский мост за год работы (руш.). Interfax-Russia.ru (15 ага 2019). Тергыме кече: 26 ага 2019. Архивлыме 24 пеледыш 2019 ий.
  115. ↑ Глава Минтранса оценил экономию пользователей Крымского моста. Тергыме кече: 28 теле 2018. Архивлыме 28 теле 2018 ий.
  116. ↑ Строители погрузили последнюю сваю железнодорожной части Крымского моста. ТАСС. Тергыме кече: 4 пеледыш 2018. Архивлыме 6 пеледыш 2018 ий.
  117. ↑ На Крымском мосту уложили первые рельсы. Российская газета (25 сӱрем 2018). Тергыме кече: 25 сӱрем 2018. Архивлыме 25 сӱрем 2018 ий.
  118. ↑ Строительство железнодорожной части Крымского моста в самом разгаре (руш.). КерчьИНФО — новости Керчи (5 кылме 2018). Тергыме кече: 5 кылме 2018. Архивлыме 6 кылме 2018 ий.
  119. ↑ Строители завершили сооружение опор Крымского моста. Крыминформ. Тергыме кече: 12 кылме 2018. Архивлыме 12 кылме 2018 ий.
  120. ↑ Все железнодорожные опоры Крымского моста готовы. Интерфакс (12 кылме 2018). Тергыме кече: 12 кылме 2018. Архивлыме 13 кылме 2018 ий.
  121. ↑ Строители завершили возведение опор железнодорожной части Крымского моста. РБК. Тергыме кече: 12 кылме 2018. Архивлыме 22 теле 2019 ий.
  122. ↑ Строители собрали все пролёты железнодорожной части Крымского моста. ТАСС. Тергыме кече: 24 ӱярня 2019. Архивлыме 13 идым 2021 ий.
  123. ↑ Железнодорожная часть Крымского моста: Цифры и факты. Тергыме кече: 29 теле 2019. Архивлыме 30 теле 2019 ий.
  124. ↑ Крымским железным дорогам нарисовали электросхему. Тергыме кече: 29 теле 2019. Архивлыме 29 теле 2019 ий.
  125. ↑ 1 2 Строители завершили укладку рельсов на Крымском мосту. Интерфакс (18 сӱрем 2019). Тергыме кече: 18 сӱрем 2019. Архивлыме 19 сӱрем 2019 ий.
  126. ↑ На Крымском мосту уложили все рельсы. lenta.ru. Тергыме кече: 18 сӱрем 2019.
  127. ↑ На Крымском мосту начали устанавливать автоматику для движения поездов. РБК (11 идым 2019). Тергыме кече: 8 шыжа 2019. Архивлыме 8 шыжа 2019 ий.
  128. ↑ "Умные" посты будут управлять автоматикой на ж/д станциях у Крымского моста (руш.). ТАСС (28 кылме 2019). Тергыме кече: 1 теле 2019.
  129. ↑ Ростехнадзор подтвердил завершение строительства ж/д части Крымского моста (руш.). Interfax-Russia.ru (18 теле 2019). Тергыме кече: 18 теле 2019.
  130. ↑ Gazeta.ru, 10 января 2020. Путин назвал дату начала грузового сообщения по Крымскому мосту. Тергыме кече: 10 шорыкйол 2020. Архивлыме 10 шорыкйол 2020 ий.
  131. ↑ Наталья Скорлыгина. «Всегда и во всём где-то есть виноватые». Глава ОАО РЖД Олег Белозёров о тарифах, стройках и квантах. Коммерсантъ (1 шыжа 2019). Тергыме кече: 16 кылме 2019. Архивлыме 12 кылме 2019 ий.
  132. ↑ Одобрен проект электрификации железной дороги Крымского моста. Тергыме кече: 11 пургыж 2021. Архивлыме 24 пеледыш 2021 ий.
  133. ↑ "Гранд Сервис Экспресс" станет оператором пассажирских поездов в Крым (руш.). Интерфакс-Туризм (5 кылме 2019). Тергыме кече: 7 кылме 2019. Архивлыме 5 кылме 2019 ий.
  134. ↑ В России началась продажа билетов на поезда в Крым (руш.). Интерфакс (8 кылме 2019). Тергыме кече: 1 кылме 2021. Архивлыме 10 сӱрем 2021 ий.
  135. ↑ Путин открыл железную дорогу на Крымском мосту (руш.). Газета.ru (23 теле 2019). Тергыме кече: 23 теле 2019. Архивлыме 23 теле 2019 ий.
  136. ↑ Электрификация железной дороги Крыма займёт до пяти лет (руш.). ТАСС (26 теле 2019). Тергыме кече: 1 кылме 2021. Архивлыме 23 сорла 2020 ий.
  137. ↑ МИД Украины отправило ноту протеста России из-за Керченского пролива (руш.). www.segodnya.ua. Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивировано из оригинала 20 ага 2018 ий.
  138. ↑ МИД Украины выразил протест в связи с открытием Россией моста через Керченский пролив (руш.). Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 20 ага 2018 ий.
  139. ↑ Заява МЗС України у зв’язку із неузгодженим візитом Президента Російської Федерації В.Путіна до тимчасово окупованої Автономної Республіки Крим та відкриттям руху по залізничній частині так званого «Кримського мосту» (укр.). МИД Украины (23 теле 2019). Тергыме кече: 30 пеледыш 2020. Архивлыме 30 пеледыш 2020 ий.
  140. ↑ Украина разорвала договор с РФ о совместном строительстве моста через Керченский пролив. Росбалт. Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  141. ↑ Крымский мост рассмотрят в Гааге. Газета.Ru. Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 20 ага 2018 ий.
  142. ↑ По факту строительства Крымского моста возбуждено уголовное дело - КерчьИНФО — новости Керчи (руш.). КерчьИНФО — новости Керчи (11 шыжа 2018). Тергыме кече: 13 шыжа 2018. Архивлыме 13 шыжа 2018 ий.
  143. ↑ Поезда в Крым пытаются притормозить из Киева // Коммерсантъ. Архивлыме 25 теле 2019 ий.
  144. ↑ Deutsche Welle (www.dw.com). США и ЕС осудили открытие Россией моста в аннексированный Крым | DW | 16.05.2018 (руш.). DW.COM. Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 19 ага 2018 ий.
  145. ↑ Евросоюз раскритиковал открытие железнодорожного движения по Крымскому мосту (руш.). Interfax.ru. Тергыме кече: 24 теле 2019. Архивлыме 24 теле 2019 ий.
  146. ↑ Подрядчики Керченского моста попали под санкции США (англ.). BBC News Русская служба (1 идым 2016). Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 20 ага 2018 ий.
  147. ↑ ЕС ввёл санкции против шести компаний за строительство Крымского моста (руш.). РБК (31 сӱрем 2018). Тергыме кече: 13 шыжа 2018. Архивлыме 5 идым 2018 ий.
  148. ↑ ЕС ввёл санкции против участников строительства Крымского моста (руш.). РБК (01.10.20). Тергыме кече: 16 шыжа 2020. Архивлыме 16 шыжа 2020 ий.
  149. ↑ Генассамблея ООН приняла резолюцию о милитаризации Крыма и Севастополя (руш.). Interfax.ru (18 теле 2018). Тергыме кече: 18 теле 2018. Архивлыме 18 теле 2018 ий.
  150. ↑ Генеральная Ассамблея ООН приняла резолюцию о милитаризации Крыма, а также районов Чёрного и Азовского морей (руш.). Новости ООН (17 теле 2018). Тергыме кече: 18 теле 2018. Архивлыме 18 теле 2018 ий.
  151. ↑ Генассамблея ООН осудила открытие Крымского моста. РБК. Тергыме кече: 18 теле 2018. Архивлыме 18 теле 2018 ий.
  152. ↑ Резолюция 73/194, принятая Генеральной Ассамблеей 17 декабря 2018 года. Проблема милитаризации Автономной Республики Крым и города Севастополь, Украина, а также районов Чёрного и Азовского морей. undocs.org (23 шорыкйол 2019). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2019. Архивлыме 28 шорыкйол 2019 ий.
  153. ↑ Резолюция 74/17, принятая Генеральной Ассамблеей 9 декабря 2019 года. Проблема милитаризации Автономной Республики Крым и города Севастополь, Украина, а также районов Чёрного и Азовского морей. Документы ООН (13 теле 2019). Тергыме кече: 19 теле 2019. Архивлыме 18 теле 2019 ий.
  154. ↑ Генассамблея ООН во второй раз приняла резолюцию Украины "по проблеме милитаризации Крыма". ТАСС. Тергыме кече: 19 теле 2019. Архивлыме 22 теле 2019 ий.
  155. ↑ Procedural Order № 3 (англ.). Постоянная палата третейского суда (31 сорла 2018). Тергыме кече: 23 идым 2018. Архивлыме 23 идым 2018 ий.
  156. ↑ Договор между Российской Федерацией и Украиной о сотрудничестве в использовании Азовского моря и Керченского пролива. Тергыме кече: 12 сорла 2017. Архивлыме 25 кылме 2018 ий.
  157. ↑ Азовское море и Керченский пролив — внутренние воды России и Украины, говорится в Договоре между Российской Федерацией и Украиной о сотрудничестве в использовании Азовского моря и Керченского пролива, подписанном по итогам переговоров президентов России и Украины. Тергыме кече: 31 сорла 2018. Архивлыме 31 сорла 2018 ий.
  158. ↑ Интервью Дмитрия Козака телеканалу «Россия 24» (25 теле 2014). — «М.Бондарева: А с Керченским мостом что? Сейчас есть информация, что строительство этого моста может затянуться, так как может понадобиться разрешение украинской стороны, на что украинская сторона не готова. Вы можете подтвердить: это так или нет?
    Д.Козак: Да нет. Не обсуждается вопрос. Что касается этого участка моря, то он находится полностью в российской юрисдикции, и мы имеем право там строить (с присоединением Крыма, естественно), имеем право там возводить любые сооружения, которые будут обеспечивать судоходство в Керченском проливе... судоходство как российское, так и украинское – требования абсолютно одинаковые. Здесь проблем никаких не существует.» Тергыме кече: 31 сорла 2018. Архивировано из оригинала 20 ӱярня 2015 ий.
  159. ↑ МИД РФ назвал иск Украины по Конвенции по морскому праву претензией на Крым (руш.). Interfax.ru (15 идым 2016). Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 21 ага 2018 ий.
  160. ↑ Ответ Посольства на вопрос СМИ относительно реакции госдепа на открытие Крымского моста. washington.mid.ru. Тергыме кече: 17 пеледыш 2018. Архивлыме 17 пеледыш 2018 ий.
  161. ↑ Донской: сооружение Крымского моста оказывает минимальное воздействие на экологию. ТАСС (30 идым 2017). Тергыме кече: 4 идым 2018. Архивлыме 4 идым 2018 ий.
  162. ↑ Вулканы и котик: пять удивительных фактов о Крымском мосте (руш.). РИА Недвижимость (15 ага 2018). Тергыме кече: 23 ага 2018. Архивлыме 27 ӱярня 2019 ий.
  163. ↑ Мост из Кубани в Крым получил название. Тергыме кече: 17 теле 2017. Архивлыме 17 теле 2017 ий.
  164. ↑ Мост через Керченский пролив будет называться «Крымский» (17 теле 2017). Тергыме кече: 23 ага 2018. Архивлыме 24 ага 2018 ий.
  165. ↑ Название "Крымский мост" поддержали 64% проголосовавших (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 23 ага 2018. Архивлыме 24 ага 2018 ий.
  166. ↑ 1 2 Украинские фирмы помогали строить Керченский мост – постпред Порошенко (руш.). Обозреватель. Тергыме кече: 22 шыжа 2018. Архивлыме 29 теле 2018 ий.
  167. ↑ Порошенко не понравилось открытие Крымского моста. Газета.Ru. Тергыме кече: 22 шыжа 2018. Архивлыме 22 шыжа 2018 ий.
  168. ↑ МИД Украины высказал протест против открытия Керченского моста. LB.ua. Тергыме кече: 22 шыжа 2018. Архивировано из оригинала 10 сӱрем 2018 ий.
  169. ↑ Кота Мостика с главной стройки Крыма посадили на диету после Масленицы. НТВ (19 пургыж 2018). Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 19 ага 2018 ий.
  170. ↑ 1 2 3 Washington Post считает, что главной звездой Крымского моста стал кот. Вести.Ru (17 ага 2018). Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 3 идым 2018 ий.
  171. ↑ Кот Моста. Как полосатый друг стал глазами «стройки века». Аргументы недели Керчь (27 шыжа 2015). Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 21 ага 2018 ий.
  172. ↑ Самый главный на стройке. Кот "проинспектирует" возведение моста в Крым (16 теле 2017). Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 27 ӱярня 2019 ий.
  173. ↑ Строители Крымского моста выполнили план на 2017 год. Тергыме кече: 30 ӱярня 2021. Архивлыме 24 шорыкйол 2018 ий.
  174. ↑ Собраны все железнодорожные пролёты Крымского моста — Российская газета. Тергыме кече: 30 ӱярня 2021. Архивлыме 1 пеледыш 2021 ий.
  175. ↑ В Керчи открыли движение по путепроводу к Крымскому мосту (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 20 ага 2018. Архивлыме 21 ага 2018 ий.
  176. ↑ Факты о Крымском мосте. Архивлыме 15 ага 2019 ий. Газета.ру, 15 мая 2019 года
  177. ↑ 1 2 На автодорожной части перехода началась установка шок-трансмиттеров. Интерфакс-Недвижимость. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 17 ӱярня 2018 ий.
  178. ↑ «Бархатный путь»: генподрядчик строительства Крымского моста — об особенностях железной дороги через Керченский пролив (руш.). RT на русском. Тергыме кече: 18 сорла 2018. Архивлыме 18 сорла 2018 ий.
  179. ↑ Строители замкнули арку Крымского моста. Газета.Ru. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2018 ий.
  180. ↑ Моряки приступили к транспортировке железнодорожной арки Крымского моста (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 21 ага 2018. Архивлыме 22 ага 2018 ий.
  181. ↑ Строители приступили к сборке судоходных арок Крымского моста (ФОТО) (руш.). Крыминформ (24 сорла 2016). Тергыме кече: 17 сорла 2018. Архивлыме 2 теле 2018 ий.
  182. ↑ Арка Керченского моста весом в 6 тыс. тонн доставлена к фарватеру (руш.). Интерфакс (28 сорла 2017). Тергыме кече: 16 сорла 2018. Архивлыме 17 сорла 2018 ий.
  183. ↑ Специалисты приступили к разработке схемы организации дорожного движения на крымском мосту. ТАСС. Тергыме кече: 10 сорла 2018. Архивлыме 10 сорла 2018 ий.
  184. ↑ Росавтодор выдал разрешение на строительство моста через Керченский пролив. Тергыме кече: 18 ага 2018. Архивировано из оригинала 10 сорла 2018 ий.
  185. ↑ Крымский мост установил новый суточный рекорд трафика: больше 36 тыс. машин. Интерфакс. Тергыме кече: 16 сорла 2020. Архивлыме 7 шыжа 2021 ий.
  186. ↑ Подрядчик рассказал об устойчивости железной дороги через Керченский пролив (руш.). РИА Новости (10 сорла 2018). Тергыме кече: 10 сорла 2018. Архивлыме 12 пеледыш 2020 ий.
  187. ↑ Железной дорогой через Керченский пролив смогут пользоваться более 14 млн пассажиров в год. Тергыме кече: 30 ӱярня 2021. Архивлыме 20 вӱдшор 2016 ий.
  188. ↑ Выполнение инженерных изысканий и разработка проектно-сметной документации по объекту «Электрификация на переменном токе участка транспортный переход через Керченский пролив — Джанкой с ответвлением на Феодосию и Керчь. 1 этап. Электрификация на переменном токе участка транспортный переход через Керченский пролив — Багерово». Архивлыме 10 сорла 2018 ий. (Портал госзакупок)
  189. ↑ Железная дорога Крымского моста построена с расчётом на дальнейшую электрификацию. ТАСС (25 идым 2019). Тергыме кече: 8 шыжа 2019. Архивлыме 14 идым 2021 ий.
  190. ↑ Власти отменили тендер на электрификацию Крымского моста. Тергыме кече: 8 теле 2018. Архивлыме 9 теле 2018 ий.
  191. ↑ Ротенберг уверен, что Крымский мост обойдётся без ремонта как минимум 100 лет. ТАСС. Тергыме кече: 16 сорла 2018. Архивлыме 16 сорла 2018 ий.
  192. ↑ Крымский мост защитят от землетрясений до девяти баллов (руш.). Российская газета (22 шорыкйол 2018). Тергыме кече: 16 сорла 2018. Архивлыме 7 шорыкйол 2019 ий.
  193. ↑ Неубиваемый: озвучен уровень защиты Крымского моста. Российская газета. Тергыме кече: 19 теле 2019. Архивлыме 14 вӱдшор 2020 ий.
  194. ↑ 1 2 Открытие автодорожной части Крымского моста состоится 15 мая (руш.). Интерфакс-Россия (14 ага 2018). Тергыме кече: 4 идым 2018. Архивлыме 28 сорла 2018 ий.
  195. ↑ 1 2 Крымский мост: готовность номер один перед запуском. ТАСС. Тергыме кече: 3 идым 2018. Архивлыме 4 идым 2018 ий.
  196. ↑ На Кубани началось строительство подъездной автодороги к будущему Керченскому мосту. ТАСС. Тергыме кече: 3 идым 2018. Архивлыме 4 идым 2018 ий.
  197. ↑ «Таврида» поехала в Крым. Газета.Ru. Тергыме кече: 2 сорла 2017. Архивлыме 3 сорла 2017 ий.
  198. ↑ В Крыму официально началось строительство федеральной трассы "Таврида". ТАСС. Тергыме кече: 4 идым 2018. Архивлыме 4 идым 2018 ий.
  199. ↑ РЖД начали поиск подрядчика для создания подходов к Керченскому мосту. РБК (14 ӱярня 2015). Тергыме кече: 31 сорла 2015. Архивлыме 24 идым 2015 ий.
  200. ↑ Около 30 пар поездов в сутки будут ходить через Крымский мост (руш.). ТАСС (12 сӱрем 2018). Тергыме кече: 30 ӱярня 2021. Архивлыме 17 ага 2021 ий.
  201. ↑ Крымский мост соединят с материком бесстыковым "бархатным путём" из рельсовых плетей (руш.). Interfax.ru (12 сӱрем 2018). Тергыме кече: 4 идым 2018. Архивлыме 23 сорла 2018 ий.
  202. ↑ Строители уложили более 80% железнодорожного подхода к Крымскому мосту со стороны Тамани. Крыминформ. Тергыме кече: 4 идым 2018. Архивлыме 4 идым 2018 ий.
  203. ↑ Проект ж/д подхода к Крымскому мосту будет скорректирован. ТАСС. Тергыме кече: 4 идым 2018. Архивлыме 4 идым 2018 ий.
  204. ↑ Юлия Галлямова. В Крыму будут ездить по старым рельсам. Коммерсантъ (2 пеледыш 2014). Тергыме кече: 7 ага 2015. Архивлыме 22 сӱрем 2015 ий.
  205. ↑ РБК: Плавучий кран врезался в опору Крымского моста. Тергыме кече: 5 шыжа 2018. Архивлыме 5 шыжа 2018 ий.
  206. ↑ Сорвался с якоря: плавкран протаранил Крымский мост. Тергыме кече: 5 шыжа 2018. Архивлыме 5 шыжа 2018 ий.
  207. ↑ Коммерсантъ: Плавучий кран врезался в Крымский мост. Тергыме кече: 5 шыжа 2018. Архивлыме 5 шыжа 2018 ий.
  208. ↑ Движение по всем полосам Крымского моста возобновили после инцидента с краном (руш.). Interfax.ru (8 идым 2018). Тергыме кече: 5 шыжа 2018. Архивлыме 5 шыжа 2018 ий.
  209. ↑ РИА Новости: Фрагмент пролёта строящейся ж/д части Крымского моста съехал в воду. Тергыме кече: 12 пеледыш 2020. Архивлыме 27 пургыж 2020 ий.
  210. ↑ ТАСС: Фрагмент пролёта железнодорожной части Крымского моста съехал в воду при монтаже. Тергыме кече: 4 шыжа 2018. Архивлыме 4 шыжа 2018 ий.
  211. ↑ РБК: Ротенберг рассказал об инциденте на железнодорожной части Крымского моста. Тергыме кече: 4 шыжа 2018. Архивлыме 4 шыжа 2018 ий.
  212. ↑ Крыминформ: Многотонный пролёт Крымского моста съехал в море: причины и последствия. Тергыме кече: 4 шыжа 2018. Архивлыме 8 сорла 2019 ий.
  213. ↑ Строители подняли съехавший в воду пролёт Крымского моста (руш.). Interfax.ru (24 шыжа 2018). Тергыме кече: 24 шыжа 2018. Архивлыме 24 шыжа 2018 ий.
  214. ↑ Пролёт железнодорожного моста в Крым упал в воду (руш.). www.kommersant.ru (4 шыжа 2018). — «На место упавшего пролётного строения будет установлено новое. На это, по предварительным оценкам, понадобится 30–45 суток.» Тергыме кече: 23 сорла 2019. Архивлыме 2 сӱрем 2019 ий.
  215. ↑ СМИ сообщают о гибели рабочего в железнодорожном тоннеле на подходах к Керченскому мосту. Тергыме кече: 13 шыжа 2019. Архивлыме 13 шыжа 2019 ий.
  216. ↑ Крымский мост частично обрушился после взрыва. На нём горели цистерны с топливом. Русская служба Би-би-си (8 шыжа 2022). Тергыме кече: 8 шыжа 2022. Архивлыме 8 шыжа 2022 ий.
  217. ↑ СБУ признала ответственность за взрыв на Крымском мосту в 2022 году. РБК (26 сӱрем 2023). Тергыме кече: 8 шыжа 2022.
  218. ↑ Luke Harding. ‘No choice’: Ukraine eyes Kerch bridge in Crimea for drone attack. The Guardian (3 вӱдшор 2024). Тергыме кече: 3 вӱдшор 2024.
  219. ↑ Guardian узнала о подготовке Украины к третьей атаке на Крымский мост, 2024-04-03, <https://www.rbc.ru/politics/03/04/2024/660d0e719a794751c11885ea?from=newsfeed>. Тергыме: 3 вӱдшор 2024. 
  220. ↑ Украина пыталась ударить по Крымскому мосту ракетами ATACMS, 16.03.2024, <https://lenta.ru/news/2024/08/16/ukraina-pytalas-udarit-po-krymskomu-postu-raketami-atacms/>. Тергыме: 30 ӱярня 2025. 
  221. ↑ NYT раскрыла детали удара ВСУ по Крымскому мосту в 2024 году, 30.03.2025, <https://ria.ru/20250330/most-2008276578.html>. Тергыме: 30 ӱярня 2025. 
  222. ↑ Что известно о Крымском мосте и его восстановлении после теракта. https://tass.ru (5 теле 2022). Тергыме кече: 15 теле 2023.
  223. ↑ Путин посетил Крымский мост и проехал по нему на автомобиле. Известия (5 теле 2022). Тергыме кече: 2 ӱярня 2023. Архивлыме 28 пургыж 2023 ий.
  224. ↑ Определены победители конкурса песен и стихов про крымский мост. Тергыме кече: 25 идым 2019. Архивлыме 25 идым 2019 ий.
  225. ↑ Песня про крымский мост. Тергыме кече: 25 идым 2019. Архивлыме 10 шорыкйол 2020 ий.
  226. ↑ Концерт к открытию Крымского моста. Выпуск от 19.05.2018. Сайт Первого канала (19 ага 2018). Тергыме кече: 26 вӱдшор 2019. Архивлыме 26 вӱдшор 2019 ий.
  227. ↑ Страничка фильма на сайте кинокомпании «Централ партнершип». Тергыме кече: 2 кылме 2018. Архивлыме 1 кылме 2018 ий.
  228. ↑ АО «Марка»: № 2403. Крымский мост. Тергыме кече: 10 теле 2018. Архивлыме 9 шорыкйол 2019 ий.
  229. ↑ Группа «Любэ» выпустила клип про Крымский мост. Тергыме кече: 25 вӱдшор 2019. Архивлыме 25 вӱдшор 2019 ий.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Крымысе_кӱвар&oldid=1234204" гыч налме