Везувий

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Везувий
итал. Vesuvio
Назарио Сауро район велым (Неаполь) вулканын коймыжо
Назарио Сауро район велым (Неаполь) вулканын коймыжо
Ончыктымаш
Вулканын формыжоСтратовулкан, Сомма 
Кратерын диаметрже750 м
Кратерын келгытше200 м
Лийме жапВарасе плейстоцен 
Пытартыш пӱргымаш1944 ий 
Пӱргымашын тӱрлылыкшӧЭксплозив, плиниан, стромболиан 
Мо гыч шогаТефрит, трахит, фонолит 
Кӱшыл точко
Тичмаш кӱкшыт1281 м
Таҥастарыме кӱкшыт1232[1]
Икымше кӱзымаш1788 ий 
Верланымаш
40°49′17″ с. ш. 14°25′32″ в. д.GЯO
Эл
РегионКампаний
РайонНеаполь
Курык радамАпеннин 
Курыкрӱдӧ але курыкКампан Антиаппенин[d]
Италий
Красная точка
Везувий
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Везувий (итал. Vesuvio) — Италийын кечывалвелныже пӱргыктышӧ тулпӱргыш (вулкан), Неаполь деч 15 уштыш наре тораште. Неаполитан икса  (руш.) (мар. серыште, Неаполь провинцийысе Кампаний кундемыште верланен. Апеннин курык кышкарыш пура, кӱкшытшӧ 1281 м[2].

Везувий Италийын кум пӱргыктышӧ тулпӱргыш кокла гыч иктыже — Этна тулпӱргыш Сицилий отрошто, Стромболи — Липар отрошто  (руш.) (мар. верланеныт. Везувий — Европо континентысе пӱргыктышӧ тулпӱргыш (вулкан)[3], ик эн лӱдыкшылан шотлалтеш.

Эртымгорным возымаште 80 утла гана кугу пӱргымӧ нерген увер уло, нунын коклаште эн палымыже 79 ийысе 24 августышто лийын, кунам акретримысе ола-влак — Помпей, Геркуланум, Оплонтис да Стабий вилле пытеныт. Акретримысе серызе-влак (нунын коклаште Плиний Изирак) тидын нерген возеныт, но ты шинчымашым, ятыр жап, археологий кӱнчымашын лектышыж дене пеҥгыдемдымешке, легендылан шотлымо. Везувийын эртымгорнысо пытартыш пӱргымашыже 1944 ийыште лийын.

Лӱмын лиймыже (этимологий)

Вулкан лӱмын шочмыж нерген кок шонымаш улыт:

  • оск йылме гыч fest, «шикш» манмым ончыкта[3];
  • кугезе индоевропо йылме укш гыч ves- — «курык».

Иктешлыме шинчамаш

Везувий Средиземный теҥызын тарванылше мланде кӱкшакаштыже верланен, тудо Касвел Европа гыч Индонезийыш 15 тӱж. уштыш шуйна. Сомма-Везувий тулпӱргыш кышкар Неаполь деч кечывалвел-эрвелыш 15 уштыш тораште верланен. Тудо — Романысе кон (щёлочь) провинцийын эн кугу тулпӱргыш-влак кокла гыч иктыже. Кызытсе геофизике шымлыме йӧн дене Везувий йымалне икмыняр магматике камерым вераҥдыме. Нунын кокла гыч иктыже, мланде ӱмбал деке лишне улшо, 3 уштыш наре келгытыште верланен, весыже утларак келгыште — 10—15 уштыш лиеш. Геофизикысе шымлымаш да пролымо (бурений) иктешлымаш почеш Везувий тулпӱргыш йымалсе континентысе комжо (кора) триасовысе доломит улеш, тудын куатше 7 уштышыш шуэш, да Средиземный теҥыз лийме жапысе слюдасе сланецын метаморфизоватлыме йӧн дене шарлен кийыше мландыпоянлыклан шотлалтеш (порода).

Вулканым шымлымашке кугу надырым тулпӱргышым шымлыше Альфред Ритман  (руш.) (мар. пыштен, тудо Везувийын кӱкшӧ калийан лапашыжын (лава) лиймыж нерген икымше да кумдан палыме гипотезым — доломит-влакын ассимиляцийышт нерген гипотезым шочыктен. Левыше да флюид (шиждыме куат) шымлымаш-влак лапашысе минерал-влакын лийме физик-химий сӱретшым, тӱрлын вашталт кертмыжым да ксенолит-влакын (клинопироксен, оливин, плагиоклаз) ойыртемжым пален налаш полшеныт.

Вулканын кум тичмаш конусшо уло, нунын кокла гыч эн тоштыжо тӱжвалнырак верланен да йӱдвел да эрвел тайылыште аралалт кодын. Тиде пӱгӧ сынан чоҥга Монте-Сомма лӱмым нумалеш (кӱкшытшӧ 1138 м марте). Кокымшо конус (Везувий) Сомман кӧргыштыжӧ верланен. Эн кӱкшакаште кратер (тулпӱргыш вуйысо лава лекме пеш келге рож) верланен, тудын кӧргыштыжӧ южгунам жаплан вес рож лиеда, тудо кугын пӱргымӧ деч вара йомеш (мутлан, 1906 ийыште)[4].

Везувий — Кампаний тӧрака (равнина) ӱмбалне нӧлтшӧ ик курык. Тулпургыжйол воктене Торре-Аннунциата серысе ола верланен. Вулканын касвел-йӱдвел тайылыштыже, 600 м наре кӱкшакаште, 1842 ийыште негызлыме тулпӱргышым шымлыше обсерваторий верланен.

Везувийын тӱҥ конусшо ӱмбала-ӱмбала вочшо лапаш да тулпӱргыжсе туф гыч ышталтын, нуно, кылмымекышт, тайылысе мландын коялыкшым (плодородностьшым) ыштат. Тайылын ӱлыл ужашыштыже саска да виноград садым шынденыт, кӱшнырак (800 м марте) пӱнчӧ чодыра кушкеш[4].

Тулпӱргышын чолгалыкше

79 ийысе пӱргыш дене пытыше ола-влак
Везувийын кратерже

Везувийын кугун пӱргымыжӧ чӱчкыдынак шыпланыме пагыт дене кылдалтын. Тыглай Везувий пеш шуко шолгымым да газым пӱргымӧ дене палдырна, нуно кӱшкӧ виктаралтше меҥге семын койыт, сынышт пиний лӱман итальян пӱнчым шарныкта. Пӱргымыж годым тайылысе кушкыл, тулпӱрдышйолышто улшо илем-влак пӱртӱс вийлан кӧра эҥгекым чытат.

Тыге шонат: Везувий тулпӱргыш 25 000 ий ончыч кок тектонике плитан ваш тӱкнымылан кӧра шочын. Эн акретсе пӱргымашын кышаже мемнан эра деч ончыч 6940 ± 100 ий ондак лийын, маныт[5].

3800 ий ончыч лийше пӱргыш Неапольым авалтен да мландым шке пирокластике йогынжо дене леведын[6].

79 ийысе виян пӱргыш (пӱрымӧ шкала почеш 5 балл) икмыняр олам пытарен — Помпей ден Стабийым пӱргышӧ ломыж леведын, южо вере 8 м марте, а Геркуланум — пӱргыш годым лийше йӱрлан кӧра, лавыран йӱр вӱд йогын авалтен. Тыгак Геркуланумым да Помпейым шалатыше кугу пирокластике йогын нергенат ойлат[7]. Пирокластике йогын газлан тынар поян лийын, нуно оласе пӧрт-влакым пеш пич авалтен, нуным кислород деч посна коден, тидлан кӧра нунын капышт локтылалтын огыл, вулканысе ломыжышто кӱэмалтыныт.

Виян пӱргымаш-влак 1631, 1794, 1822, 1872 да 1906 ийлаште лийыныт. 1631 ийысе пӱргымаш 79 ийысе пӱргымаш деч 10 пачаш вийдымырак лийын, но, воктенысе мланде кумдыкышто калыкын чак илымыжлан кӧра, шуко еҥым орлык сорлыклен, чот шот дене 4000 наре еҥ. Пӱргышӧ тул икмыняр йогын (фаза) дене лектын. Тыге турпӱргышын кӱкшытшӧ 168 метрлан изирак лийын. 1805 ийыште Везувийын пӱргыжше изирак лийын, туге гынат Неаполь олан утларак ужашыже пӱтынек пытен, а катарыш логалше-влак 26 тӱжем наре еҥ лийын[8].

Везувийын пытартыш эртымгорнысо пӱргымашыже 1944 ийыште лийын. Тулшолгымын ик йогынжо Сан-Себастьяно да Масса ола-влакым шалатен. Пӱргыш годым 27 еҥ колен. Покшел кратер гыч лекше тулйогынын кӱкшытшӧ 800 м шуын, а шикш-газ меҥге (эруптив колонно) вулкан ӱмбалне 9000 м кӱкшытыш нӧлталтын. Тиде пӱргымаш деч вара Везувийыште изи фумароль (пар да газ лекше) вашталтышым эскераш лиеш.

Тулпӱргышын чолгалыкше 1841 ий гыч эскералтеш, ондак — Везувий тайылыште чоҥымо тулпӱргыш обсерваторий шымлен, кызыт — Неапольысо Osservatorio Vesuviano рӱдер.

Эртымгорно жапысе пӱргымашын ийже-влак

79 ийысе пӱргыш деч вара, тудо «плинианский» тип дене пытартыш, тыгак мемнан саманысе икымше палыме пӱргымаш лийын, Везувий шуко гана лектын, тыгак пӱргымаш-влак тӱрлӧ сынан (типан) улыт, ӱлнырак хронологий радам дене ончыктымо:

Пудештше пӱргыш

203, 472, 512, 685, 968, 999, 1680, 1682, 1685, 1689 ийлаште.

Эффузив (мландӱмбалне шарлыше базальт) пӱргыш

1717, 1725, 1728, 1730, 1751, 1752, 1755, 1771, 1776, 1785, 1805, 1810, 1812, 1813, 1817, 1820, 1831, 1855, 1858, 1867, 1868, 1871, 1884, 1891, 1895, 1899, 1929 ийлаште.

Варналтше (эффузив-эксплозив)пӱргымаш

В 1036, 1068, 1078, 1139, 1631, 1649, 1660, 1694, 1698, 1707, 1714, 1723, 1737, 1761, 1767, 1779, 1794, 1822, 1834, 1839, 1850, 1861, 1872, 1906, 1944 ийлаште.

Умылаш лийдыме пӱргымаш

787, 991, 993, 1007, 1305, 1500 ийлаште.

Туризм

Везувий ӱмбак ончалтыш, Неаполь, Италий
Эрколано могыр гыч Везувий

Везувий акрет годсек Неапольыш толшо-влакын тӱткышыжым савырен. Мутлан, руш корнызо П. А. Толстой  (руш.) (мар. XVII курым мучаште шке корнысо возымаштыже серен: «Неапольыш кок итальян миль миен шуде, ала-кудо шола могырышто пеш кӱкшӧ курык уло, кудыжо ош тӱнян лиймыж годсекак, чарныде йӱла; кечывалым ту курык гыч шикш нӧлтеш, а йӱдым тул коеш, тыге, ойлат, чарныде йӱла да нигунамат, ик татланат ок йӧрӧ»[9].

1880 ий гыч Везувий ӱмбаке паровой машина дене коштыктышо кок кугу вагон гыч шогышо канат корно (маятниковый фуникулер) дене кӱзаш лийын. Жап эртыме дене тиде турист аттракцион тунар кумдан чапланен, эсогыл ты кундемын турист тамгашкыже савырнен, тудын лӱмеш мурым возымо да тудо кызытат кумдан палыме[10]. Но 1944 ийысе пӱргыш корно кандырамат пудыртен.

1910-шо ийлаште Везувий деке икымше гана «Руссо-Балт» автомобиль дене кӱзеныт.

1953 ийыште эрвел тайылыште кӱзыктышӧ кресле корным чоҥымо, тудынат чапше пеш вашке кумдан шарлен, но 1980-шо ийысе мланде чытырныме годым тудат чот шаланен, эсогыл тудым ачалаш кӱлешлан шотлен огытыл[11]. Кызыт курыкым ончаш йолын коштмо корно дене гына пураш лиеш[12]. Тулпӱргыжйол деч йолгорно марте автомобиль корно наҥгая, ты корно 1000 метр кӱкшытыштӧ машинам шогалтыме верыште мучашлалтеш. Йолгорныш декабрь гыч февраль марте 9:00 гыч 15:00 марте лекташ лиеш, март да октябрьыште 16:00 марте, апрель-июнь да сентябрьыште 17:00 марте, июль-августышто 18:00 шагат марте[13].

Палемдымаш

  1. ↑ peakbagger.com
  2. ↑ Peakbagger.com (англ.). Тергыме кече: 2 теле 2019. Архивлыме 6 пеледыш 2020 ий.
  3. ↑ 1 2 Везувий // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  4. ↑ 1 2 Везувий // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  5. ↑ Vesuvius — Eruptive History (англ.). Global Volcanism Program. Тергыме кече: 24 идым 2009. Архивлыме 25 теле 2013 ий.
  6. ↑ Excavations Show Power of Mt. Vesuvius Eruption — Los Angeles Times (англ.). Тергыме кече: 17 сорла 2014. Архивлыме 4 шыжа 2015 ий.
  7. ↑ Pompeiians Flash-Heated to Death—"No Time to Suffocate" (англ.). Тергыме кече: 2 теле 2019. Архивировано из оригинала 11 сӱрем 2019 ий.
  8. ↑ Самое смертоносное извержение Везувия (руш.). Тергыме кече: 23 вӱдшор 2016. Архивлыме 13 шорыкйол 2016 ий.
  9. ↑ Lib.ru/Классика: Толстой Петр Андреевич. Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе (1697—1699). Тергыме кече: 17 сорла 2014. Архивлыме 6 сорла 2014 ий.
  10. ↑ О чём поется в неаполитанской песенке «Funiculi funicula». Тергыме кече: 21 ага 2010. Архивлыме 30 сорла 2019 ий.
  11. ↑ Funicular, railway and chairlift (итал.). www.vesuvioinrete.it. Тергыме кече: 26 шыжа 2019. Архивлыме 26 шыжа 2019 ий.
  12. ↑ Christoph Höcker. Golf von Neapel und Kampanien.-Köln:DuMont,1999 ISBN 3-7701-3990-9
  13. ↑ Путешествие к кратеру Везувия | Везувий | Помпеи: шаг за шагом (руш.). Тергыме кече: 2 теле 2019. Архивлыме 28 кылме 2019 ий.

Кылвер-влак

  • Везувий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Vesuvius (англ.). Global Volcanism Program. Smithsonian Institution. Тергыме кече: 2 идым 2018.
  • Vesuvius (англ.). Encyclopædia Britannica Online. Тергыме кече: 2 идым 2018.
  • Osservatorio Vesuviano (итал.) (англ.). Istituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia. Тергыме кече: 25 идым 2009.
  • Parco Nazionale del Vesuvio (итал.) (англ.). Тергыме кече: 21 ага 2010.
  • Национальный парк Везувия (руш.). Тергыме кече: 21 ага 2010.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Везувий&oldid=1233679" гыч налме