Лукашенко, Александр Григорьевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Александр Григорьевич Лукашенко
белор. Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка
Александр Лукашенко 2022 ийыште
Александр Лукашенко 2022 ийыште
Флаг
Беларусь Республикын президентше
Флаг
1994 ий 20 июль
Ончычсо пашаеҥ должность ышытме
Шочын 30 сорла 1954(1954-08-30)[1][2][…] (71 ий)
Ача неизвестно
Ава Екатерина Трофимовна Лукашенко[d][3]
Пелаш Галина Родионовна Лукашенко[d]
Икшыве-влак Николай Александрович Лукашенко[d][4], Виктор Александрович Лукашенко[d][4] да Дмитрий Александрович Лукашенко[d][4]
Партий
Шинчымаш
Паша политике[d][3]
Религий дене кылдалтмаш атеизм[d]
Автограф Изображение автографа
Награде
Сайт president.gov.by (руш.)​ (белор.)​ (англ.)
Войска род Пограничные войска КГБ СССР[d][3] да Вооружённые силы Республики Беларусь[d][6]
Званий подполковник[d]
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Александр Григорьевич Лукашенко (белор. Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка; шоч. 30 сорла 1954, Копысь[d], Витебск вел) — белорус политик, кугыжаныш пашаеҥ[7][8].

1994-ше ий гыч Беларусь Республикын президентше да Беларусь Сарвийын Тӱҥ командующийже улеш[7][8].

Беларусь Республикын Лӱдыкшыдымылык Каҥашын председательже[7][8].

Союз Кугыжанышын Кӱшыл кугыжаныш каҥашыжын председательже[7][8].

Тӱрлӧ кугыжаныш, ведомство да мер организаций-влакын ятыр орден да медальышт дене палемдалтын[9].

Йоча да самырык пагытше

Беларусь Республикын икымше президентше 1954-ше ий 30-шо августышто шочын. Тудын шочмо верже БССР-ысе Витебск областьын Орша районысо ола сынан Копысь посёлко[8].

Александр Григорьевичын йоча пагытше Могилёв областьын Шклов районысо Александрия ялыште эртен. Изинекак мутым кучышо да пашам йӧратыше лийын, еш нерген азапланен, аважлан Екатерина Трофимовналан фермыште да сурт-пече пеленысе мландыште полшен[8][10].

Ача деч посна кушшо рвезе ондак кугемын. Тидыже тудын пеҥгыде койыш-шоктышыжым да лидер качествыжым чоҥымаште полшен. Тудо жапыште тудын иктаҥашыже да кугыеҥ-влак тиде койышыжым палемденыт. Тиде койыш-шоктышак самырыклан тыршен тунемаш, мер илышыште чолган участвоватлаш полшен, спортлан шуко жапым ойыраш да творчески вияҥаш кумылаҥден — Александр тылеч посна баян дене шокташ тунемын. Тудын чолгалыкше вес могырымат палдырнен: рвезе икмыняр жап милиций йоча пӧлемыште учётышто шоген. Туге гынат рвезе еҥ 1971-ше ийыште кыдалаш школым сайын тунем пытарен да А. А. Кулешов лӱмеш Могилёв педагогике институтыш экзамен-влакым кучен, историй факультетыш пурен[10][11][12].

Паша корнын тӱҥалтышыже

1975-ше ийыште тудлан кӱшыл шинчымаш нерген дипломым кучыктеныт. Александр Лукашенкон налме профессийже «историй да обществоведений туныктышо» маналтын. Совет жапысе вуз деч варасе кадр-влакым шеледыме системе дене келшышын, кызыт гына тунем лекше специалистым Шклов олаш колтеныт. Тушто Александр армийыш служитлаш кайымеш икмыняр жап 1-ше №-ан оласе кыдалаш школышто комсомол комитетын секретарьжылан пашам ыштен[9][12][13].

1975-ше ий гыч 1977-ше ий марте Лукашенко чек оролышо (пограничный) войскаште, Касвел чек оролышо (пограничный) округын политотделыштыже инструктор должностьышто служитлен. Вара — Совет армий радамыште воинский частьыште политпаша шотышто рото командирын алмаштышыже лийын. 1977-ше ийыште демобилизаций деч вара Александр туныктымо пашаш пӧртылын огыл, шке моштымашыжым кучылташлан вес направленийым ойырен налын[7].

1977-ше ий гыч 1990-ше ий марте комсомол, партий да озанлык дене кылдалтше паша опытшо Александр Григорьевичын ончыкылык карьерыжлан пеҥгыде негыз лийын, тудо кугыжаныш пашаеҥ лиеш. Лукашенко Могилёв олан кочкыш сатум ужалыме отделыште комсомол комитет секретарьлан, Могилёвысо Октябрьский райисполком инструкторлан, Шклов олан «Знание» ушемын ответственный секретарьжылан ыштен. Вара, 1980-ше ий гыч 1982-шо ий марте Александрлан уэш погоным чияш логалын: тудо Могилёв областьысе ик воинский частьыште политике паша дене рото командирын алмаштышыжлан пашам ышен. Умбакыже Шклов районысо «Ударник» колхозышто председательын алмаштышыжлан, шклов стройматериал-влак комбинатыште директорын алмаштышыжлан, В. И. Ленин лӱмеш колхозын партком секретарьжылан, Могилёв областьысе «Городец» совхозын директоржылан тыршен[7][8][14].

Специальный шинчымашын кӱлешлыкшым умылен, Лукашенко, тӱҥ профессионал пашаж деч кӱрылтде, Белорус ялозанлык Академийыште «ялозанлык производствын экономист-организаторжо» специальность дене тунем лектын. Эртыше ийлаште погымо опытшо да налме у шинчымашыже шке лектышыштым конденыт: Александр Григорьевичын вуйлатымыж почеш «Городец» совхоз кӱчык жапыште убыткым кондышо гыч парышым пуышыш савырнен, да Лукашенко нерген тӱшкан увертарыме средствалаште икымше сай савыктыш-влак лийыныт[7].

Политике паша

Илышын тиде йыжыҥыштыже, 1979-ше ийыште Александр Григорьевич КПСС радамыш пурен, тидыже тудылан профессионал, а вара — политик семын кушкаш полшен[7].

1990-ше ийыште Лукашенко Беларусьын Кӱшыл Каҥашыжын калык депутатше лиеш. Тиде качествыште тудо республикын Кӱшыл Каҥашыжын кугыжаныш вуйлатыме орган-влак пелен ыштыме коммерческий структур-влакын пашаштым шымлыше комиссийым вуйлатен. Ик ий гыч Александр Григорьевич Беларусьын Кӱшыл Каҥашыштыже «Коммунист-влак демократий верч» фракцийым вуйлатен. 1991-ше ий октябрьыште Минскыште Калык келшымаш партий ышталтын, тудын ик сопредседательжылан Александр Лукашенко сайлалтын. Беларусь Республикын ончыкылык президентше Беларусьын Кӱшыл Каҥашыжын депутатше-влак гыч шкетын гына Беловежский соглашений-влакым ратифицироватлыме ваштареш йӱклен. Тиде соглашений Советский Союзым шаланымашке конден. 1993-шо ий апрель гыч 1994-ше ий июль марте политик Беларусьын Кӱшыл Каҥашыжын жаплан ыштыме коррупций ваштареш кучедалше комиссийын вуйлатышыже лийын[7][11].

Тӱҥ статья: Белорусийыште президентым сайлымаш (1996)

1994-ше ий 10-шо июльышто Александр Григорьевич Лукашенко Беларусь Республикын президентшылан сайлалтын. Политиклан шке ӱшаныштым 80,3 % сайлыше-влак ончыктеныт[11].

Должностьыш шогалмеке, Лукашенко кугыжаныш символикым вашталтыме, Россий дене экономический интеграцийым, руш йылмылан кокымшо кугыжаныш статусым пуымо, тыгак президентын посна праваже-влак, Кӱшыл Каҥашым шалатен колтымо права нерген, республикысе референдум-влакым эртарыме шотышто йодышым нӧлталын. 1995—1996-ше ийлаште президентын южо инициативыже Кӱшыл Каҥаш могырым тудын ваштареш шогымашым вияҥдаш полшеныт[12][15][16].

Тыгак ончо: Белорусийыште политический кризис (1996)
Тӱҥ статья: Белорусийыште президентым сайлымаш (2001)

1996-шо ий 24-ше ноябрьысе референдумышто Александр Лукашенкон калыклан темлыме Конституцийын проектше почеш республикыште парламент властьым президент властьыш савыраш, президентлан шкаланже генеральный прокурорым, Кӱшыл да Конституционный суд-влакын да Национал банкын председательыштым, Конституционный судын да Центризбиркомын пел членжым, Республик Каҥашын кумшо ужашыжым шогалташ, парламентым шалатен колтымо правалан полномочийым пуаш темлен. Тыгай системе вашталтмаште 2001-ше ий 9-ше сентябрьыште Александр Лукашенко сайлыше-влакын 75,65 процент йӱкышт дене республикын президентшылан кокымшо срокыш сайлалтын[12].

Тӱҥ статья: Белорусийыште президентым сайлымаш (2006)
Александр Лукашенко 2014-ше ийыште «Славянский базарым» почмаште
«Нормандский четвёрке» Минскыште, шола гыч пурлаш: Александр Лукашенко, Владимир Путин, Ангела Меркель, Франсуа Олланд да Пётр Порошенко (2015-ше ий 11-ше февраль)
«Сырыше белорус-влакын маршышт» Окябрь площадьыште, 2017-ше ий 17-ше февраль

2004-ше ий октябрьыште Беларусь Республикыште кугу значениян референдум эртаралтын, тудын лектышыжлан национальный Конституций гыч ик еҥынак президент постышто лийме жап кугытшым пеҥгыдемдыше нормым кораҥдыме шотлалтын. Тыге Александр Лукашенко кумшо гана кугыжаныш вуйлатыше должностьыш баллотироватлаш йӧным налын. 2006-шо ий мартыште эртыше президент сайлымаште сайлыше-влакын 83 % йӱкыштым поген, Александр Григорьевич шканже кугыжаныш должностьышто кумшо срокышто лияш йӧным ыштен[9].

Тӱҥ статья: Белорусийыште президентым сайлымаш (2010)
Тӱҥ статья: Белорусийыште президентым сайлымаш (2015)

2010-шо ий декабрьыште Лукашенко Беларусь Республикын президентшылан 79 % йӱк дене нылымше сроклан, а 2015-ше ий октябрьыште — визымшылан сайлалтын. 2015-ше ийысе сайлымашым эртарыше Рӱдӧ Сайлыме Комиссийын данныйже-влак ончыктеныт: Александр Григорьевич 83,49 % йӱкым поген[9][14].

Тӱҥ статья: Белорусийыште президентым сайлымаш (2020)
Тыгак ончо: Белорусийыше протест-влак (2020—2021)

2020-шо ийысе Беларусь Республикысе президент сайлымаш национал оппозиций толкын-влакын ямдылыме тӱшка мероприятий-влак дене эртен. Беларусь ЦИК-ын официал данныйже-влак Александр Григорьевич Лукашенкон 80,08 % сайлышын йӱкышт дене сеҥымыжым ончыктеныт, тудын тӱҥ оппонентше Светлана Тихановская 10,09 % веле поген. Палемдыме результатым калыклан увертарыме деч вара элыште протест толкын эртен, оппозицийын шуко акцийжым полиций, ОМОН да армий подразделений-влак чоткыдын кораҥденыт. Икмыняр кугыжанышын вуйлатышышт-влак увертареныт, нуно 2020-шо ийысе Беларусь Республикын президентшым сайлыме результат дене огыт келше[7][9][11].

2023-шо ий июньышто Лукашенко российысе власть да Евгений Пригожинын «Вагнер» ЧВК-ж дене мутланымаште коклазе семын лийын[17].

2024-ше ий 24-ше апрельыште Лукашенко Пӱтынь белорус калык погынын председательжылан сайлалтын[18].

2024-ше ий 23-шо октябрьыште Александр Лукашенко 2025-ше ий январьыште Беларусь президент сайлымашке ушнымыж нерген увертарен[19].

Тӱҥ статья: Белорусийыште президентым сайлымаш (2025)

2024-ше ий 17-ше декабрьыште Беларусьын Рӱдӧ сайлыме комиссийже Александр Лукашенком элын президентше кандидатыш регистрироватлаш документ-влакым налын. 2024-ше ий 23-шо декабрьыште элын ЦИК-ше тудым кандидат семын регистрироватлен, тудым поддержатлаш 2 млн 518 тӱж. 145 сайлыше ушнен да нунын кидпалышт чын лийшылан шотлалтын[20]. Республикын Центризбиркомышкыжо пуымо парыш да поянлык нерген декларацийыштыже источник семын лач пашадаржым ончыктен, 2023-шо ийлан тудо 203 590 белорус теҥге (59,2 тӱж. доллар наре) лийын[21].

Кугыжаныш вуйлатышым сайлымаш 2025-ше ий 26-шо январьыште эртен[22]. ЦИК-ын данныйже почеш, кызытсе кугыжаныш вуйлатышылан 86,82 % сайлыше-влак йӱкленыт[23]. Александр Лукашенком эртыше Беларусь вуйлатышым сайлымаште 5 136 293 сайлыше поддержатлен[24], да шымше гана элын президентшылан сайлалтын[25].

Тӱҥ статья: Александр Лукашенкон инаугурацийже (2025)

Россий ден Беларусьын Союз Кугыжанышым вияҥдымашке надыр

Кугу Кремлевский полатын Владимирский залыштыже Россий да Белоруссий Союзым ыштыме нерген Ойвидышеш кидпалым пыштыме Пайремле церемоний. РФ Президент Борис Ельцин ден Александр Лукашенко 1997-ше ий 2-шо апрельыште ойвидышеш кидпалым пыштыме годым
Л. Кучма, В. Путин, А. Лукашенко да Алексий II патриарх 2000-ше ий 3-шо майын

Россий да Беларусь Республикын суверенитетышт улмо жапыште политике да социал илышын чыла сферыштыже нине эл-влак вияҥ толшо вашкылым ончыктат, поснак тиде кок стратегический партнёрын тӱнямбал ареныште интеграций процессышт дене кылдалтын[26].

Александр Лукашенко ден Владимир Путин. Москва, 2001-ше ий

Александр Лукашенко тиде глобал стратегический партнёрствын тӱҥалтышыштыже шоген. Вуйлатыме кугыжанышын лӱмжӧ дене тудо кӱлешан интеграций документ-влакым подписатлымаште лийын: 1995-ше ий 21-ше февральысе Келшымаш, поро пошкудо кокласе кыл да пырля пашам ыштыме нерген Ойвидыш, 1996-шо ий 2-шо апрельысе Россий ден Беларусьын Кашакыштым ыштыме нерген Ойвидыш, 1997-ше ий 2-шо апрельысе Беларусь ден Российын Ушемышт нерген Ойвидыш, тыгак — 1998-ше ий 25-ше декабрьыште Россий ден Беларусьын ончыкыжым иктыш ушнымышт нерген Декларациеш, Граждан-влакын икгай правашт нерген Ойвидышеш да Озанлык субъект-влаклан икгай условийым ыштыме нерген Соглашениеш кидпалым пыштыме[27].

2000-ше ий 26-шо январьыште Москошто Россий Федераций (тунамсе жаплан) президентын сомылжым шуктышо Владимир Путин да Беларусь Республикын президентше Александр Лукашенко коклаште ратификаций грамото-влакым вашталтыме деч вара кызыт марте улшо Россий ден Беларусьын Союзный Кугыжанышыштым ыштыме нерген Ойвидыш вийыш пурен[27].

Александр Лукашенко опытан политик семын кугыжанышым вуйлатыме жапыштыже шке могыржым, Беларусь Российын тӱҥ ужалыше да политике партнёржо кодшо манын, шуко тыршымашым пыштен. Россий Федерацийын ужашыже чыла тӱнямбалсе элла дене Беларусьын сатусавыртышыштыже эреак 50 % кӱкшытыштӧ кодеш. Беларусь Республикын шке геополитике партнёржын тӱжвал сатулымо савыртышыште ужашыже — 5 % наре, Беларусь Российын сатулымо партнёржо-влак коклаште нылымше верым ӱшанлын куча[28].

2023-шо ий мучашлан Александр Лукашенкон, тудо 2000-ше ий гыч Россий ден Беларусь Республикын Союзный Кугыжанышын Кӱшыл Кугыжаныш Каҥашын Председательжын функцийжым шуктен шога, контрольжо йымалне 28 Союзный программе чолган илышыш пурталтыт. Программе 2021—2023-шо ийлан Беларусь ден Российын экономик интеграцийын приоритетыштым палемдат. Тиде программе-влакыште кок элын промышленность, ял озанлык, транспорт, связь, налог да таможне политике, социал да тӱвыра сфер-влакым логалше нормативно-правовой базым унифицироватлыме (иктыш кондымо) направлений-влак ончылгоч палемдалтыныт. Кызыт келшен илыше кок кугыжанышын гражданже-влаклан социал гарантий да иктӧр права-влакын икгай системыже чоҥалтын, нуно пашаш пураш, образованийым налаш, илыме верым палемдаш, медицин полышым да социал могырым полышым налаш икгай йӧным ыштат[29][30].

Тӱнямбалсе санкций-влак

2006-шо гыч 2008-ше ий марте Европейский союз да США могырым Лукашенко шотышто нунын элыш пураш чарымаш пурталтын[31]. 2020-шо ий август гыч Беларусь Республикын президентше ваштареш поче-поче Латвий, Литва, Эстоний, Великобританий да Канаде, Албаний, Исландий, Лихтенштейн, Норвегий, Йӱдвел Македоний, Черногорий, Украине, Швейцарий, У Зеландий санкций-влакым пуртеныт[32][33][34][35].

Александр Лукашенко сарзе парадыште, 2001-ше ий

Сарзе службо деке отношенийже

Александр Григорьевич Лукашенко Беларусь Республикын Сарвийжын тӱҥ командующийже улеш, тыгодымак республикын Лӱдыкшыдымылык Каҥашыжым вуйлата[36]. Кызыт запасысе подполковник воинский званийже уло.

Кумылаҥмаш

Тӱҥ статья: Беларусь президентын командыже
Fetisov Lukashenko Putin Kamensky Sochi 4 January 2014.jpg
Putin Sochi ice hockey 4 jan 2014 - 11.jpg
Putin Sochi ice hockey 4 jan 2014 - 02.jpg
Александр Лукашенко, Владимир Путин да Вячеслав Фетисов отечественный хоккейын шӱдырже-влак товарищеский матчыште, «Кугу» ий дворец, Сочи, 2014-ше ий 4-ше январь

Александр Лукашенко таза, чолга илыш-йӱла шотышто пропагандым эртара. Беларусь Республикын Президентше ече спорт деке шӱмешталтын — курык ече, ролик ече, классический ече дене куржталмаш. Александр Григорьевич ече дене ӱчашымаште ик гана веле огыл сеҥышыш лектын, индивидуальный гонкышто, эстафетыште сеҥен. Тидын деч посна, Лукашенко хоккей да теннислан жапым ойыра. Александр Григорьевичлан музыкат йот огыл; южгунам яра жапыште тудо баян дене шокта[7][9][10][12][13][37].

Еш

Ачаже — чын увер уке. Очыни, национальностьше дене белорус лийын да лесничествыште пашам ыштен[14].

Аваже — Екатерина Трофимовна Лукашенко (1924—2015). Кугу Ачамланде сар деч ончыч Могилёв областьыште Шклов районысо Александрия ялыште, Копысь деч 3 км тораште, илен, а сар деч вара Орша льнокомбинатыш пашаш пурен. Александр эргыжым ыштымек, тудо ялышкак пӧртылын да фермыште дояркылан пашам ыштен[13][36].

Ватыже — Галина Родионовна Лукашенко, ӱдыр фамилийже Жолнерович (1955-ше ийыште шочын). Могилёв пединститутын историй факультетшым тунем пытарен. Александр Лукашенко дене школышто тунеммыж годым палыме лийын. 1975-ше ийыште мужыраҥыныт. Ойырлен огытыл, но посна илат. 1994-ше ийыште Александр Лукашенкон президент должностьыш шогалмыж деч вара Минскыш куснаш келшен огыл да ялыш илаш кодын, йочасад заведующийлан, а 1998-ше ий гыч — Могилёв облисполкомышто калыкым тазаҥдымаш отделын вуйлатышыжлан пашам ыштен. Александр Лукашенкон президентлан ыштыме жапыште ватыже ик гана веле тудын пелен йот элыш коштен — 1994-ше ийыште Израильыш. 2005-ше ийыште Галина Лукашенко Шклов районын тазаҥдымаш да санаторий-курорт эмлымаш шотышто тӱҥ специалистлан пашам ыштен да Могилёв областьыште Шклов районысо Рыжковичи ялыште илен[9][12][14][17].

Эрге-влак:

Александр Лукашенко эргыж-влак дене
Владимир Путин да Александр Лукашенко изирак эргыже Николай дене «Касвел-2013» сарзе ученийыште. Гродно. Гожски полигон
  • Виктор (1975-ше ийыште шочын). Белорус кугыжаныш университетын тӱнямбалсе кыл факультетыштыже тунемын[14]. Чек оролышо войскаште служитлен. Беларусьын Национал олимпийский комитетын президентше[36][38].
    • Уныка-влак:
      • Виктория (1998-ше ийыште шочын). 2008-ше ийыште «Шем пырысын тупыштыжо» белорус лентыште ик тӱҥ рольым модын[39], 2010-шо ийыште «Сорта тул дене мужедмаш» россий сериалыште сниматлалтын (мужедше героиньын йоча пагытысе рольжым модын)[38].
      • Александр (2004-ше ийыште шочын)[38].
      • Валерия (2009-ше ийыште шочын)[38].
      • Ярослав (2013-шо ийыште шочын)[38].
  • Дмитрий (1980-шо ийыште шочын). Белорус кугыжаныш университетын тӱнямбалсе кыл факультетыштыже тунемын. Ччек оролышо войскаште служитлен[14][38].
    • Уныка-влак:
      • Анастасия (2003-шо ийыште шочын)[38].
      • Дарья (2004-ше ийыште шочын). 2013-шо ий январьыште Анастасия ден Дарья Якуб Коласлан 130 ий темме лӱмеш пӧлеклалтше «Пайремле, теле, тыйын жапет!..» сылнымут конкурсышто икымше верым налыныт (нунын возымо йомакышт «Изирак школьник-влакын творческий пашашт» категорийыште эн сай лийын)[7][38].
      • Александра (2014-ше ийыште шочын)[38].
  • Николай (2004-ше ий 31-ше августышто)[7][38]. Тӱшкан увертарыме средства-влакын тӱҥ версийышт почеш, Николайын аваже — Ирина Абельская, Президентын пашам виктарымаш больницыжын ончычсо тӱҥ врачше, Александр Лукашенкон ончычсо шке врачше[40]. 2011-ше ийыште Николай Острошицко-Городокский кыдалаш школыш тунемаш каен, но, палыдыме амаллан кӧра, пел ий гыч мӧҥгысӧ тунеммашке куснен[41]. Ачаж дене официал мероприятийлашке коштын[12]. 2022-шо ийыште школым шӧртньӧ медаль дене тунем пытарен. 2023-шо ий июньлан Пекин университетыште тунемын[42].

Суаптар

Кугыжаныш суаптар

Александр Лукашенколан Андрей Первозванныйын орденжым кучыктымо церемоний
  • Шнуй апостол Андрей Первозванныйын орденжо (Россий, 30-шо август 2024-ше ий)[43][44]; орденым 9-ше октябрь 2024-ше ийыште Андреевский залыште пайремле церемоний годым кучыктымо[45];
  • Кугу сентябрь революцийын орденжо (Ливий, 2000-ше ий)[11][46];
  • «Хосе Марти» орден (Куба, 2000-ше ий) — кубин калык дене келшымашым да тудын дене икоян улмым пеҥгыдемдымаште надырлан[11][46][47];
  • II степенян «Ачамланде ончылно суап» орден (Россий, 2-шо апрель 2001-ше ий) — Союзный кугыжанышым чоҥымашке, Россий Федераций ден Беларусь Республикын калык-влак коклаште келшымашым да икоян улмым пеҥгыдемдымашке шке кугу надыржылан[11][46][48];
  • Утарышын орденжын Кугу шынчырже (Венесуэле, 2007-ше ий)[11][46];
  • Икымше классан Франсиско Мирандан орденжо (Венесуэле, 2010-шо ий)[11][46];

«* Чолгыжмаш» Президент орден (Грузий, 2013-шо ий)[11][46];

  • Сербий Республикын орденжын Кугу лентыже (Сербий, 2013-шо ий)[11][46];
  • Александр Невский орден (Россий, 30-шо август 2014-ше ий) — Россий ден Беларусь коклаште илыш-йӱла келшымаш кылым вияҥдымашке, политике, обороно, экономике да социал сфер-влакыште кок могырымат вашкыл йӧным келгемдымашке шке кугу надыржылан[11][46];
  • Республикын орденжо (Молдавий, 4-ше октябрь 2016-шо ий) — Беларусь Республик ден Молдова Республик коклаште тӱрлӧ направлений дене келшымаш, ваш умылымаш да икоян улмо кыл-влакым вияҥдымаште да пеҥгыдемдымаште посна надырлан да неле экономике ситуацийыште мемнан эллан кугу полышым пуымашке шке кугу надыржылан келге тауштымаш[11][46][49];
2001-ше ий 2-шо апрельыште Владимир Путин Александр Лукашенком II степенян «Ачамланде ончылно суап» орден дене суапландарен
  • «Гейдар Алиев» орден (Азербайджан, 28-ше ноябрь 2016-шо ий) — Беларусь Республик ден Азербайджан Республик коклаште келшымаш кылым да икоян улмым вияҥдымаште посна надырлан[11][46][50];
  • «Казахстан Республикын Икымше Президентше — Калыкын Лидерже Нурсултан Назарбаев» орден (Казахстан, 27-ше май 2019-ше ий) — евразий интеграций нерген идейлан 25 ий темме да Евразий экономике союз нерген Ойвидышыш кидпалым пыштымылан 5 ий темме лӱмеш, тыгак Казахстан Республик дене икоян улмым келгемдымашке да кумдаҥдымашке посна надырлан[11][46][51];
  • «Москвалан 850 ий темме лӱмеш» медаль (6-шо сентябрь 1997-ше ий)[46][52];
  • «Вифлием-2000» медаль (Палестин национал администраций, 2000-ше ий)[46][53].

Ведомствысо суаптар

  • «Суаплан» Беларусь Республикын Следственный комитетын нагрудный знакше (Беларусь Республикын Следственный комитетше, 11-ше февраль 2016-шо ий)[54].

Конфессий суаптар

  • «Ӱшан да ӱшанле лиймылан» Андрей Первозванныйын Тӱнямбал премийжын лауреатше (РПЧ, 1995-ше ий);
  • Преподобный Евфросиния Полоцкая Крестын орденжо (Белорус экзархат РПЧ, 1998-ше ий) — «калыкын духовный уэш шочмашышкыже кугу надырлан»[11][46];
  • Господьын Колотка рыцарь-влакын орденжын шынчырже (Иерусалим православный черке, 2000-ше ий)[11][46];
  • I степенян Преподобный Сергий Радонежскийын орденжо (РПЧ, 2002-ше ий)[11][46];
  • I степенян Святой благоверный кугу князь Димитрий Донскойын орденжо (РПЧ, 2005-ше ий)[11][46];
  • Святой Кирилл Туровскийын орденжо (Белорус экзархат РПЧ, 2006-шо ий)[11][46];
  • I степенян Святой равноапостольный кугу князь Владимирын орденжо (2007-ше ий)[11][46];
  • I степенян Святой Савван орденжо (Серб православный черке, 2014-ше ий)[11][46];
  • I степенян Преподобный Серафим Саровскийын орденжо (2015-ше ий) — «белорус калыкын шӱм-чон поянлыкшым аралымаште, черке илышым авалтымаште да тӱрлӧ конфессиян еҥ-влак коклаште тыныс кыл-влакым пеҥгыдемдымаште надырлан»[11][46].

Моло суаптар

  • Михаил Шолохов лӱмеш тӱнямбалсе премий (1997-ше ий) — «политике публицистикыште патыр улмылан да калык кумылым аралымаште чолга позицийлан»[11][46];
  • МОК-ын «Олимп Капка» специальный призше (2000-ше ий)[9][11][46];
  • Ереванын Почётан гражданинже (2001-ше ий)[11][46];
  • «Сандалыкысе фестиваль толкыным вияҥдымылан» Тӱнямбал федерацийын фестиваль-влак организацийжын медальже (2005-ше ий)[11][46];
  • МОК-ын «Спорт да мер» специальный призше (2006-шо ий)[11][46][55];
  • Евразий экономике тӱшкан Чап грамотыжо (2006-шо ий)[11][46];
  • Каракасын Почётан гражданинже (2010-шо ий)[11][46];
  • Тарас Шевченко лӱмеш Киев национал университетын Почётан шанче докторжо. 2021-ше ий 7-ше июньышто Беларусьыште Ryanair самолётым ӧкымеш шындымылан кӧра статус деч посна коденыт. Вузын историйыштыжо почётан шанче доктор лӱмым поген налме шотышто икымше еҥ лийын[11][46][56].

Палемдымаш

  1. ↑ Alyaksandr Hrygorevich Lukashenka // Encyclopædia Britannica (англ.)
  2. ↑ Alyaksandr (Aleksandr) Lukaschenka // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  3. ↑ 1 2 3 4 5 https://president.gov.by/be/president/biography/full
  4. ↑ 1 2 3 https://president.gov.by/be/president/bez-galstuka/semja
  5. ↑ https://president.gov.by/be/president/bez-galstuka/malaya-rodina
  6. ↑ https://president.gov.by/be/president/glavnokomanduyushchiy
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Александр Лукашенко. Свободная пресса. Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Биография Президента Республики Беларусь А.Г. Лукашенко. Пресс-служба Президента Республики Беларусь. Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Лукашенко Александр Григорьевич. Rus.Team (29 сорла 2020). Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  10. ↑ 1 2 3 Анастасия Целых. Биография Александра Лукашенко. Секрет фирмы (25 пеледыш 2023). Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Лукашенко Александр Григорьевич. ФедералПресс. Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Лукашенко Александр. Lenta.ru. Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  13. ↑ 1 2 3 Александр Григорьевич Лукашенко. biographe.ru. Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 Биография Александра Лукашенко. Рамблер (17 сорла 2020). Тергыме кече: 12 шыжа 2023.
  15. ↑ Пролесковский О.В., Криштапович Л.Е. Белорусский путь. Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь. Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 13 ӱярня 2013 ий.
  16. ↑ Соперник Лукашенко пообещал лишить русский язык официального статуса. Lenta.ru (19 шыжа 2010). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  17. ↑ 1 2 Лукашенко Александр Григорьевич. РБК. Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  18. ↑ Лукашенко избрали председателем Всебелорусского народного собрания, 2024 04 24, <https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/20640191>. Тергыме: 24 вӱдшор 2024. 
  19. ↑ Лукашенко заявил, что пойдет на следующие президентские выборы, <https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22202841>. Тергыме: 23 шыжа 2024. 
  20. ↑ Лукашенко зарегистрирован кандидатом на выборах президента Белоруссии, 23.12.2024, <https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22749181>. Тергыме: 25 теле 2024. 
  21. ↑ Лукашенко задекларировал доход в размере около $59,2 тыс. за 2023 год, 25.12.2024, <https://tass.ru/obschestvo/22772475>. Тергыме: 26 теле 2024. 
  22. ↑ ЦИК принял документы для регистрации Лукашенко кандидатом в президенты, 17.12.2024, <https://aif.ru/politics/cik-prinyal-dokumenty-dlya-registracii-lukashenko-kandidatom-v-prezidenty>. Тергыме: 17 теле 2024. 
  23. ↑ Лукашенко в седьмой раз победил на выборах президента Белоруссии, <https://www.rbc.ru/politics/27/01/2025/679669169a79473ce7e30148?from=from_main_3>. Тергыме: 27 шорыкйол 2025. 
  24. ↑ Лукашенко: выборы в Белоруссии прошли на высоком уровне, 28.01.2025, <https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22990185>. Тергыме: 28 шорыкйол 2025. 
  25. ↑ Лукашенко в седьмой раз вступил в должность президента, 25.03.2025, <https://www.rbc.ru/politics/25/03/2025/67e274159a794781adaf51ba>. Тергыме: 26 ӱярня 2025. 
  26. ↑ День единения народов России и Белоруссии. ТАСС (2 вӱдшор 2022). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  27. ↑ 1 2 Союзное государство России и Белоруссии. История создания и цели. РИА Новости (29 пургыж 2020). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  28. ↑ Межгосударственные отношения РФ и Белоруссии. РИА Новости (24 ага 2023). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  29. ↑ Высший Государственный Совет Союзного государства. Официальный информационно-аналитический портал Союзного государства. Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  30. ↑ Союзное государство. Пресс-служба Президента Республики Беларусь. Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  31. ↑ История европейских санкций в отношении Белоруссии. ТАСС (12 шыжа 2020). Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 17 шыжа 2020 ий.
  32. ↑ Швейцария присоединилась к санкциям Евросоюза против Белоруссии. РИА Новости (21 ӱярня 2022). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  33. ↑ Латвия, Литва и Эстония запретили въезд Лукашенко. ТАСС (31 сорла 2020). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  34. ↑ Страны Балтии расширили санкционный список белорусских чиновников. РБК (10 кылме 2020). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  35. ↑ Великобритания и Канада ввели санкции против Лукашенко и его окружения. ТАСС (29 идым 2020). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  36. ↑ 1 2 3 Лукашенко Александр Григорьевич. ТАСС. Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  37. ↑ Виталий Новопашин: «В Усть-Каменогорске хоккей – спорт номер один». Sports.ru. Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 22 ӱярня 2022 ий.
  38. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Семья. Пресс-служба Президента Республики Беларусь. Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  39. ↑ Виктор Кузьмин. В Минске состоялась премьера нового белорусского фильма «На спине у чёрного кота». Одну из ролей там сыграла внучка президента Лукашенко (руш.). НТВ (12 пеледыш 2006). Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 25 шорыкйол 2011 ий.
  40. ↑ Ирина Абельская. biographe.ru. Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  41. ↑ Сын Лукашенко очаровал китайских пользователей соцсетей. Рамблер (4 идым 2015). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  42. ↑ Лукашенко рассказал, где учится его младший сын Николай. РБК (14 пеледыш 2023). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  43. ↑ Путин поздравил Лукашенко с 70-летием и наградил орденом, 2024-08-30, <https://iz.ru/1751033/2024-08-30/putin-nagradil-lukashenko-ordenom-andreia-pervozvannogo>. Тергыме: 30 сорла 2024. 
  44. ↑ Президент Белоруссии Александр Лукашенко награждён орденом Святого апостола Андрея Первозванного, 2024-08-30, <http://www.kremlin.ru/acts/news/74955>. Тергыме: 30 сорла 2024. 
  45. ↑ Путин вручил Лукашенко орден Андрея Первозванного, 2024-10-09, <https://tass.ru/politika/22081387>. Тергыме: 9 шыжа 2024. 
  46. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Награды Александра Григорьевича Лукашенко. Новости Беларуси (8 сорла 2022). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  47. ↑ А.Г. Лукашенко награждён орденом Хосе Марти. 5 Сентября 2000. Newsvm (5 идым 2000). Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 27 идым 2007 ий.
  48. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 2 апреля 2001 года № 382 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Лукашенко А. Г.» Kremlin.ru. Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 4 идым 2009 ий.
  49. ↑ Указ Президента Республики Молдова от 4 октября 2016 года № 2364 «О награждении Его Превосходительства господина Александра Лукашенко орденом „Ordinul Republicii“». lex.justice.md. Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 28 пургыж 2022 ий.
  50. ↑ Распоряжение Президента Азербайджанской Республики о награждении А. Г. Лукашенко орденом «Гейдар Алиев». Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики. Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 14 сорла 2020 ий.
  51. ↑ Указ Президента Республики Казахстан от 27 мая 2019 года № 50 «О награждении государственными наградами Республики Казахстан». Резиденция Президента «Акорда». Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 28 ага 2019 ий.
  52. ↑ Екатерина Шевалье. За какие заслуги Путин наградил Лукашенко орденом? Аргументы и факты (3 ӱярня 2015). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  53. ↑ Medal of Bethlehem, 2000. Тергыме кече: 13 шыжа 2023. Архивлыме 27 пургыж 2021 ий.
  54. ↑ Глеб Шелков. Лукашенко Александр Григорьевич - биография, последние новости. Vip-Persony.Ru (15 шорыкйол 2021). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  55. ↑ Лукашенко удостоин награды МОК. Sport.ru (8 пеледыш 2006). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.
  56. ↑ Киевский вуз лишил Лукашенко звания почетного доктора наук. РИА Новости (7 пеледыш 2021). Тергыме кече: 13 шыжа 2023.

Литератур

  • Лукашенко А.Г. // Большая российская энциклопедия. Электронная версия. — М., 2020.
  • Федута А. Лукашенко: политическая биография.
  • Калинкина С., Шеремет П. Случайный президент.
  • Карбалевич В. Александр Лукашенко. Политический портрет.
  • Силицкий В. Отложенная свобода: посткоммунистический авторитаризм в Сербии и Беларуси.
  • Иоффе Г. Переоценивая Лукашенко: Беларусь в культурном и геополитическом контексте.
  • Brzeziecki A., Nocuń M. Łukaszenka. Niedoszły car Rosji.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Лукашенко,_Александр_Григорьевич&oldid=1234255" гыч налме