Шумбут

Шумбут
Шумбут
Сынже
Кужыт	44 км
Вӱдкундем	458 км²
Вӱд йогымаш
Вӱдшинча
• Верланымаш	Кӱшыл Арняш, Шеморбаш, Кӱшыл Машляк села-влак коклаште
• Кӱкшыт	175 м
• Координат	55°45′06″ с. ш. 50°38′56″ в. д.GЯO
Аҥ	Чолман
• Верланымаш	Йошкар Яр ял деч кечывал-касвелыш 4 км тораште
• Кӱкшыт	53 м
• Координат	55°26′01″ с. ш. 50°37′42″ в. д.GЯO
Верланымаш
Вӱд системе	Чолман → Куйбышев вӱдаралтыш → Юл → Каспий теҥыз
Эл	Россий;
Регион	Татарстан
Район-	Рыбно-Слобода район
ГВР код	11010000312112100003968
ГКГН номер	0190389
	— исток, — устье

Шумбут — Татарстан Республикысе (Россий) Рыбно-Слобода велне эҥер, Чолманын пурла игеҥерже, (Куйбышев вӱдаралтышыш йоген пура). Кундемысе кугытан пӱртӱсын памятникшылан шотлалтеш^[2].

Сынже

Эҥерын кужытшо 44 километр; вӱд кумдыкшо — 458 меҥге²^[3]. Кама велышке тайналтше, кечывалвелыш тайыл лап дене йоген эрта. Вӱдым погымо чодыран мландыже 24 %. Лап ассимметрике сынан, ӱлыл йогынышто кумда олыкан Чолман вӱд дене иктыш ушна. Эҥер йогын лыкын-лукын йога, ӱлыл кумдыкышто йогынжо Кубышев вӱдаралтышын куатшым шижеш^[4].

15 игеҥерже уло, нунын кокла гыч 2 кужытышт дене 10 меҥге утла лийыт. Эҥер бассейныште улшо эҥер-влак 0,33 кМ/км². Эҥер шагалвӱдан, йогыным тӧрлымӧ; йогымо корныштыжо 1,8 млн. м³. кумдыкан кок пӱям пӱялыме. Эҥер вӱд дене тӱрлӧ семын темеш, тӱҥ шотышто лум дене (82% марте)^[4].

Эҥерын гидрологий режимже кугу вӱдшор да пеш лапка межа дене ойыртемалтеш. Идалык жапыште йогынжо иктӧр огыл. Кокла шот дене 116 мм талукаш йогын гыч, 95 мм шошо вӱдшор жаплан логалеш, кудын кужытшо 27 кече улеш. Серже пеҥгыде, лапка (0,29 м³/с). Мланде йымалысе вӱд модуль 1,0—10,0 л/(с·км²). Теле пагытлан кужун (150 кече наре) пеҥгыде ий дене леведалтеш^[4].

Эҥерыште вӱд сульфат-карбонат-калийлан, шошым пеле пушкыдо (3,0—6,0 мг-экв/л) да пучымо жапыште пешкыде (6,0-9,0 мг-экв/л), минералже вӱдшор жапыште кокла шот дене (200-300 мг/л), пучымо годым (700-1000 мг/л). Шкенжым шке тыматлын эрыкта^[4].

Кучылтмаш

Шумбут эҥер кундемын озанлык пашаштыже кугу верым айла. Тудын вӱдшым ялозанлык ыштыквер-влак кучылтыт, могайыштышт вольык ферме, тӱкан шолдра волыклан, шӧркочшылан кеҥеж лагерь, вольык шӱгарла, минерал ӱяҥдыш да ядохимикатым аралыме клат (тидын шотыштак вӱд аралыман кумдыкышто) улыт. Бассейныште вӱдпуч дене пайдаланыше-влак коклаште Шумбут спиртзавод уло, тудо кучылтмо вӱдшым эҥерыш йоктара^[4].

Эҥер сер мучко илем-влак верланеныт (тӱҥалтыш гыч эҥер аҥ марте): Кӱшыл Машляк, Кугу Машляк, Бикчураево, Мамли-Козяково-Челны, Тябердино-Челны, Кутлу-Букаш, Сатлыган, Биектау, Шумбут, Шестая Речка, Камский.

Аралымаш

Татарстан Республикын Министр-влак Каҥашыштын 1978 ий 10 январьысе 25-ше №-ан пунчалже дене келшышын Шумбут эҥер кундемысе значениян пӱртӱс памятникшылан шотлалтеш да поснак аралыман радамыште улеш^[5].

Палемдымаш

↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.
↑ Reka Shumbut (англ.). — Информация об охраняемой природной территории на сайте protectedplanet.net (англ.), находящегося в ведении UNEP-WCMC при поддержке МСОП и WCPA. Тергыме кече: 17 пеледыш 2020.
↑ Шумбут : [руш.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ Река Шумбут (руш.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Тергыме кече: 17 пеледыш 2020.
↑ Постановление Совета Министров Республики Татарстан от 10 января 1978 г. № 25 «О признании водных объектов памятниками природы».

[1] Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.

[PP-2] Reka Shumbut (англ.). — Информация об охраняемой природной территории на сайте protectedplanet.net (англ.), находящегося в ведении UNEP-WCMC при поддержке МСОП и WCPA. Тергыме кече: 17 пеледыш 2020.

[3] Шумбут : [руш.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 2013 ий 15 октябрь] / Минприроды России. — 2009. — 29 март.

[OOPT-4] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ Река Шумбут (руш.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Тергыме кече: 17 пеледыш 2020.

[5] Постановление Совета Министров Республики Татарстан от 10 января 1978 г. № 25 «О признании водных объектов памятниками природы».

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]