Сымыктыш тӱня (журнал)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Сымыктыш тӱня
1901 ийысе журналын обложкыжо
1901 ийысе журналын обложкыжо
Специализаций сымыктыш журнал
Периодичность Кок арнялан 1 гана;
Тылзылан 1 гана (1901 ий гыч)
Йылме руш
Редакцийын адресше Литейный пр., 45;
наб. р. Фонтанки, 11 (1900 ий гыч)
Тӱҥ редактор С. П. Дягилев; 1903 ий гыч А. Н. Бенуа дене пырля
Эл  Россий империй
Издатель М. К. Тенишева; С. И. Мамонтов
История издания 1898—1904
Дата основания 1898
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак
Художнице М. В. Якунчикова, «Сымыктыш тӱня» журнал комын дизайнже, 1899

«Сымыктыш тӱня» — модерист сылнымут журнал, «Сымыктыш тӱня» ушем ден писатель-символист-влакын органышт.

1898 гыч 1904 ий марте Петербургышто лекше журнал сымыктыш ден тӱвыраште у шӱлышым шарыше лийын. Сӱрет сымыктышыште у деч у сеҥымашым палдарымаш журналын тӱҥ миссийже лийын[1].

Журналыште ожнысо да кызытсе сӱретсымыктыш, сӧрастарыше ыштыш-кучыш нерген статья-влак савыкталтыныт. Тушто искусство ден литературым шымлыме шотан статья-влакат савыкталтыныт. Тылеч посна, хроник ужаш лийын; увертарымаш ден анонс-влак вераҥдалтыныт[2].

Журнал редакций Сергей Дягилевын пӧртыштыжӧ, ондак Литейный проспектыште (45 пӧрт), а 1900 гыч Фонтанке эҥер серыште (11 пӧрт) верланен[3].

Историй

Журналым ыштыме нерген икымше шонымаш эше 1896 ийыштак, шкевуя тунемме ончычсо кружокыш коштшо-влакын (Александр Бенуа, Дмитрий Философов, Сергей Дягилев, Лев Бакст, Евгений Лансере, Константин Сомов, Альфред Нурок, Вальтер Нувель да молат) погынымышт годым, луктын каласалтын. 1897 ий октябрь тӱҥалтыште Дягилев Бенуалан англичан «Studio» гай у журналым ышташ шонымо нерген ойлен: «Тый ынде Костя деч палет: мый тӱрыснек иктыже весыж деч кугурак проектлаште улам. Ынде тиде журналым проектироватлем, тушто мемнан пӱтынь сылнылык илышнам иктыш ушаш, вес семынже иллюстрацийлаште чын живописьым вераҥдаш, статьялаште мом шонымемым чон почын ойлаш, вара, журнал лӱм дене ий еда ончерым ышташ, пытартышлан, Москошто да Финляндийыште художественный промышленностьын вияҥын толшо у отрасльжым журналыш ушаш шонем…».

Дягилевым шке журналжым почаш таратыше ик амал тугодсо прессыште пеш кугу виян Владимир Стасов дене ваш тӱкнымаш лийын. Дягилевын чумырымо ончер дене келшен огылат, Стасов ик статьяштыже тудым «декадент старосто» манын, а Дягилевын вашмутшым вашеш чыла издатель-влакат савыкташ тореш лийыныт, молан манаш гын Стасовын авторитетше пеш кугу лийын. Тылеч посна, журналлан лекташыже Дягилевын чумырымо йотэл искусство ончерым эртарымаш полшен.1898 ий 19 мартыште Дягилев спонсор-влак деч (княгиня Мария Тенишева ден Савва Мамонтов деч, нуно кажныже журналым икымше ийын лукташ 15 тӱжем теҥге дене ойырен) кӧнымашым налын да журналым ямдылкалаш чак пижын. Тудо прогресслан мелын улшо ятыр художникым, шкенжын кружокшо гыч веле огыл, ушен. Валентин Серов, Елена Поленова, Илья Репин, Виктор Васнецов, Исаак Левитан, Константин Коровин да ятыр моло художник-влак у журналлан шке статьяштым пуаш сӧреныт але журнал дене иктаж-кузе вес семын пырля пашам ышташ ямде улмыштым ончыктеныт.

Рушла у журналын лӱмжӧ нерген ӱчашымаш каен. Тыгай вариант-влак темлалтыныт: «Уэш ылыжмаш», «Ончыко», «Моторлык», «У сымыктыш», «Яндар сылнылык». «Сымыктыш тӱня» лӱмым Аполлонын мифысе тӱняжлан келшышын ойырен налме.

Журналым лукташ цензурын официал кӧнымашыжым 1898 ий 7 ноябрьыште налме, а кок арня гыч «Сымыктыш тӱня» икымше тиражше Эдуард Гоппен типографийыштыже типограф конвейерже гыч лектын да Российысе художественный еҥ-влак коклаште кугу резонансым луктын. «Петербургысо газетлан» Дягилевын 1898 ий 25 майыште Мамонтов дене пырля пуымо «Сымыктыш да ыштыш-кучыш» лӱман интервьюшто тыгай мут-влак улыт: «Журнал мемнан артист тӱняште тугайракак вашталтышым ыштышаш, могайжым але марте Европышто ынде шерым темыше йогын-влакын кодшышт дене илыше калыклан ыштен». Тылеч посна, журналын редакторжо Дягилев тиде интервьюшто у журналын программыже нерген каласкален. «Сымыктыш тӱнян» программыже куснылшо-влакын да куснылшо-влакын идеалыштым ятыр ий дене пыдалше Стасовын уда кумылыштым луктын.

Тудо жапыште Российыште ик журналат Дягилевын да тудын дене пырля ыштыше-влакын йодмашыштлан келшен кертын огытыл: Российысе печатник ден литограф-влакын ны кӱлеш профессионализмышт, ны оборудованийышт лийын огыл. Сандене кагазым Финляндий гыч конденыт, клишем Берлиныште, Мейзенбахыште да Фришыште ямдыленыт. Журнал логотипын эскизшым (тодыл пыштыман пӱркыт) Бакст ямдылен.

Журнал возалтмаш почеш да икмыняр кевыт гоч ужалалтын. Тудо изишак йот эллаштат (Кристианийыште да Миланыште) ужалалтын. Эн тӱҥалтыш гычак тудым тылзеш кок гана савыкташ палемдыме лийын, но пытартышлан журнал тылзылан ик гана, южгунам кок номеран лектеден. Журнал редакций Дягилевын пачерыштыже Литейный проспектыште верланен, тушто эре шуко калык лиеден да паша шолын. Редакцийын томжо семын Бенуа, Бакст, Нувель, Философов да Дягилев лийыныт. Философов литератур пӧлкам вӱден, тудо эн ончычак сымыктыш дене книга-влаклан рецензийыште тыршен, но тыгак теоретике статья-влакымат возен. Бакст печатьын сайлыкшым эскерен, журналым сӱрет дене сылнештарымылан мутым кучен, тыгак редакторын лишыл полышкалышыже лийын; коклан ончер-влаклан ой-савышым серен. Нувель редакцийын секретарьже лийын, тудо тыгак Петербургысо музык илыш нерген статья-влакым, концерт-влаклан рецензийым возен; тудак журнал редакций пелен «Кызытсе музык кас» музык кружокым ышташ шонымашым темлен.

Альфред Нурок, Вальтер Нувель семынак, музыкант да композитор лийын, садлан чӱчкыдынак музык илышым эскерыме нерген возен, тыгак кочо сатире заметке-влакын мастарже семын палыме лийын, нунышт, Игорь Грабарьын ойжо почеш, «сымыктыш деч кылмыктыме палыме еҥ-влакын» вӱрыштым локтылын. «Сымыктыш тӱнян» шергакан у пашаеҥже художник да искусствовед Игорь Грабарь лийын, тудо, Мюнхеныште илышыжл, тушеч Германийын сӱретлык илышыж нерген уверым колтылын. Грабарь Дягилев ден Бенуа деч ончыл шонымашанрак лийын, мутлан, постимпрессионизмым шӧрен ойлен огыл. Вашке тудо шочмо элысе сымыктышыште эн тале критик лийын.Дмитрий Философовын тыршымыж дене журнал сылнымут деке тайнен, но художник-влак, поснак Бенуа, текстын сӱрет деч шукырак улмыжым «кугу экшыклан» шотленыт. Философов оҥай писатель-влакым журналыш ушен, нунын коклаште Дмитрий Мережковский (1865-1941) лийын. Тудын пелашыже поэтессе Зинаида Гиппиусат варарак журнал дене пырля пашам ышташ тӱҥалын. Журналыште самырык писатель-влакат савыкталтыныт: Василий Розанов, Валерий Брюсов, Андрей Белый да молат.

Журналыште савыктымаш сымыктыш нерген утларак традициян шонымашлан мелын улшо-влак дене шуэн огыл пӱсӧ ӱчашымашым луктеден (Владимир Стасов дене, Павел Третьяков дене, куснылшо-влак дене да т.м.). Критик-влакын шуко гана кержалтмыштым ончыде, «Сымыктыш тӱня» лекмыжын икымше ийыштыже моткоч кугу сеҥымаш дене пайдаланен. Но финанс шотышто савыктымын икымше ийыштыже журнал парышым конден огыл да эсогыл парыман лийын. Тудо татлан йорлештше Мамонтов ден прессыште журнал ӱмбак кержалтме дене ӧрмалгыше Тенишева вес ийлан журналлан оксам пуаш тореш лийыныт. Но журналлан кенета Николай II полшен (Серов тунам тудын портретшым возен, туддеч кугыжа журналын финанс нелылыкше нерген пален налын), 15 тӱжем теҥгеаш субсидийым ойырен. Императорын полышыжо финанс шотышто веле огыл шерге лийын, тудо журналын репутацийжым тӧрлаташ да у спонсор-влакым ушаш полшен.Туге гынат 1904 ийыште редакцийыште журналым петырыме да ум ыштыме нерген йодышым нӧлташ тӱҥалыныт. Дягилевын эрласе шӱлышым шижме усталыкше лийын да, очыни, тугай лондемым ыҥлен, кудын деч вара лушкымаш тӱҥалеш. Ик жапыште илыше-влакын шарнымышт почеш, тудо уэш-пачаш ыштылаш, тыгак ик верыште тошкышташ йӧратен огыл. Да эшеже «Сымыктыш тӱня» чот тӱрлӧ ушем семын лийын, да мучашлан тудын тӱҥ идеологшо-влак шинчаончалтышышт дене торленыт.

«Сымыктыш тӱнян» пашаеҥже—влак коклаште нелылык кугем толын, пытартышлан Мережковский ден тудын тӱшкаже журнал гыч лектыныт да шкеныштын «У корно» журналыштым ыштеныт, тудыжо, ик могырым, «Сымыктыш тӱнян» шонымашыжым шуйымо нерген ойлен, вес могырым, религийлык уэммаш шотан шонымашеш шыҥдаралтын, тудын ваштареш ӱчашыше кумылан лийын. «Сымыктыш тӱня» куд ий жапыште ош тӱняшке лектын, да тиде жапыште руш культурын тӱрлӧ могыржо сӱретлен коден: сӱрет сымыктышын, музыкын, философийын, литературын тӱрлӧ ойыртемыштым ончыктен. Дягилев тудын редакторжо веле огыл, но публицистат, критикат лийын, тудо нылле утла статьям савыктен, нунын коклаште Российысе да йот элласе сӱрет ончер-влаклан рецензий, театрлык рецензий да сӱретче-влак нерген статья-влак лийыныт.

Сӱретлен возымаш

Журналыште кум тӱҥ пӧлка лийын: сӱрет (тудым А. Бенуа вӱден), литератур (Д. Философов) да музык (В. Нувель) пӧлка. Сергей Дягилевын шонен ямдылыме да чоткыдо редактуржо дене, да тыгак шоналтен оформитлыме (кагаз ден шрифтым, буквицым, виньеткым да т.м. ойырен налмаш) дене савыктыш тӱҥ шотышто таҥастарен ончалмаште ик сынанрак лийын. Журналын тӱжвал тӱсшӧ 1901 ийлан йӧршеш ышталт шуын: тудо Шанче академий гыч налме Елизавета годсо чын шрифтым кучылтман vergé кагазеш лекташ тӱҥалын.

Журналыште ожнысо да кызытсе сӱрет сымыктыш нерген, сӱретан ыштыш-кучыш нерген статья-влак, тыгак искусство ден литературым шымлыше статья-влак лектеденыт. Тушто тыгак хроник ужаш лийын, увертарымаш ден анонс-влак савыкталтыныт.

«Сымыктыш тӱнян» икымше номерлажын художественно-критический пӧлкаштыже Дягилев ужашын-ужашын «Неле йодыш-влак» шке статьяжым савыктен. Статья кугу лийын, 40 лаштык утла, да шке семынже амбициян манифест лийын, кушто Дягилев журналын теориян принципше-влакым палемден. Статьям возымаште тудлан Философов полшен. Нувельын ойлымыжо почеш, Философов статьян историй да теорий ужашлажын авторжо лийын. Туге гынат лачак Дягилев темым ойырен налын да статьян композицийжым, тыгак тудын чумыр стильже ден ӱчашымашан, кугешнышан йӱкшым палемден. Тудо пеҥгыдемден ойлен: искусствышто у тукымын сымыктыш деке утларак кумда ончалтышан еҥже-влаклан шкем ончыкташышт жап толын шуын. Дягилев статьяштыже «Сымыктыш тӱням» калыкле да историй кышкарла гыч ӧрдыжкӧ лекше журнал семын ончыктен. Тудо «декадент-шамыч» манме ярлык деч чакнен, а тудым тунам тӱҥ улшо шижмаш деч иктаж-мо семын кораҥше-влаклан чылаштлан сакалтылыныт. Тыгак тудо утилитаризм ден «сымыктыш сымыктышлан» кокласе ваштӱкнымаш гыч лекмым ончыктен, кудыжо, тудын шонымаштыже, художественный йӧнын шкем шке почын пуымыжо да шуко тӱрлылыкыштӧ эрыкан улмыжо дене кышкарлалтеш. Журналым ыштыше-влак эстетикым уэмдыме, у культур да у тӱняшижмаш верч тыршеныт. Тылеч посна, нуным руш сымыктышым тӱнямбал художественный процессын ужашыжым ышташ тыршымаш, сымыктышын синтезше дек, тыгак эртыше саманласе сымыктыш дек оҥайлык ушен шоген.

Журнал лаштыклаште Росийысе, да тыгак касвелысе интеллектуал илышын пеш кӱлешан проблемышт каҥашалтыныт. Журналын эстетике программыжм шуко шотышто Бенуа палемден. Тудын тӱҥ положенийже-влак: Классикым шотыш налмаш; Декадент сымыктышыште чыла черлылыкым шӧрымаш; Уильям Морисын темлыме, кӱлешан улмын принципешыже негызлыме художественный промышленность идейлан ориентаций.

Дягилев гын «Неле йодышлаште» утилитаризм принциплан эстетизм принципым ваштареш шынден (моторлык мораль, религий да политик дене кылдалтдыме шкевуя улшо эн кӱкшӧ ак гай). Тышечын, сымыктышымат тудо шке аканлан шотлен.

Журнал полиграфий сымыктышын образецше лийын. С. Дягилевын шонымыжо почеш, «Сымыктыш тӱня» тудо жапыште Российлан традициян улшо «кӱжгӧ», тылзе еда лекше журнал деч ойыртемалтшаш. Формо шот денат, тыгак содержаний шот денат тудо Российысе у, модерист сынан савыктыш лийшаш: южо француз, немыч да британ журнал семын, йытыран, чаткан оформитлалтшаш.

«Сымыктыш тӱнян» лаштыклаштыже модерист сымыктышын принцип-влакым луктын каласыме, негызлыме да сӱретлыме, а модернизмын еҥже-влак моткоч шкешотан савыктыш опытым налыныт, тудо варажым у корнылан вияҥашыже полшен[4].

Тыгак ончо

Палемдымаш

  1. ↑ Схейен, 2014, с. 98.
  2. ↑ Схейен, 2014, с. 93.
  3. ↑ Мельник, Журнал «Мир искусства» и его создатели, 2015, с. 89.
  4. ↑ Асташкин, 2013, с. 845.

Литератур

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сымыктыш_тӱня_(журнал)&oldid=1161239" гыч налме