Семлызе

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

Композитор (лат. componere — «шонен лукташ, чумыраш»; тыгак тоштемше: тонзетцер, музык поэт, музыкым ыштыше) — шке произведенийже-влаклан интеллектуал поянлык шотышто посна але ужашан (долевой) правам кучышо музык произведений-влакын (композиций-влакын) авторжо. Тоштемше лӱмдымаш-влак — тыгак «композитёр» але «композитор» (француз да немыч йылмыла гыч).

Музыкым возымо пашан лектышыже тӱҥ шотышто ното сынан композиций семын возалтеш (йӱла почеш кид дене але компьютерыште ното-влакым ушымо дене). Поснак электрон музыкышто, тыгак студийыште пашам ыштыме годым произведений-влакын мучаш марте чумыргалтше моло жанрыштат, иктешлыше вераҥдымаш (фиксаций) запись семын ышталтеш. Музык композиций-влакым мурызо-влак (музыкант, вокалист-влак) йоҥгалтарат да йӱкым студийыште возат.

Йӱла почеш «композитор» профессий палемдыме ното текст-влак шотышто автор улмым ончыктен. Композитор — музык произведенийым ыштыше, кудыжо текст деч посна инструмент музыклан, а текст дене вокал музыклан шотлалтеш. Композитор текстын авторжо лийын кертеш але мурым возышо поэт дене пырля пашам ыштен кертеш. Тиде ончычак улшо семлан текстым возымаш але ямде текстлан музыкым шонан лукмаш лийын кертеш. Кумдаҥдыме умылымаште вокал музык, текст але мурымаш уке гынат (мутлан, ойлымаш олмеш вокал йӱк-влак але мурымаш олмеш речитатив), йӱк дене йоҥгалтше чыла композицийым авалта. Автор правам коллективле виктарымаш шотышто GEMA немыч организацийын терминологийже почеш, музык произведенийлан автор праван кажне оригинал озаже композиторлан шотлалтеш. GEMA да моло ушем-влакын шотыш налме произведений-влакын кугурак ужашыже кызыт нотышто тӱрыснек огыл але ужашын гына палемдалтеш, тидыже умылымашын вашталтмыжым ончыкта. Электрон музык лекме да возымо да монтажлыме годым произведений-влакым вераҥдыме (фиксироватлыме) жап гыч тӱҥалын, композитор профессий икгай огыл (неоднородный) лийын, ойыраш неле улмо ятыр терминологий нелылык-влак лектыныт.

Права йодыш-влак

Музык ден текст произведенийын шкевуя ужашыже-влак улыт, нуно Германийысе автор права нерген законын 9-ше §-же почеш гына пырля кучылташ манын иктыш ушалтыт. Тиде музык ден текстлан кок шкевуя автор праван ушнымыжо улеш[1]. Тыгай ушнымаш текст автор ден композитор коклаште граждан йолташлыкым (товариществым) ышта[2]. Ушнымашлан ончыде, тӱҥ шонымаш почеш, тиде произведенийым пырля кучылтмашым огеш пудырто гын, текстшат, музыкшат вес авторын келшымыже деч посна, посна кучылталтын кертеш.

GEMA-н шеледыме правилже почеш, савыктыдыме каныме (развлекательный) музык произведенийым калык ончылно йоҥгалтатарымылан композитор 8/12 ужашым налеш, а текст автор — 4/12. Мурышто музык савыктыш (издательство) участвоватла гын, текст авторын ужашыже 3/12 марте иземеш, композитор 5/12 налеш, савыктыш — 4/12. Аранжировщик (келыштарыше) уло гын, тудо 1/12 налеш, а композиторын ужашыже 4/12 марте иземеш. Нине правил-влак посна (индивидуальный) договор дене вашталталтын кертыт.

Музык произведений йымалне икмыняр лӱм але тӱшка ончыкталтын гын, нуно произведенийын кок ужашыжынат, текстынат, семынвт, тӧр праван ыштышыже-влак улыт манын шотлалтеш[3]. Палемдыме пунчалыште Германийын Федерал судшат тыгак ончыктен: муро шотышто кажне авторым палемдыман.

Композитор профессийым ойырымаш

Шуко музык направленийыште композитор-влакым пуымо сем да гармоний негызеш моло составлан музык фактурым але аранжировкым возышо аранжировщик-влак деч ойырат. Чӱчкыдын импровизаций ямдылымаш-влак композиций аланыш огыт пуро манын шотлалтеш, молан манаш гын композиций, импровизаций деч ойыртемалтшын, мучашлалтше произведенийым ончыкта. Туге гынат, XX курымышто авангард музыкышто произведений умылымаш почылтшо произведений пайдалан ужашын ӱшандымылыкыш (сомненийыш) пурен — тиде возымо йӱла деч ӧрдыжкӧ кораҥмаш. Тыге, мутлан, Карлхайнц Штокхаузен шкенжын интуитивный музык произведенийже-влаклан музыкант-шамычым кумылаҥдаш манын текст ужаш-влакым возен, нуно импровизатор-влакын органикын ыштыме произведенийыштлан ик композитор негыз гына лийыныт. Вес могырым, 1960-шо ийла гыч тӱҥалын, композицийым шарыме тӱҥ формо семын йӱквозыш (звукозапись) лийын, тидыже импровизацийымат вераҥдаш (фиксироватлаш) йӧным, тудлан мучашлалтше сыным пуэн. Автор праваште произведенийым пален налмашлан критерий семын шкевуя интеллектуал усталыкыште «усталык кӱкшытыш» (творческий уровеньыш) (музыклан — эн изиш) шумаш шотлалтеш, тудо музык нумалшыште (мутлан, ното-влак, CD) вераҥдыме лийшаш. Сӱретлыме сымыктыш да у жанр-влак (мутлан, йӱк инсталляций-влак) дене чек-влак раш огытыл, но практикыште тиде нелылыкым чот огеш лук.

Кӧ тиде умылымаште произведений-влакым ышта, GEMA почеш композиторлан шотлалтеш, но тудо калыкын умылымашыж дене чылаж годым келшен огеш тол. «Композитор» профессий закон дене аралалтше огыл, сандене шкевуя тунемше (самоучка), музык педагог, импровизатор, исполнитель да молат шкеныштым тыге лӱмден кертыт. Пашадар кузе чӱчкыдын йоҥгалтарымаш, состав але кужыт деч гына огыл, а произведенийын да авторын «акшым» (ценностьшым) шотыш налше критерий-влак дечат шогыжо манын, GEMA коллективле виктарымаш ушем семын неле аклыме системе полшымо дене композиций да композитор-влакым ойыраш (дифференцироватлаш) тырша. Туге гынат, объективно аклаш неле, ик могырым, музык авангард-влакын критерийыштым чот ончен лекмыштлан кӧра, кудышт тиде критерий-влакым ӱшанлын пудыртат (мутлан, ремесло критерий-влак «усталык кӱкшыт» нерген ӱшанле уверым огыт пу). Вес могырым, 1970-ше ийла гыч музык корно-влакын кумда дифференциацийышт эскералтеш, нунын специфик качестве критерийышт шанче могырым эре возалтме огытыл, тидыже объективный классификацийым нелемда.

Тидын деч посна, йӱла да академический сфере деч ӧрдыжтӧ (буржуазный музык тӱвыра да «пеҥгыдемдыме авангард») шкем композитор семын палемдымаш тӱҥ шотышто огеш кучылталт. Тыгай годым «композитор» — GEMA да произведенийым кучылтшо-влак дене кылыште лӱмдымаш гына, а шкем палемдымаш вестӱрлат лийын кертеш: «продюсер» (электрон музыкышто), «автор-исполнитель» але тыглай «сӱретче».

Профессионал да любительский композитор-влакым ойырымаш да ранг критерий-влак

Налог права деч посна профессионал да любительский композитор-влакым ойыраш неле, молан манаш гын ятыр виян композитор-влак улыт, кудышт:

  • шкевуя тунемше-влак лийыныт (мутлан, Антонин Дворжак, Арнольд Шёнберг, Фрэнк Заппа, Питер Уорлок, Маурисио Кагель)
  • тӱҥ шотышто шке семӱзгарыштлан возеныт (мутлан, Фридерик Шопен, Никколо Паганини)
  • композиций дене ешартыш паша але хобби семын сомыллалтыныт (мутлан, Чарльз Айвз).

Тыгак ыҥым (значенийым) палемдымаш, поснак кызытсе композитор-влаклан, проблеман улеш. Эн ончыч, композитор-влакым нунын шке пашаштым легитимно вераҥдыме (позиционироватлыме) областьышт почеш ойыраш лиеш (мутлан, Дитер Шнебельын концептуал партитурыжо почеш исполнительын чын импровизацийже — музык композицийым йоҥгалтарымаш, тидыже тудым ыштышын позицийже дене гына умылтаралтеш). Шкенжым покшел-европысо художественный музык йӱлам шуйышылан шотлышо академический сферын композиторжын палыже семын служитлен кертыт (тыгодымак композиторын рангшым ончыктат):

  • сай вузышто композицийым тунемын пытарымаш;
  • моло музыкант-влак дене «авторын шонымыжо почеш» йоҥгалтаралт кертше произведений-влакын улмышт (кӱлешан мастарлык кӱкшытым ончыде);
  • премий, стипендий да моло профиль кумылаҥдымаш-влак;
  • палыме исполнитель, ансамбль да тӧнеж-влак деч заказ-влак;
  • посна (специализированный) прессыште рецензий-влакым да шанче анализ-влакым савыктымаш;
  • йоҥгалтарашлан неле ното материалым лукшо савыктыш;
  • тӱҥ профессионал паша (любительский деч ойыртемалтшын), тудо чӱчкыдын вузышто туныктымаш але исполнительын, дирижёрын пашаже дене ушалтеш;
  • академийлаште йыжъеҥ улмаш;
  • шке тунемше-влакым туныктымаш да ончыклык тукым композитор-влаклан вийым пуымаш (влияний).

Академический средаште тыгай композиторын кӧргӧ кӱлешлыкше нине пеҥгыде критерий-влак почеш сайын эскералтеш — мутлан, заказчик, исполнитель але премий-влакын спискышт почеш. Туге гынат, тӱвыра, мер але историй ранг нунын дене ужашын гына палемдалтеш, тидыже, мутлан, ончыч «тривиальныйлан» шотлалтше область-влак — джаз да поп-музык гыч композиций-влакын лыпланыдыме кӱлешлыкышт да влиянийышт почеш коеш, кудыштлан кужу жап академический музыклан кужу жапаш влиянийым пуаш чареныт. Кужу жапаш влиянийым художественный акын (ценностьын) критерийжылан шотлаш гын, XX курымысо академический сферын эн кӱлешан представительже-влакат джазын ончыл представительже-влак деч чотрак «тоштемыныт». Вес могырым, академический чапым эр налше шуко композитор-влак вара пален налме новатор-влакын пайдашкышт уэш аклалтыныт (переоцениватлалтыныт). Тидыже, молан историй шотышто шуко кӱлешан композитор эр але йӧршеш профессионал лийын кертын огыл манын умылтаралтеш. Тыге, историй дистанций гыч рангын академический критерийже-влакым шуктымаш тӱрыснек кӱлешдымылан лектын кертеш.

Германийыште

Германийысе композитор-влакым федерал да регион кӱкшытыштӧ ушышо профилян профессионал организаций — Вернер Эгкын  (руш.) (мар. негызлыме да кызыт 1500 утла йыжъеҥым шотлышо Германий композитор-влакын Ушемышт.

Германийыште композитор-влак тӱҥ шотышто GEMA-ште регистрацийым эртат, тудо композитор-влакын автор праваштым ӱшаныме негызеш шукта да интернетыште, радио- да телепередачылаште, калык ончылно йоҥгалтарымаште да йӱкнумалшым (звуконосительым) лукмаште кучылтмылан роялтим тӱла. Моло элыште шке коллективле виктарымаш ушем-влак пашам ыштат, но правил-влак икгайрак улыт. Тидлан композитор GEMA дене вашкелшыкым пеҥгыдемда, музык произведений-влакым кучылташ кӱлешан чыла правам тудлан пуа. Тидын деч посна, композитор-влак чӱчкыдын музык савыктыш (издательство) дене савыктыш вашкелшыкым ыштат, кудыжо произведенийым коммерций шотышто кучылтмаш дене, ту шотыштак нотым лукмаш, ужалымаш але арендыш пуымаш дене, сомыллалтеш. Академический сфере деч ӧрдыжтӧ савыктышын задачыже — композиторын произведенийже-влакым ончыко лукмаш да администрироватлымаш, мутлан, нуным нумалшылаште лукташ манын лейбл-влаклан темлымаш да, мутлан, фильмлаште кучылтмылан лицензий парышым налмаш.

Немыч музык вузлаште композицийым тунеммаш экзамен-влакым сайын кучымашым да, тӱҥ шотышто, тичмаш художественный курсын лумшо семестржым йодеш, тудо жапыште кумда ремесло мастарлык-влакыым (ту шотыштак Музык теорий, Сольфеджио, Инструментовко, Семӱзгар дене шоктымаш, Исполнительский практике да молат) туныктат.

Композитор-влак

Классике да у сем

  • Классике сем композитор-влакын спискышт
  • Ӱдырамаш-композитор-влакын спискышт
  • Эл-влак почеш композитор-влакын спискышт
  • Немыч классик музык композитор-влакын спискышт
  • ГДР-ысе классик композитор-влакын спискышт
  • Австрийысе классик музык композитор-влакын спискышт
  • Швейцарийысе классик музык композитор-влакын спискышт
  • Композитор-влакын хроникышт

Кумдан палыме да кино музык

  • Кино музык композитор-влакын спискышт
  • Оперетте композитор-влакын спискышт
  • Духовой музык композитор-влакын спискышт
  • Эстраде музык композитор-влак
  • Сонграйтинг (мурым возымаш)

Палемдымаш

  1. ↑ Пояснительная записка к законопроекту, Bundestags-Drucksache IV/270 от 23 марта 1962 года, с. 42; BGH GRUR 1964, 326.
  2. ↑ Гунда Дрейер, Йост Коттхофф, Астрид Мекель. Urheberrecht: Urheberrechtsgesetz. 2008, с. 209 [1] в «Книгах Google».
  3. ↑ BGH GRUR 1983, 887, 888.

Литератур

  • Хирсбруннер, Тео. От Рихарда Вагнера до Пьера Булеза. Эссе. Müller-Speiser, Аниф, 1997, ISBN 3-85145-048-5.
  • Мелани Унзельд (ред.): Рекламовский лексикон композиторов. Reclam, Штутгарт, 2009, ISBN 978-3-15-010732-4.
  • Композиторы современности (KDG), издательство edition text + kritik, 1992 и далее (подписное издание).
  • Вайсвайлер, Ева: Женщины-композиторы от Средневековья до современности. dtv, 1999 (1-е издание: Женщины-композиторы за 500 лет, 1981), ISBN 3-423-30726-9.
  • Немецкие композиторы от Баха до Вагнера — музыкальные биографии XIX века, Directmedia Publishing GmbH, Берлин, 2004, Цифровая библиотека, том 113 (CD-ROM-издание), ISBN 3-89853-513-4.
  • Арно Люкер: 250 женщин-композиторов. Женщины пишут историю музыки. Aufbau-Verlag, Берлин, 2023, ISBN 978-3-8477-0023-4.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Семлызе&oldid=1221129" гыч налме