Поскрёбышев, Александр Николаевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Александр Николаевич Поскрёбышев
Александр Поскрёбышев Галя да Наташа ӱдыржӧ-влак дене, 1940
Александр Поскрёбышев Галя да Наташа ӱдыржӧ-влак дене, 1940
ЦК-н Посна пӧлкажын вуйлатышыже
1928 — 1952
Ончычсо пашаеҥ И. П. Товстуха
Алмаштыше Д. Н. Суханов
Шочын 7 сорла 1891(1891-08-07)
Колен 3 шорыкйол 1965(1965-01-03) (73 ий)
Тойымо вер
Ача Николай Васильевич Поскрёбышев
Ава Надежда Ефимовна Поскрёбышева
Пелаш Ядвига Ипполитовна Станкевич;
Бронислава Соломоновна Металликова-Поскрёбышева;
Екатерина Григорьевна Поскрёбышева (Зимина)
Икшыве-влак Галина, Наталья, Елена
Партий

ВКП(б) (1917—1952)

КПСС (1952—1965)
Шинчымаш
Религий дене кылдалтмаш атеизм[d]
Награде
Ленин орден — 1939 Ленин орден — 1944 Ленин орден — 1945 Ленин орден — 1951
Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» SU Medal For Valiant Labour in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg
Сарзе службо
Шогымаш  СССР
Войска род РККА
Званий
Генерал-майор
Кредалмаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Александр Николаевич Поскрёбышев (1891 ий 7—ше август, Успенский, Виче губерний — 1965 ий 3 январь, Моско) — СССР-ысе кугыжаныш, политике да партий пашаеҥ. Армий генерал. 1939—1956 ийлаште КПСС ЦК член. 1935—1953 ийлаште Сталинын алмашталтдыме секретарьже. СССР-ын 1936 ийысе Конституцийжын ик авторжо. ЦК-н посна секторжым (Сталинын Секретариатше, 1928—1952) вуйлатыше[1][2][3].

Биографий

Александр Поскрёбышев Виче губерний Слободской уездысе Успенский селаште[К 1] шуко йочан ешеш шочын. Аважым Надежда Ефимовна манын лӱмденыт. Ачаже, Николай Васильевич, шагал мландан кресаньык улмаш, кем ургызо лийын[1].

Изиж годсек Александр шуко лудын да уш-акылжым вияҥден. Школым пытарымек, Вяткысе фельдшерлык училищыш пурен, тудын деч вара Баранчу олаш (Урал) пашаш каяш направленийым налын. Тушто завод пашазе-влак самырык специалистым партий организацийын секретарьжылан сайленыт. 1917 ийыште Поскрёбышев РСДРП(б) член лийын[1].

Тиде жап тудын партийысе карьерже тӱҥалын. Тудо партий йодыш-влакым Златоустышто, Уфаште, Пермьыште шуктен шоген, а 1922 ийыште Москош колтеныт. Александр РКП(б) Рӱдӧ комитетын аппаратыштыже пашам ышташ пижын да идалык гыч тудын Паша виктемжым вуйлаташ шогалын. Эше идалык гыч, 1924 ийыште, партий ЦК-н генеральный секретарьже Иосиф Сталин дене палыме лийын, тудыжо Посрёбышевлан шкенжын полышкалышыжын пашажым темлен. Тунамак Поскрёбышев МГУ-н озанлык-правалык факультетышкыже пурен да 1928 ий марте заочно кӱшыл шинчымашым заочно налын[5]. 1929 ийыште Александрым ВКП(б) ЦК-н Посна шолып пӧлкажым вуйлатышын алмаштышыжлан, а варарак вуйлатышыжлан шогалтеныт[6].

Пермьыште, Уфаште, Златоустышто муткучышан партий пашалаште тыршымыжым палемденыт, да 1922 ийыште тудым Москошко ВКП(б) ЦК-ш пашам ышташ колтат, тушто тудо инструкторлан, Пашам виктарышын алмаштышыжлан, ВКП(б) ЦК секретарьын полышкалышыжлан пашам ышта, а 1928 ий гыч ЦК-н посна секторжым вуйлатыше (И. В. Сталинын секретариатше).

— Ӱдыржӧ Н. А. Поскрёбышеван шарнымашыж гыч

1931 ийыште Поскрёбышев Сталинын шкенжын секретарьже лиеш. Онын чыла документше тудын гоч эртен. Секретарь кажне йодмаш пелен комментариян шке лаштыкшым пижыктеден, да чыла годым гаяк тудын шонымашыже генсекын шонымашыже дене иктеш толын[6].

1934 ийыште Поскрёбышев ВКП(б) ЦК-н Посна секторжым вуйлаташ шогалын, а 1935-ше август гыч иканаште ВКП(б) ЦК-н Генеральный секретарьже Иосиф Сталинын канцерярийжым вуйлатышын пашажым шукташ тӱҥалын. Тиде пашаште Александр Николаевич Сталинын тезисше-влак негызеш СССР-ын Конституцийжын текстшым да ВКП(б) историйын Кӱчык курсшымЦК возымаште лийын[7].

1934 ийыште Поскрёбышев партийын XVII съездыштыже ВКП(б) ЦК членыш кандидат лийын, а умбакыже съездлаште — XVIII ден XIX — партий Рӱдӧ комитетын членжылан сайлалтын. РСФСР ден СССР Кӱшыл Каҥаш-влакын депутатше (икымше, кокымшо да кумшо созывлаште)[1][2][8], тыгак Башкир АССР-ын 1-3 созыв Кӱшыл Каҥашыжын депутатше лийын[1].

Сар ийлаште Москошто аппаратыште пашам умбакыже ыштен. Тудым сарзе операций-влакым ямдылымашке ушеныт. Тидлан онын секретарьжылан генерал-майор лӱмым пуымо[7]. Тыгак тудо Тегеранысе, Ялтысе да Потсдамысе конференций-влаклан материалым ямдылен, а пытартыш кокытыштыжо шкежат участвоватлен. Тушто Ф. Рузвельт, У. Черчилл, Г. Трумен да Гитлер ваштареш ыштыме коалицийыш пурышо эл-влакын посолышт дене англичанла мутланен[1].

В. М. Молотов, И. В. Сталин ден А. Н. Поскрёбышев ВКП(б)-н XVII погыныштыжо

1946 ий кеҥежым Шемрокан кундемыште кукшо игечылан кӧра эҥгекыш логалше колхоз ден совхоз-влаклан полшымо шотышто пунчал шуктымым терген шоген[9].

1947 ийыште январьысе философий дискуссийын президиумжын пашаштыже лийын. 1952—1953 ийлаште КПСС ЦК Президиум пеленысе йотэл паша шотышто Эре ыштыше комиссийын членже, ЦК Президиумын да Президиум Бюрон секретарьже лийын[5].

Сталин вуйлатыме жапын эн мучаштыже, 1953 ийыште, Берия генсекым ӱшандарен кертеш: тудын секретарьже кӱлешан документ-влакым йомдарен, а эше «врач-влакын пашашт» да «синонист-влакын шолып кутырен келшымышт» деке ушнен. Сталин тыге каласен: «Поскрёбышевым мый шолып материалым йомдарымаште кученам. Нигӧ весе тидым ыштен кертын огыл. Шолып документ-влак Поскрёбышев гоч йомыныт. Тудо шолыпым тӱжвак луктын». Йомдарыме документ-влакым вараракше мумо, а Поскрёбышев дене инцидентыште Берийым титакленыт[10].

Поскрёбышевым кученыт, но лӱен шуктен огытыл — Сталин колен колтен. Власть дек толшо Хрущёв онын секретарьжым утараш кӱштен. Эрыкыш лекмек, Александр Николаевичым пенсийыш колтеныт. 1965 ий январьыште Москошто колен. Новодевичий шӱгарлаште тойымо[10].

Шке илышыже

Поскрёбышев кум гана ватан лийын, кум ӱдырым ончен-куштен[10].

Партий служышын икымше ватыже поляк революционерке Ядвига Станкевич лийын, тудо 1937 ийыште туберкулёз дене колен. Мужыраҥмаште нуно 10 ий — 1919 ий гыч 1929 ий марте иленыт[10].

Кокымшо гана Поскрёбышев Бронислава Металликовам марлан налын. 1933 ийыште Парижыш коштмыж годым Бронислава Лев Троцкийым — Сталинын тушманжым — вашлийын. Вучыде вашлиймаш Металликовмыт ваштареш 1937 ийыште уголовный пашам тӱҥалаш амал лийын. Поскрёбышев ватыжым аралаш тӧчен, но тудым арестоватлыме жапым веле шуен кертын. Бронислава изаж верч чот клопотаен, а 1939 ийыште Берий дене вашлияш каен. Мӧҥгеш пӧртылын огыл. Тыгай шонымаш уло: арестоватлымашын тӱҥ амалжылан Берийын Поскрёбышевым компрометироватлаш да тудым шке йырысе еҥ дене вашталташ шонымашыже лийын[1][2][3][11]. Поскрёбышев Сталиным коклаш пураш йодын, но Брониславам арестоватлаш ордерым гына онлан кидпалым пышташыже шкаланже пуаш логалын. Брониславам 1941 ий 13 октябрьыште немыч армийын Моско деке лишемме годым лӱйымӧ. 1957 ийыште реабилитироватлыме да Москосо Новодевичий шӱгарыш кусарен тойымо. Тиде мужыраҥмаште Александрын кок ӱдыржӧ шочын — Галина (1932—2005) ден Наталья (1938—2006) лийыныт[1][2].

А. Н. Поскрёбышевын кумшо ватыже Екатерина Зимина лийын, марийжын кокымшо ватыж деч йочаже-влакым ӱдырлыкеш налын. А 1942 ийыште ӱдырым Еленам (1942—2017) ыштен[1][2]. Уныкаже — Александра Сергеевна Поскрёбышева (1968—2017).

Сталин дене кыл

Москосо Новодевичий шӱгарлаште Поскрёбышевын шӱгарже.

Сталинын шке паша йолташыже-влак дек вашкыл, Эрих Фроммын «Айдеме деструктивность манме анатомийыште» ойлымыжо семын, чылт садист сынан лийын[12].

Александр Поскрёбышев Сталинын ик йӧратыме жертвыже лийын[13]. Икана У ий вашеш Сталин тыгерак шкенжым келандараш шонен: ӱстелтӧрыштӧ шинчышыжла кагазым изи пучыш пӱтыркалаш да тудым Поскрёбышевын парняшкыже чикташ тӱҥалын. Вара тудо тиде пучлам У ий сорта олмеш ылыжтен. Поскрёбышев корштымо дене кугыргылын да чурийжым куптыртылын, но нине калпак-влакым налын кудалташ тоштын огыл[13][14][15].

Сталинын ӱдыржын Светланан ойлымыжо почеш, Поскрёбышев шке ватыжым арестовалаш ордерыш кидпалым пышташ ордерым Сталинлан шкеак пуыде кертын огыл. Тидын годым тудо ватыжым аралаш шогалаш тӧчен. «Тендан ватыдам НКВД орган—влак арестоватлаш кӱлешлан шотлат гын, — манын Сталин, — тыгак лийшаш». Поскрёбышевын чурийжым ужын, Сталин воштыл колтен: «Мо тиде тыгай? Тыланет ӱдырамаш кӱлеш? Ме тыланет муына». Да чынак, вашке Поскрёбышевын пачерыштыже самырык ӱдырамаш койылалтен да каласен: тудлан сурт озанлыкым виктараш кӱштымӧ[16][17]».

Ю. Трифоновын шарналтымыж почеш, А. Твардовский Кремльысе эмлымверыште Поскрёбышев дене пырля киен. Икана Поскрёбышев шортын колтен да озаж нерген каласен: «Вет тудо мыйым кырен! Теве тыге ӱп гыч руалтен куча да вуйым ӱстелыш кыра…». Тиде ой кокытеланымашым луктеш, чыланат палат: Поскрёбышев чаравуян лийын[18].

Кумыл паша

Яра жап годым Поскрёбышевын ик эн йӧратыме сомылжо кол кучымаш лийын, тудым Александр Бакулев, Иван Папанин да Андрей Хрулёв дене пырля ыштен. Моло кумыл паша коклаште — теннис, городки да бильярд, тыгак сылнымутан литературым лудмаш (А. Жид, Р. Роллан, В. Каверин да молат). Тудын театрым йӧратымыже нерген шарнен ойлымаш уло, тыгак ойлат: Поскрёбышевын лачак искусствым йӧратымыже южо писательлан, художниклан да театр пашаеҥлан арест да репрессий деч утлаш полшен[1][2].

Оҥай факт-влак

  • Поскрёбышев Сталинын паша расписанийжым ыштымым вуйлатен. Ӧрыктарышын пашам ыштен моштымаш да феноменальный манме уш-акыл дене ойыртемалтын, кеч-могай татыштат кеч-могай йодыш денат умылтарымашым пуэн кертын, тидыже тудлан «коштшо энциклопедий» лӱмнерым шочыктен. Тудо чыла телефонымат наизусть шарнен да нигунамат возен огыл[1][2].
  • Сутка мучко гаяк пашам ыштен: вич шагат эр гулаште дачыш пӧртылын, а 10-11 шагат эрдене паша верышкат кудалын[1].
  • Театрым йӧратен, шанче ден культурын ятыр деятельже дене келшен. Тудын пӧртыштыжӧ чӱчкыдынак Сергей Лемешев, Иван Москвин, Иван Козловский лиеденыт. Тудо йолташле кылым полярник Иван Папанин, генерал Андрей Хрулёв, учёный-хирург Александр Бакулев дене кучен[7].
  • Поскрёбышев шетын икмыняр еҥым вашталтен. Француз писатель да журналист Анри Барбюс возен: совет онын британ премьер-министрын гай 32 секретарьже уке, молан манаш гын «тудлан ик полышкалышат сита — Поскрёбышев йолташ»[7].
  • Поскрёбышев, Сталинын колымыжо нерген пален налмек, шортын колтен.
  • Арест гычын утарымек, ончычсо секретарьлан ик союзный республикыште тазалыкаралтыш министрын постшым айлаш темленыт. Но Поскрёбышева неле инфаркт дене эмлымверыш верештын — пашаш пурымо шотышто ой тетла лийын огыл[19].
  • КПСС-ын XX съездыштыже ойлымыжо годым Н. С. Хрущёв Поскрёбышевым «Сталинын саргуралжым ӱшанлын нумалше» манын[6].
  • Поскрёбышевын шочмо суртыштыжо, Киров областьыште, 2007 ийыште шарныктыш оҥам сакыме. Тидлан ойым Кировышто илыше Надежда Бакулева ыштен, тудо Наталья Поскрёбышева дене келшен да «калык онын» шкенжын секретарьжын илышыжым да пашажым шымлен шога.

Книга-влак

  • Озанлык йодышла дене ВКП(б)-н директивыже-влак / М. Савельев, А. Поскрёбышев чумыр. — [2-е савыкт., тӧрлат. да ешар.] — М.: Соцэкниг, 1931. — 878 лашт.
  • Сталинын идейжын кугу вийже (И. В. Сталинын возымыжын латкумшо томжо нерген) / А. Поскрёбышев, П. Поспелов. — М. Госполитизат. 1951. — 63 лашт.

Награде-влак

  • ныл Ленин орден (14.03.1939, 1944, 06.11.1945, 06.08.1951)
  • «1941-1945 ийлаште Кугу Ачамланде сарыште Германийым Сеҥымылан» медаль
  • «1941-1945 ийлаште Кугу Ачамланде сарыште пашам чаплын ыштымылан» медаль

Киношко шыҥдарымаш

Поскрёбышевын образшым совет ден Россий кинематографын актёржо-влак ик гана веле огыл ончыктеныт.

  • Сергей Блинников Владимир Петровын «Сталинградысе кредалмаш» фильмыштыже
  • Игорь Кашинцев Юрий Озеровын «Моско верч кредалмаш», (1985), «Утарымаш» 1968—1972) фильмлаштыже
  • Павел Винник Евгений Матвеевын «Сеҥымаш» фильмыштыже (1984)
  • Владимир Чуприков Максим Иванниковын «Покер-45: Сталин, Черчиль, Рузвельт» фильмыштыже (2010).
  • Николай Лещуков «Москосо саге» (2004), «Спартакын кокымшо восстанийже» (2012), «Калык-влакын ачаштын эргыже» (2013), «Орлова ден Александров» (2015).
  • Сергей Гамов «Зоя» (2020)

Комментарий-влак

  1. ↑ Ныне — в составе городского округа «город Слободской», Кировская область[4].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Мой отец Александр Николаевич Поскрёбышев. 30 лет со Сталиным. Интервью с Н. А. Поскрёбышевой. Библиотека им. А. Грина. Тергыме кече: 8 кылме 2023. Архивлыме 30 шыжа 2010 ий.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Большие родители. 1 канал Российского телевидения, 2003. Интервью с Н. А. Поскрёбышевой Архивировано 27 шыжа 2010 года.
  3. ↑ 1 2 «Stalin: The Court of the Red Tsar» by Simon Sebag Montefiore, Knopf Publishing Group, 2005 (переведена на русский)
  4. ↑ Успенское (Подчуршинско-Троицкое, Пречистое) (руш.). Родная Вятка (22 вӱдшор 2015). Тергыме кече: 11 идым 2019. Архивлыме 25 сорла 2019 ий.
  5. ↑ 1 2 Поскрёбышев Александр Николаевич. Новодевичий некрополь. Тергыме кече: 8 кылме 2023.
  6. ↑ 1 2 3 Поскребышев Александр Николаевич. Топ-персонал. ИД "Управление персоналом". Тергыме кече: 8 кылме 2023.
  7. ↑ 1 2 3 4 Михаил Федоров. Вятский личный секретарь Сталина: 30 лет рядом с вождём, ходячая энциклопедия, жертва «спецоперации Берии». Кировская правда (6 сорла 2021). Тергыме кече: 8 кылме 2023.
  8. ↑ Ермакова Людмила. Мой отец написал конституцию. Сталинскую. [Интервью с Натальей Александровной Поскрёбышевой] // Москвичка. — 2000. — № 3. — С. 11.
  9. ↑ Зима В. Ф. Голод в СССР 1946—1947 годов: происхождение и последствия. — М., 1996. — С. 131—132.
  10. ↑ 1 2 3 4 Александр Поскребышев: за что Сталин хотел расстрелять своего секретаря. Русская Семерка. Тергыме кече: 8 кылме 2023.
  11. ↑ Неизвестный Берия. Полвека после расстрела. Документальный фильм. Режиссёр: Василий Пичул.
  12. ↑ Эрих Фромм / Erich Fromm. Анатомия человеческой деструктивности / The anatomy of human destractiveness. Holt Paperbacks 1973, Стр. 11, 189.
  13. ↑ 1 2 Rappaport E. Anti-Judaism: A psychohistory. Chicago: Perspective Press 1975. P. 275—276.
  14. ↑ Медведев Р. А. К суду истории: Генезис и последствия сталинизма. — Нью-Йорк, 1974. — С. 639.
  15. ↑ James Graham. (1994). Vessels of rage, engines of power. Aculeus Press. pp. 188—189.
  16. ↑ Аллилуева С. Только один год. Нью-Йорк, 1969. С. 386.
  17. ↑ An end to silence: Uncensored opinion in the Soviet Union, from Roy Medvedev’s underground magazine «Political diary / S. Cohen. N.Y., 1982. P. 79.
  18. ↑ Поскребышев Александр Николаевич. Хронос. Тергыме кече: 8 кылме 2023.
  19. ↑ Геннадий Орешкин. Сталинская "тень" Поскребышев. ЭкоГрад (6 сорла 2019). Тергыме кече: 8 кылме 2023.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Поскрёбышев,_Александр_Николаевич&oldid=1168284" гыч налме