Магницкий, Василий Константинович

Василий Константинович Магницкий
Василий Константинович Магницкий
	; Василий Константинович Магницкий
Шочмо кече	3 ӱярня 1839
Шочмо вер	Ядрино, Ядрин уезд, Озаҥ губерний
Колымо кече	4 ӱярня 1901 (62 ий)
Колымо вер	Советское[d], Ядырна уезд, Озаҥ губерний, Россий империй;
Эл	Россий империй;
Паша сомыл	Историк
Ача	Магнитский (Магницкий) Константин Георгиевич (Константин Егорович)

Василий Константинович Магницкий (3 ӱярня 1839, Ядырна, Ядырна уезд, Озаҥ губерний, Россий империй — 4 ӱярня 1901, Советское^[d], Ядырна уезд, Озаҥ губерний, Россий империй) — руш этнограф, историк да меръеҥ, чуваш калыкын ик эн кугу шымлызыже.

Илыш корныжо

Шнуйъеҥ тукым гыч лекше, дворян тукымым негызлыше, лӱмжым Озаҥ тукымвож книган 3-шо томышко пуртымо, Константин Георгиевич Магнитскийын (Константин Егоровын)^[3] да тудын пелашыже, шнуйъеҥын ӱдыржӧ^[2] Агриппина Васильевнан (шочын Осменсовская (Смеловская^[4]) ешыштышт шочын. Икымше эргын шочмыж годым Константин Георгиевич Ядрин уезд Ядрино селасе Знаменск черкыште шнуйъеҥ лийын.

Василий Константиновичын изи годсо жапше Кӱшыл Шуматово ялыште эртен, тыште тудо чуваш йылмым тунемын. Тудын ачаже 1836 ийыште духовный семинарийым тунем пытарен да тудо жап гыч ӱмыржӧ мучко Кӱшыл Шуматово черкыште служиен.

Василий Константиновичын шарнымыж почеш, ачаже тудым вич ияш улмыж годым туныкташ тӱҥалын, тудын дене пырля акаже Юлияат тунемын. Шке йоча-влакшым туныкташ манын, тудо пу гыч пӱчкеден лукмо азбукым ыштен. Шым ияшыж годым тудым Кугу Чурашево черкын дьячокшо духовный училищыш тунемаш пураш ямдылаш тӱҥалын, тудын дене тудо кок ий наре тунемын.

1848 ий шыжым Василий Константинович Чебоксарысе духовный училищыште тунемаш тӱҥалын, тудым 1854 ийыште тунем пытарен. Тиде ийынак Озаҥ духовный семинарийыш пурен.

Магницкийын ойлымыж почеш, тыште тудо тунемме корным ойырымо да илышым чоҥымо шотышто кокытеланаш тӱҥалын. Озаҥ университетын студент-влак дене вашлиймаш, университет шинчымаш дене пойдаралтмаш тудым тыгай умылымашке конден: духовный, черке шинчымаш шагал улеш, тудлан кумда да шанче шинчымаш кӱлын. Тиде кокытеланымаш ончыкылык пашам ойырымаште утларак тӱткӧ лияш таратен, тудо кужу жап шонкален да духовный семинарийыште тунеммым мучашлыме годым гына иктешлымашке шуын: тудлан утларак юрист шинчымаш келша.

Озаҥ духовный семинарийым тудо 1858 ийыште тунем пытарен, вара экзамен-влакым сайын кучен да Озаҥ университетын юридический факультетышкыже тунемаш пурен.

В. К. Магницкий университетыште 1862 ий марте тунемын. Тиде жап тудын илышыштыже эн лектышан лийын, тыште тудо тӱням демократ семын ончаш тунемын. Озаҥ университетыште тунам шуко демократ шӱлышан профессор-влак туныктеныт, нуно студент-влакым калыкын илышыжым да койышыжым шымлаш ӱжыныт, Российын историй пӱрымашштыже калыкын вержым утларак тӱрыс ончыкташ тыршеныт. В. К. Магницкийлан нунын лекцийыштым колышташ, айдеме семын демократ шонымаш да умылымаш-влак негызеш вияҥаш пиал лийын.

1862—1863 ийлаште тудо тӧртыкым пудыртылмо (уголовный) да илыш кылым тӧрлымӧ (граждан) паша шотышто губерний судын палатыштыже служиен. Латныл ий наре, 1863—1877 ийлаште, Шупашкар уездын кокымшо кумдыкысо судын следовательже лийын.

1877 ийыште В. К. Магницкий Виче губернийыш Вӱрзым уездын калык училище-влакын инспекторжылан пашаш пурен, тушто 1882 ий марте пашам ыштен. Вара Шупашкар уездын, а 1890 ий гыч Озаҥ губернийын Алабога уезд калык училище-влакын инспекторжылан пашам ыштен. Тыге Василий Константинович чонжылан келшыше пашам муын да тиде пашалан чыла чолгалыкшым пуэн, пӱтынь жапшым школлаште коштмылан ойырен, Юл да Урал кундемласе «йоткалык», вес семынже, изи чотан калык-влак илыме кундемлаште, у школ-влакым почаш тыршен. Тудын полшымыж дене одо (руш.) (мар., чуваш, марий, татар-влакын илыме верлаште шӱдӧ наре школ-влак почылтыныт. 1894 ийыште, канышыш лекмекат, тудо чолган калык уш-акылым сотемдарыме пашам шуктен — Ядрин уездысе калык училище-влак каҥашын да попечительствын йыжъеҥже лийын, Шуматово волостьысо школ-влакын попечительже лийын. Пытартыш ийлаште тудо Шуматово ялыште илен, южгунам гына Ядриныш, Озаҥыш коштын. Чолган шанче-шымлыме пашам шуктен.

В. К. Магницкий 1901 ий ӱярня тылзын 4-ше кечынже шодо пуалме дене писын колен, Шуматово шӱгарлаште тойымо.

Магницкий-влакын еш склепышт 70-ше ийла марте Советский селаште аралалтын, но у оралтым чоҥымо амал дене шалатыме лийын.

Чуваш-влакым шымлымаш

В. К. Магницкий чуваш-влак коклаште шочын-кушкын, калыкын илышыжым да койышыжым сайын пален. Императорлык Озаҥ университетым (руш.) (мар. тунем пытарымеке, тудо пӱтынь илышыжым чуваш-влак коклаште эртарен. Суд следовательын, калык школ-влак инспекторлан пашам ыштен.

Тудын «Тошто чуваш верам умылтарыме материал-влак» (1881), «Чебоксар уездысе койыш да йӱла-влак» (1888) эртымгорно-этнографий пашаже-влак палыме улыт. 1893 ийыште тудо «Алабога уездысе черемис-влакын чий лӱм алфавитышт» пашам савыкта. А «Чуваш чий веран лӱм-влак» сай шымлымашыже тудын колымыж деч вара гына, 1905 ийыште, савыкталтын.

В. К. Магницкийын статья да очерк-влакше эше илымыж годымак ятыр журналлаште да газетлаште савыкталтыныт. Тыште тудо чуваш калыкым шоям ойлышо-влак деч арален, кугыжан чинъеҥже-влакын орадылыкыштым да ир койышыштым шылтален. «…Чуваш-влак ӱмбак шоя ден ондалтышым курык наре нӧлтеныт», — чуваш калыкым аралышыла, ойганен возен тудо.

Этнографын, аклыме мутым вучышо, «Чуваш чий лӱм-влак» да «Тошто чуваш верам умылтарыме материал-влак» тӱҥ книгаже тошто илышым шымлыше-влаклан поснак шергакан лийшаш, вет тиде пашам тудо шуко ий серен.

В. К. Магницкий тыгак шуко чуваш серызе-влаклан усталык кычалме да мер пашаштышт чот полшен, нунын коклаште М. Ф. Фёдоров ден И. Н. Юркин лийыныт.

Шарнымаш

1956 ийыште Чебоксар оласе Кечывалвел посёлкын ик уремже кумдан палыме историк, этнограф, чуваш калыкын шинчымашыжым сотемдарыше Василий Константинович Магницкийын лӱмжӧ дене лӱмдалтын^[5].

Еш

В. К. Магницкийын изирак шольыжо Константин Константинович — сарысе эмлызе.

Палемдымаш

↑ Фокин П. П. Магницкий Василий Константинович // Чувашская энциклопедия (неопр.). enc.cap.ru. Тергыме кече: 5 пургыж 2026.
↑ ¹ ² Магнитский (Магницкий) Константин Георгиевич// Марийская история в лицах. marihistory.ru (неопр.). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026. Архивлыме 9 ага 2016 ий.
↑ Алфавитный список родоначальникам потомственных дворян, внесенных в дворянскую родословную книгу Казанской губернии с 1787 по 1895 г.. — Казань: Скоропеч. Л.П. Антонова, 1896. — С. 51. — 100 с.
↑ Агафонов Н. Я. Казань и казанцы. Ч. I. Казань : Типолитография И. С. Перова, 1906 (неопр.) (pdf). docs.google.com. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.
↑ Его именем названа улица столицы - БУ «Госистархив Чувашской Республики» Минкультуры Чувашии, ГУ (руш.). gia.archives21.ru. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.

Литератур

Абашева, Д. В. Из истории фольклористики России. В. К. Магницкий / Д. В. Абашева ; Д. В. Абашева ; М-во образования и науки Рос. Федерации, Гос. образоват. учреждение высш. проф. образования «Чуваш. гос. пед. ун-т им. И. Я. Яковлева». — Чебоксары : ЧГПУ им. И. Я. Яковлева, 2004. — 146 с.
Абашева, Д. В. Литературоведение народов Поволжья второй половины XIX века в свете научных интересов В. К. Магницкого / Д. В. Абашева, Р. Х. Шаряфетдинов // Наука и школа. — 2019. — № 2. — С. 34-41.
Василий Магницкий (1839—1901) // Избранные труды по литературоведению и этнологии = Суйласа илнисем: литература тата этнос пĕлĕвĕсемпе çырнă ĕçсем. — Чебоксары : Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2022. — С. 124—130.
Василий Константинович Магницкий — исследователь культуры и быта чувашей. — Чебоксары : Научно-исследовательский институт языка, литературы, истории и экономики при Совете Министров Чувашской АССР, 1989. — 104 с.
Петров, Н. А. Реализация принципов социальной справедливости и гуманизма в профессиональной юридической деятельности Василия Константиновича Магницкого / Н. А. Петров, И. В. Дмитриева // Исторический поиск. — 2021. — Т. 2, № 2. — С. 78-84.
Хуснутдинова, А. Г. Жизнь и быт чувашей в трудах В. К. Магницкого / А. Г. Хуснутдинова // Вестник Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. — 2011. — № 3-2(71). — С. 197—200.

Кылвер-влак

Магницкий, Василий Константинович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.
Имеющиеся электронные версии книг в Российской государственной библиотеке

[энциклопедия-1] Фокин П. П. Магницкий Василий Константинович // Чувашская энциклопедия (неопр.). enc.cap.ru. Тергыме кече: 5 пургыж 2026.

[Марихистори-2] ¹ ² Магнитский (Магницкий) Константин Георгиевич// Марийская история в лицах. marihistory.ru (неопр.). Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026. Архивлыме 9 ага 2016 ий.

[3] Алфавитный список родоначальникам потомственных дворян, внесенных в дворянскую родословную книгу Казанской губернии с 1787 по 1895 г.. — Казань: Скоропеч. Л.П. Антонова, 1896. — С. 51. — 100 с.

[Агафонов-4] Агафонов Н. Я. Казань и казанцы. Ч. I. Казань : Типолитография И. С. Перова, 1906 (неопр.) (pdf). docs.google.com. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.

[5] Его именем названа улица столицы - БУ «Госистархив Чувашской Республики» Минкультуры Чувашии, ГУ (руш.). gia.archives21.ru. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]